Victor Hugo (1802–1885), 19. yüzyıl Fransasının en etkili edebiyatçılarından biri olmasının yanı sıra önemli bir siyasal figürdü. Paris Komünü (18 Mart–28 Mayıs 1871) sırasında doğrudan Komün hareketinin destekçisi olmamış, ancak Komüncülerin acımasız biçimde bastırılmasına da karşı çıkmıştır. Bu nedenle Hugo’nun tutumu, ne Versailles hükümetinin koşulsuz savunusu ne de Komün’ün tam anlamıyla benimsenmesi şeklinde değerlendirilmelidir. Tarihçiler onun pozisyonunu genellikle “eleştirel sempati” veya “insani cumhuriyetçilik” olarak tanımlarlar (Robb, 1997; Hovasse, 2008).
Paris Komünü Karşısındaki Tutumu
1870–1871 Fransız-Prusya Savaşı’nın ardından Fransa’da siyasi ve toplumsal kriz derinleşmişti. Paris’te işçiler, zanaatkârlar ve Ulusal Muhafızların önemli bir bölümü merkezi hükümete karşı ayaklanarak Paris Komünü’nü kurdu.
Victor Hugo, Komün’ün ortaya çıkmasına yol açan toplumsal eşitsizlikleri ve halkın yaşadığı yoksulluğu anlayışla karşılıyordu. Ancak silahlı ayaklanmayı ve iç savaşı çözüm yolu olarak görmüyordu. Hugo’ya göre Fransa’nın geleceği demokratik reformlar ve cumhuriyetçi kurumlar aracılığıyla şekillenmeliydi (Hugo, 1872/2002).
Bu nedenle Hugo, Komün hareketinin bazı taleplerine sempati duymakla birlikte, Paris’te yaşanan şiddeti ve rehine infazlarını eleştirmiştir (Hovasse, 2008).
Versailles Hükümetine Yönelik Eleştirileri
Victor Hugo’nun en belirgin tavrı, Komün’ün bastırılması sırasında ortaya çıktı. Mayıs 1871’de yaşanan ve tarihe “Kanlı Hafta” (Semaine sanglante) olarak geçen süreçte Versailles ordusu binlerce Komünarı öldürdü.
Hugo, Komüncülerin eylemlerini onaylamasa da kitlesel infazlara sert biçimde karşı çıktı. Ona göre devletin görevi intikam almak değil, adaleti sağlamaktı. Hugo, sürgün edilen ve ölüm cezasına çarptırılan Komüncüler için af talebinde bulundu (Robb, 1997).
Özellikle Brüksel’de sürgündeyken, takip edilen bazı Komüncülerin sığınmasına izin vermesi Avrupa muhafazakâr çevrelerinde tepkiyle karşılandı. Bu olay üzerine evinin önünde protestolar düzenlendiği bilinmektedir (Hugo, 1872/2002).
“L’Année terrible” ve Komün
Hugo’nun Paris Komünü hakkındaki düşünceleri en açık biçimde L’Année terrible (Korkunç Yıl, 1872) adlı şiir kitabında görülür. Eserde hem Prusya işgali hem de Fransızların birbirini öldürdüğü iç savaş trajedisi anlatılır.
Hugo, Komüncüleri bütünüyle suçlu ilan etmez; onların toplumsal acıların ürünü olduğunu vurgular. Bununla birlikte Komün’ü Fransa’nın kurtuluş yolu olarak da görmez. Asıl vurgusu, ulusal uzlaşma ve toplumsal barış üzerinedir (Hugo, 1872/2002).
Tarihçi Graham Robb’a göre Hugo, Komün olaylarını “sosyal adalet talebinin trajik fakat yanlış yönlendirilmiş bir patlaması” olarak değerlendirmiştir (Robb, 1997).
Marx ile Karşılaştırma
Karl Marx, Paris Komünü’nü işçi sınıfının ilk iktidar deneyimi olarak överken (Marx, 1871/2010), Victor Hugo aynı olayı daha çok insani ve ahlaki bir perspektiften değerlendirmiştir.
Marx için Komün tarihsel ve siyasal bir dönüm noktasıydı. Hugo için ise esas mesele, hem yoksulların haklarının korunması hem de devlet şiddetinin sınırlandırılmasıydı. Bu nedenle Hugo’nun yaklaşımı sosyal devrimci değil, demokratik-cumhuriyetçi ve hümanist bir karakter taşımaktadır (Hovasse, 2008).
Özetlersek
Victor Hugo, Paris Komünü’nün ne tam bir destekçisi ne de basit bir karşıtıydı. Komün’ün doğmasına yol açan toplumsal sorunları kabul etmiş, ancak silahlı ayaklanmayı onaylamamıştır. Buna karşılık Versailles hükümetinin Komüncüleri kitlesel biçimde öldürmesini ve sürgün etmesini sert şekilde eleştirmiştir. Dolayısıyla Hugo’nun Paris Komünü karşısındaki tutumu, toplumsal adalet talebi ile insani değerleri uzlaştırmaya çalışan cumhuriyetçi-hümanist bir pozisyon olarak değerlendirilebilir.
Kaynakça
Hovasse, J.-M. (2008). Victor Hugo. Paris: Fayard.
Hugo, V. (2002). L’Année terrible. Paris: Gallimard. (Orijinal eser 1872’de yayımlanmıştır).
Marx, K. (2010). Fransa’da İç Savaş (The Civil War in France). Ankara: Sol Yayınları. (Orijinal eser 1871).
Robb, G. (1997). Victor Hugo: A Biography. New York: W. W. Norton & Company.
Winock, M. (2002). Victor Hugo dans le siècle. Paris: Seuil.
Agulhon, M. (1990). The Republican Experiment, 1848–1852. Cambridge: Cambridge University Press. (Fransız cumhuriyetçiliğinin tarihsel bağlamı için).
Ayrıca okuyun:


