Ulus Devletlerin Sonu mu? Sungur Savran

Ulus devletin sonu tezinin küreselleşme teorisinin yüreğini oluşturduğunu gördük. Şimdi öncelikle bu tezin küreselleşme teorisyenleri tarafından nasıl gerekçelendirildiğine bakarak ileri sürdükleri argümanların doğruluk derecesini sınayalım.

ULUSAL EKONOMİLER ÇÖZÜLDÜ MÜ?

Küreselciliğin ulusal ekonominin çözüldüğü yolundaki iddiası, yukarıda Harris’in çelişkilerinin sergilenmesi sırasında gördüğümüz gibi, ulusal ekonomi kavramının, korumacılığa dayalı, içe dönük, kendi iç bütünlüğü olan bir ekonomi olarak tanımlanmasından kaynaklanır.10 Bu tür bir yapı gelişmiş ya da azgelişmiş bütün ülkelerde yavaş yavaş ortadan kalktığına göre artık ulusal ekonomi tarihe karışmaktadır.
Ne var ki, burada tartışmanın kısa devreye getirilmesinin tipik bir örneği ile karşı karşıyayız. Tanımlandığı dar anlamı içinde ulusal ekonominin tarih sahnesini terk etmekte olduğunun doğruluğunu bir kez kabul ettikten sonra, yine de bu önerme ile ulus devletin varlığının ekonomik hiçbir etkisi olmadığı tezi arasında bir uçurum olduğunu görüyoruz. Çünkü iki önerme özdeş değildir: Biri iç pazara dönük bir ekonominin artık var olamayacağını söylüyor; öteki, ulus devletin dünya ekonomisinin işleyişi üzerinde hiçbir etkisinin olamayacağını. Bu sorun ancak “ulusal ekonomi” kavramını bu dar tanımın yarattığı cendereden kurtararak (ya da yeni bir kavram icat ederek) aşılabilir.
Ulusal ekonomi, burada iç pazara dönüklük anlamında kullanılmayacaktır. Ulusal ekonomi, bir devletin hâkimiyetindeki mekânı, dünya ekonomisi içinde özgülleştiren faktörlerin tanımladığı bir bütün anlamında tanımlanacaktır. Bu kavrama isterseniz başka ad verin. Önemli olan, birden fazla devletin olduğu bir dünyada, her devletin, devlet olmanın doğasından kaynaklanan bazı özelliklerinin dünya ekonomisinin türdeşliğini ortadan kaldırma yönünde bir etki yarattığı gerçeğidir. Ulusal ekonomi, ulus devletin ekonomik alandaki özgül etkilerinin bütünüdür.
İlk bakışta, meta, para ve sermaye akımlarının bu denli yoğunlaştığı bir dünyada ulus devletin, küreselciliğin iddia ettiği gibi hiçbir özgül etkisinin kalmadığı düşünülebilir. Ama devletin doğasından kaynaklanan bazı önemli etkenler, ulusal ekonomiyi dünya ekonomisinin geri kalan bölümlerine göre özgül kılar. Bu etkenler o kadar çeşitlidir ki (ve birazdan göreceğimiz gibi, bugüne kadar ekonomi dışı etkenler gibi görünen etkenler yeni dönemde öyle bir ekonomik önem kazanmaktadır ki) hepsini birden sınıflandırmak ancak başlı başına bir çalışmanın konusu olabilir. Ben burada, tüketici olmaya çalışmadan, şimdilik en önemli görünen etkenlere değineceğim:
Ulusal para: Her devletin doğası gereği bir ulusal parası ve bu paranın varlığından doğan bir ödemeler dengesi mekanizması vardır. Ulusal para sisteminin varlığı, ulusal ekonominin dünya ekonomisiyle bağlarına belirli özgüllükler getirir. Bu özgüllükler, bir fiyat olarak ifadesini döviz kurunda bulur.
Maliye sistemi: Her devletin gelirleri ve harcamalarının ifadesi olan bir kamu bütçesi, buna bağlı olarak bir vergilendirme sistemi, gelir ve harcamaları düzenleyen bir Hazinesi ve kamu maliyesi sistemi ile parasal sistem arasında bir köprü görevi gören bir Merkez Bankası vardır. Kamu maliyesi sistemi, (son dönemde hızla uluslararasılaşmış olan) özel finans akımlarının yanı sıra, bir fiyat olarak faiz oranını belirleyen temel etkenlerden biridir.
Sınıf ilişkileri rejimi: Devlet bir sınıf hâkimiyeti sistemidir. Dolayısıyla, her devletin, kuruluş dinamikleri, tarihsel gelişmesi, dünya sistemi içindeki konumu, sınıfların örgütlenme biçimleri ve aralarındaki mücadeleler vb. birçok etkenin nihai ürünü olarak belirlenen bir sınıf hâkimiyet tarzı vardır. Bu hâkimiyet tarzı, siyasal sistemden çalışma yasalarına, sendikal yapıdan “sosyal devlet”e birçok etkenin oluşturduğu bir bütündür. Bu bütün, sözü edilen faktörler dolayısıyla, devletten devlete büyük farklılık gösterir. Sınıf hâkimiyet tarzının ekonomik alanda toplam etkisinin göstergesi olarak ücretler genel düzeyi işlev görebilir.
Genel ekonomik yapı: Yukarıda sayılan temel etkenlerin yanı sıra, oluşumuna kısmen devletin, kısmen o devletin üzerinde yükseldiği toprağın katkıda bulunduğu genel ekonomik yapı da (kamu sektörü, yatırım politikası, Araştırma-Geliştirme politikası, ulaşım ve iletişim altyapısı, doğal kaynaklar vb.) ulusal ekonomileri birbirinden ayırmakta önemli bir rol oynar.
Bütün bu etkenler, dünya ekonomisi ne denli bütünleşmiş olursa olsun, bir devlet tarafından yönetilen, sınırları belli bir ekonomik mekânın, bir ulusal ekonomi niteliğiyle, dünya ekonomisinin geri kalan bölümüne göre önemli derecede bir özgüllük taşımasına yol açar. Günümüz dünya ekonomisinin en belirgin, en çarpıcı çelişkileri bu özgüllük kavranmaksızın anlaşılamaz. Bir örnek verelim:
“Sıcak para” olarak bilinen kısa dönemli sermaye hareketlerinin azgelişmiş ülkelerde (Meksika, Türkiye, Arjantin vb.) yol açtığı krizleri açıklamak için küreselcilik yalnızca finans akımlarının çarpıcı biçimde bütünleşmiş (“küreselleşmiş”) olduğu gerçeğinden hareket eder. Oysa “sıcak para” dünyayı hep aynı kılıkta dolaşmaz, yüzündeki maskeyi sürekli değiştirir, kâh Meksika pezosu, kâh Endonezya rupiası, kâh Türk lirası kılığına girer. “Sıcak para” krizleri de buradan doğar. Örneğin Türkiye’nin ulusal parasının, maliye sisteminin, sınıf ilişkileri rejiminin ve genel ekonomik yapısının en önemli belirleyenler olarak katıldığı bir süreçte, Türk lirası bir süre boyunca “sıcak para”ya kendine çok yakıştırdığı bir kılık olarak görünür. Ama Türkiye’nin ulusal ekonomisinin dünya ekonomisi içindeki özgül konumu, bu ekonominin bir süre sonra verili döviz kuru/faiz oranı ilişkisini taşıyamayacağı bir durum yaratır. Rüzgâr dönünce TL kılığı “sıcak para”nın bedenini sıkmaya başlar. Bu kılığı üzerinden atarak başka ulusal paraların suretine bürünmeyi tercih eder. Sonuç krizdir. Burada Türkiye Cumhuriyeti devletinin varlığından, doğasından kaynaklanan özgül etkenlerin belirleyiciliğindeki ulusal ekonomi ile dünya ekonomisi arasındaki bağıntının çelişkisi krizin nedeni olarak ortaya çıkıyor.11
Dikkat edilmesi gereken bir nokta, burada aktif ekonomi politikası izlenip izlenmemesi konusunun tahlile hiçbir şekilde sokulmadığıdır. Yani devlet belirli bir dizi ekonomi politikası uygulasa da uygulamasa da, Türkiye’nin ulusal ekonomisi, salt devletin doğasından türeyen bazı etkenler dolayısıyla bir gerçekliktir. Küreselleşme teorisyenleri ise, ulusal ekonomi kavramıyla ekonomi politikalarının etkililiği sorununu sürekli olarak birbirine karıştırırlar. Ayırımın önemini gözden kaçırmamak gerekiyor: Burada ortaya konulan tabloya göre, günümüzün bütünleşmiş dünya ekonomisinde, ulusal devletler etkili bir ekonomi politikası uygulayamasalar, yani ulusal ekonomiyi hedefledikleri yönde denetleyemeseler bile, bir ulusal ekonomi mevcuttur.
Ulusal ekonominin varlığını sürdürdüğünü ve içinde bir parçası olarak yer aldığı dünya ekonomisiyle çelişik bir ilişki içinde olduğunu böylece saptamış oluyoruz. Küreselleşme teorisyenleri bu durum karşısında şu tür bir yaklaşıma başvurabilirler: Söylenenler şimdilik doğru olabilir, ama tarihsel eğilim ulusal ekonomilerin bu özgüllüklerinin ortadan kalkması yönündedir; dolayısıyla kendi yaklaşımları, bugünü olmasa bile geleceğin eğilimlerini daha iyi yakalamaktadır. Bu tür bir iddiaya, özellikle politik açıdan önem taşıyan ilk yanıt, geleceğin eğilimlerinin kuşkusuz önemli olduğu, ama bugün ne yapılması gerektiği konusunda verilecek kararların aynı zamanda bugünün somut yapısının tahlilini gerektirdiğidir. 2050 yılının yapısını varsayarak bugün politika yapamazsınız. Küreselcilik bitmemiş bir süreci bitmiş gibi göstererek yanlış kılavuzluk yapmaktadır.
Üstelik geleceğin eğilimi de bu değildir. Bu da bizi ikinci noktaya getiriyor. Dikkat edilirse, yukarıda ulusal ekonomiyi tanımlamak için kullanılan bütün kıstaslar, devletin devlet olmaktan kaynaklanan ayrılmaz özellikleridir. Bu yüzden, bütün bu işlevleri (para, maliye, sınıf ilişkileri rejimi vb.) üstlenmiş bir dünya devleti ortaya çıkmadan eğilimin nasıl ulusal ekonomilerin özgüllüklerinin ortadan kalkması yönünde olduğunu anlamak mümkün değildir.
Ne var ki, en önemlisi bu da değildir. Küreselciliğin ileri sürdüğünün aksine, dünya ekonomisinin bütünleşmesi ulusal ekonominin önemini ortadan kaldırmak ya da azaltmak bir yana, arttırır.
Ulusal ekonominin artan önemini üç temel alanda, doğrudan sermaye yatırımları, uluslararası ticaret ve finans alanlarında izleyelim. Bunlar arasında, en basiti doğrudan sermaye yatırımlarına ilişkindir, çünkü dünya ekonomisinin yeni dönemine ilişkin bütün tartışmalarda, hatta günlük sohbetlerde işin bu yanına hep değinilir. Ama ulusal ekonominin artan önemine ilişkin sonuçları çıkarılmadan. Bilindiği gibi, çokuluslu şirketler sermaye birikim sürecini dünya ölçeğinde planlar, yatırım kararlarını verirken farklı ülkeler arasındaki tercihlerini, bu ülkelerin çeşitli alanlarda (ücret düzeyi, sendikal yasalar, altyapı, istikrar, pazarlara yakınlık vb.) sunduğu olanak ve güçlüklere bağlı olarak yaparlar. Soruna folklorik yaklaşım, çokulusluların bu tercih olanaklarından doğan gücünü vurgular. Ulaşılmak istenen sonuç, sermayeye karşı mücadelenin artık ulusal çapta hiçbir etkisi olmayacağıdır. Bu iddianın doğruluk derecesini aşağıda tartışacağız. Ama ister popüler, ister teorik tartışmada olsun, madalyonun ters yüzüne kimse değinmez. Çokulusluların yatırım kararlarını farklı ülkelerin sundukları koşullar üzerinden vermeleri, bu ülkelerin ulusal ekonomileri arasındaki farkların uluslararası sermaye akımları açısından belirleyici bir önem taşıdıklarından başka ne anlama gelir? Birer ekonomik ajan olarak çokulusluların kararlarının nesnel temeli ulusal ekonomiler arasındaki farklılıklardır. Dünya kapitalizminin çelişik yapısı karşımıza yeniden bir çelişki çıkarıyor: Sermaye akımları uluslararasılaştıkça, ulusal ekonomilerin özgül karakterinin önemi artıyor!
Sorunun uluslararası ticaret ile ilişkili yanı daha az bilinir ve tartışılır.12 Uluslararası ticaretin son dönemde artan liberalizasyonu (yani “küreselleşme” olarak anılan sürecin ticaret alanındaki ifadesi) sınır kapısı engellerini önemsiz düzeylere indirmiş olduğundan, her ülkenin iç yapısından kaynaklanan etkenlerin uluslararası ticaretteki belirleyiciliği son dönemde daha çıplak biçimde ortaya çıkmıştır. Gümrük duvarlarının önemini yitirmesinden sonra, uluslararası rekabette esas belirleyici haline gelen ulusal ekonomilerin iç ekonomik yapısıdır. Üstelik bu “iç ekonomik yapı” bizim yukarıda ulusal ekonomiyi tanımlarken kullandığımız kıstaslardan çok daha geniş bir etkenler yelpazesini kapsar. Her ülkeye özgü rekabet politikasından (tekel karşıtı önlemler, devlet alımları vb.) AR-GE’de devletin rolüne (sübvansiyonlar vb.), dış yatırım karşısında farklı tutumlardan sınai örgütlenme tarzının tarihsel ve kültürel köklerine kadar birçok etken burada işin içine girer. Son yıllarda çalışma hayatının düzenlenmesi (işçi hakları) ve doğanın korunması konularının bazı emperyalist ülkelerce, azgelişmiş ülkelerden yapılan sınai ürün ithalatının artışına karşı tartışma masasına getirilmesi, ulusal ekonomiler arasındaki farklılıkların uluslararası ticaret alanında taşıdığı büyük önemin kamuoyunun gözü önüne serilen boyutu olmuştur. Kısacası, burada da aynı sonuca varıyoruz: Kapitalist dünya ekonomisinde bütünleşmenin hızlanması, ulusal ekonomilerin önemini azaltmamış, tersine arttırmıştır.
Ulusal ekonomik yapının uluslararası ticarette kazandığı bu önem bize aynı zamanda son dönemde dünya kapitalist sisteminin bağrında belirginleşen bir çelişkinin de anahtarını verir. 1990’lı yıllar, ABD ile Avrupa, ama daha da büyük ölçüde ABD ile Japonya arasında, ikili ticaret konusunda ticaret boykotu tehditlerine kadar varan sürtüşmelere sahne olmuştu. 2000’li yıllarda ise Dünya Ticaret Örgütü’nün “Doha Round” adıyla bilinen ve şimdilik iflas etmiş bulunan müzakerelerinde emperyalist ülkelerin çiftçilerine sağlanan büyük sübvansiyonlar bir uluslararası ticaret tartışmasının merkezinde yer aldı. Bütün bu sürtüşmelerde konu gümrük korumacılığı değil, emperyalist ülkelerin ulusal ekonomik yapılarından kaynaklanan “haksız rekabet” iddialarıdır. “Haksız rekabet” iddialarının çözümü, görece nesnel ve nicel kıstaslara bağlı olarak ele alınabilecek gümrük korumacılığına göre çok daha zordur. Kime göre “haksız”? Çözüm hangi ülkenin standartlarına göre uygulanacak? Uyuşmazlık durumunda yetkili mahkeme neresi? Dolayısıyla, günümüzün ticaret anlaşmazlıklarından doğan sürtüşmelerin çözülmesi geçmişten çok daha sorunlu olduğundan, devletler sistemindeki gerilim çok daha kalıcı ve patlayıcı bir nitelik taşır. Burada, emperyalizm çağının başında (19. yüzyıl sonu – 20. yüzyıl başı) ortaya çıkan bir çelişkinin, günümüzde özgün bir ifade kazandığını görüyoruz. Uluslararası ticari rekabet, o dönemde korumacı politikaların benimsenmesine yol açıyordu. Bugün ise korumacılık büyük ölçüde aşılmış olduğundan, aynı rekabet devletlerin birbirlerinin “iç işleri”ne karışmasına yol açıyor. Özü aynı kalan çelişki, biçimi itibarıyla çok daha patlayıcı bir karakter kazanmıştır.
Nihayet, finans alanında da ulusal ekonominin özgül niteliği, bütünleşen dünya ekonomisi üzerinde eskisine göre daha büyük bir etki yapar. Bu alanda ABD merkez bankası Federal Reserve (Fed) ile Avrupa Merkez Bankası’nın (ECB) birbirinden farklı para politikalarına değinmek yeterlidir. Fed son yıllarda ABD ekonomisinin yavaşlamaya yüz tuttuğu her aşamada temel faiz oranlarını düşürerek ve gevşek bir para politikası izleyerek büyümeyi teşvik etmeyi görevi saydığı halde, ECB kuruluşundan bu yana enflasyonla mücadeleyi temel görevi saymış, büyümenin zayıfladığı dönemlerde dahi para politikasını sıkı tutmuştur. Bu farklılığın dünya ekonomisinin bütünselliği içinde iki alanın gelişmesinin yönü ve temposu bakımından çok önemli etkileri vardır.
Sözü uzatmaya gerek yok. Bu tartışma, dünya ekonomisinin son dönemde yaptığı bütünleşme atılımının küreselciliğin iddia ettiği gibi, ulusal ekonominin çözülmesine yol açmak bir yana, ulusal ekonominin özgüllüğünün, dünya ekonomisinin hareket yasaları bakımından daha da önemli hale gelmekte olduğunu ortaya koymuştur. Bu sonuçla birlikte, ulusal devletin sonu tezinin ilk dayanağı devrilmiş olur.
ÇOKULUSLU ŞİRKET VE ULUSAL DEVLET

Küreselleşme teorisyenleri bütün dikkatlerini ulusal ekonomi üzerinde toplayarak kendi içine kapalı bir ulusal ekonominin yeni dünya koşullarında var olamayacağını kanıtlamaya yoğunlaştırdıkları için, bir bakıma dünyaya hâlâ Keynesçi kategoriler temelinde bakmakta, Keynesçi bakış açısını yalnızca tersyüz etmektedirler. Bunu başka biçimde de ifade edebiliriz: Keynesçilik belirli ekonomi politikası araçlarıyla devletin ulusal ekonomiyi denetim altına alabileceğini ileri sürmüştür; küreselcilik bu denetimin ortadan kalktığı sonucuna varınca “ulusal” kategorisinin artık hiçbir anlam ifade etmediğini savunur. Devletin bütün ilişkisi iç pazar temelinde tanımlanmış “ulusal ekonomi” ile sınırlanınca bu kaçınılmaz bir sonuçtur. Buna metodoloji açısından “tersyüz edilmiş Keynesçilik” adını verebiliriz.
Küreselciliğin çokuluslu şirketlerle ilk teorik yüzleşmesi işte bu noktada başlar: Madem çokuluslular yatırımlarını artan ölçüde ulusal ekonomi dışında yapmaktadır, o zaman ulusal olan hiçbir şey kalmamıştır. Örneğin Harris iş makineleri ve traktörler alanında büyük ABD şirketlerinden John Deere’in Japonya’da, Japon şirketi Komatsu’nun ABD’de üretim yaptığını saptayınca şu sonuca ulaşır: “Aslında ekonomik olarak neyin yabancı, neyin ulusal olduğunu tanımlamak gittikçe zorlaşmaktadır.” Robert Reich daha da incelikli örneklere başvurur. “Who is US?” (“Biz Kimiz?”)13 başlıklı ünlü makalesinde şu örnekleri verir: ABD’de üretim yapan Japon kökenli daktilo şirketi Brother (adı da İngilizce!), Singapur ve Endonezya’da üretim yapan ABD kökenli Smith Corona aleyhinde Amerikan mahkemelerinde haksız rekabet (damping) davası açar! Amerikan otomobil şirketi Chrysler ise bir dönemde Japon Mitsubishi aleyhinde aynı tür bir dava açar ama Mitsubishi’nin imal ettiği dava konusu araçlardan birinin Chrysler için üretildiği ortaya çıkar! Reich tabii buradan ulusal olan hiçbir şey kalmadığı sonucuna ulaşacaktır.
Çokuluslu şirket doğası gereği dünya çapında plan yaptığı ve sermaye birikimini dünya ölçeğinde sağladığı için, bağrından çıktığı ülkenin ulusal ekonomisinin durumu onu ilgilendiren temel konu değildir. Elde edeceği artık değeri büyütme arayışı içinde, sermaye birikimini en yüksek kârı elde edebileceğini hesapladığı ülkelerde yaptığı yatırımlar aracılığıyla düzenler; bu süreçte, içinden çıktığı ülkenin ulusal ekonomisinin iktisadi dengeler bakımından darbeler yemesine katkıda bulunması mümkündür. Bu çelişik durumla karşılaştıklarında küreselciliğin teorisyenleri hemen iki sonuca ulaşırlar. Birincisi, çokuluslunun ulusu yoktur. Çokuluslu şirket adı bile doğru değildir. Bu şirketlere transnasyonal (ulusötesi ya da ulusaşırı) şirket adı verilmelidir. İkincisi, karşılıklı sermaye akımları sonucunda ortada “ulusal” diye anılacak bir ekonomi kalmadığına göre, ulusal devletin de bir işlevi kalmamıştır.
Küreselciliğin vardığı bu sonuçlar bütünüyle yanlıştır. Yanlışın kaynağı da küreselciliğin, yukarıda sözü edilen, “tersyüz edilmiş Keynesçiliği”dir. Bu teorik çerçevede ulusal devlet yalnızca ulusal ekonomi ile ilişkilendirilir. Bir bakıma, devlet iç pazarın bekçisidir sanki. İç pazar tutarlılığını yitirince, çokuluslu açısından ekonomik önemi azalınca, yabancıların yatırımları dolayısıyla ulusallık karakteri ortadan kalkınca, devlete de bekçilik yapacak bir şey kalmaz. Vatan haini birileri (“ulusötesi” şirketler) “malı” götürmüştür, devlete de gidip sessizce mezarına girmek kalır!
Ne tuhaftır ki, gerçek dünyada ne şirketler “vatan aşkı”ndan kolay kolay vazgeçerler, ne de devletler sessiz sakin emekliye ayrılırlar. Alman devleti kamu alımlarında Alman şirketlerini kayırır; Fransız devleti, uçak yapımcısı Matra’nın ABD’nin av alanı Tayvan’a girmesi için elinden geleni ardına koymaz; Matra peşinde olduğu siparişi Amerikan uçak yapımcısı McDonnell Douglas’a rağmen elde edince ABD’nin Tayvan’la ilişkileri gerginleşir; Britanya devleti Britanya çokuluslularının ticari çıkarlarını geliştirebilmek için özel bir kamu kuruluşuna oluk oluk para akıtır (Overseas Development Agency); ABD Allende Şilisi’nde çıkarları sarsılan ITT’ye yardım için CIA aracılığıyla örtülü operasyonlar düzenler; TC hükümetlerinin yetkilileri Türkiye sermayesi ihracat yapabilsin diye Brezilya senin, Çin benim dünyayı arşınlarlar vb. vb. Neden böyle olur? İç pazarın bekçisi neden “ulusal ekonomi”yi soyanlara böylesine sadık kalır, desteğini esirgemez?
Çünkü tersyüz edilmiş Keynesçiliğin kategorileri devletin gerçek dünyadaki ilişkilerine ışık tutmak bir yana, bunları bir esrar perdesinin arkasında gizler. Bu teorik çerçevede sadece devlet ve ulusal ekonomi vardır. Sermaye kategorisi ortadan kalkmıştır. Bir kez sermaye kapitalist toplumun hâkim gücü olarak tabloya sokulduğunda her şey berraklaşır.14
Devlet ne iç pazarın bekçisidir, ne ulusal ekonominin koruyucusu. Devlet sermayenin kendi egemenlik alanında kök salmış ulusal fraksiyonunun sınıf hâkimiyet aracıdır. Bu niteliğiyle de ulusal sermayenin çıkarı neredeyse devlet de oradadır. Geçmişte eğer ulusal sermayenin çıkarları, ulusal ekonominin canlı bir birikim alanı olarak ayakta tutulmasını ön plana alıyor idiyse, devlet elbette sermayenin hâkimiyet aracı olarak ulusal ekonominin üzerine titreyecekti. Ama bir kez ulusal sermaye emperyalizm çağında dünyaya açılınca, bu açılış çokuluslularla birlikte bütün dünyanın sermaye birikiminin vazgeçilmez alanı haline gelmesiyle sonuçlanınca, devletin de önceliği ulusal ekonomi olmaktan çıkar. Elbette önceliğin sona ermesi devletin ulusal ekonomiye kayıtsızlaştığı anlamına gelmez. Ulusal ekonomi devletin stratejik amacı olmaktan çıkar, bir bütünün unsurlarından biri haline gelir. Ulusal ekonomi devletin bütünsel stratejik faaliyetinde artık yalnızca sermayenin genel çıkarları açısından önem taşıdığı ölçüde bir ilgi konusu olur.
Elbette önemlidir de ulusal ekonomi: Ulusal sermayenin dünya çapındaki faaliyeti açısından bir temel üs, bir sıçrama tahtası niteliği taşıdığı için; ulusal sermayenin çokuluslu hale gelmemiş burjuva ve küçük burjuva katmanlarla kurduğu ittifaklar ağının sürekliliği için; ulusal ekonomiden sorumlu olan ulusal devletin sağlığı ve sağlamlığı (ekonomik istikrardan askeri güce kadar) ulusal sermaye için hayati bir önem taşıdığı için; ulusal ekonominin istikrarsızlığı, işsizlik, yoksulluk, genel memnuniyetsizlik gibi dolayımlar aracılığıyla ulusal sermayenin kendi ülkesinin işçi ve emekçi sınıfları üzerindeki hegemonyasını sarsabileceği, en sonunda düzene karşı ayaklanmaları kışkırtabileceği için vb. vb. Ama devletin önde gelen görevi artık ulusal ekonomiyi korumak değildir.
Devletle sermaye arasındaki bu ilişkiyi kavramak kolay olabilir, ama argümandaki bir nokta, bu kadar yıllık “küreselleşme” bombardımanından sonra okuyucunun kafasını bir ölçüde karıştırmış olabilir. Deminden beri çokuluslulardan ulusal sermaye olarak söz ediyoruz. Adı üstünde “çokuluslu” bir şirket, daha da ileri gidilirse “ulusötesi” bir şirket nasıl olur da “ulusal sermaye” sıfatıyla nitelenebilir? Burada son dönemde kapitalist dünya ekonomisi hakkında geliştirilmiş olan en yaygın ve köklü efsaneyle çarpışmak zorundayız. Bu yaygın efsaneye inat vurgulamak gerekiyor: Çokuluslular sermaye kontrolü bakımından bütünüyle ulusal şirketlerdir.15 Microsoft, Cisco, Hewlett Packard, General Motors, Ford, Chrysler, General Electric, WalMart Amerikan şirketleridir; Citibank ve Chase Manhattan Amerikan bankaları. Mercedes Benz, Volkswagen, Siemens, BASF, Metalgesellschaft Alman şirketleridir, Deutschebank Alman bankası. Toyota, Mitsubishi, Honda, NEC, Sony Japon şirketleridir, Mizuho Finans Grubu ve Mitsubishi Tokyo Finans Grubu Japon bankaları. Kimse bu şirketlerin ulusal aidiyetini yadsıyacak tek bir kanıt gösteremez, zaten kimse göstermeyi denememiştir bile. Esasında tersi yapılır. “Küreselleşme” teorisyenleri “ulusötesi” şirketten söz ederken, Fortune dergisi her yıl yaptığı 500 büyük şirket sıralamasında hangi ülkeden kaç şirketin sıralamada yer aldığını da belirtir. Sermayenin uluslararası merkezileşmesi, yani farklı uluslardan sermayelerin iç içe geçmesi, sadece farklı ulusların zaten bir birleşme sürecini (sancılı biçimde de olsa) yaşamakta olduğu Avrupa’da dikkate değer bir düzeye ulaşmıştır (Airbus, askeri malzeme yapımı vb.).16 Bunun dışında sermaye temel olarak hâlâ ulusal bir karakter taşır.
Küreselleşme literatürü, başka birçok konuda olduğu gibi, çokulusluların ulusal karakter taşımadığı yargısında da kanıtını susmakla sağlamaya çalışmıştır. Peki, nasıl olmuştur da bu “tek uluslu şirketler”in ulusal bir karakter taşıdığı yadsınmıştır? Bunun cevabı yine tersyüz edilmiş Keynesçiliğin çarpık teorik dünyasında yatıyor. Devlet ulusallığın temsilcisidir; eğer devletin tek görevini ve amacını iç pazarın bekçiliği olarak tanımlarsanız, iç pazar lehinde çalışmayan, faaliyetleriyle iç pazara zarar bile verebilen bir ekonomik birimi “ulusal” olarak tanımlamanız mümkün değildir. Örneğin, David Held, çokulusluların ulusal karakter taşımadığını kanıtlamak için, içinden çıktıkları ülkelerin, “üretim, pazarlama ve dağıtım” faaliyetleri açısından “şirket stratejilerinde ancak az bir önem taşıyabil(eceğini)” ileri sürer. Burada, emperyalizm çağında uluslararası rekabetin sadece sermayeler açısından değil, devletler açısından da dünya çapında olduğunu göz ardı eden, ulusal karakteri faaliyetin hangi coğrafyada yoğunlaştığı sorunuyla karıştıran, kısacası iç pazarı ulusallığın tek kıstası olarak alan tipik bir yanlışla karşı karşıyayız.17
Çokulusluların “tek uluslu” karakteri saptanınca ulusötesi (transnasyonal) teriminin ne denli gizemlileştirici olduğu ortaya çıkar. Çokulusluların sadece faaliyetleri “çokuluslu”dur ya da ulusun “ötesi”ne geçmiştir. Oysa “ulusötesi” terimi, aynen “küreselleşme” kavramı gibi, bu şirketlerin bağrında ve onlar aracılığıyla ekonomik hayatta ulus olgusunun ilga edildiğini ima eder. Bundan dolayı, “ulusötesi şirket” ya da “transnasyonal şirket” terimlerini kullanmaktan kesinlikle kaçınmak gerekir. Aslına bakılırsa yerleşikliğinin dışında “çokuluslu şirket” terimi bile sorunludur. Bu şirketlerin doğasını en sadık biçimde ifade edecek terim “faaliyeti uluslararasılaşmış şirket” veya “uluslararası şirket” gibi bir şey olabilir.
Böylece, küreselciliğin dayanak göstermeksizin ileri sürdüğü iddianın tersine, çokuluslu şirketin sermayenin ulusal karakterini ortadan kaldırmadığını görmüş oluyoruz. Bununla birlikte, ulus devletin sonu tezinin bir başka gerekçesi de ortadan kalkıyor.
“ULUSAL KALKINMACILIĞIN” İKİNCİ BAHARI

“Küreselleşme” literatürünün genel olarak ulusal devletin miadını doldurduğu yolunda ileri sürdüğü tezin yanı sıra, özel olarak emperyalizme bağımlı, azgelişmiş ülkeler açısından ileri sürdüğü bir özgül tez vardır: “Ulusal kalkınmacılık” iflas etmiştir. Bununla kastedilen, 1930’lu yıllarda belirli azgelişmiş ülkelerde ilk deneyleri yaşanan, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ise hemen hemen bütün azgelişmiş dünyaya yayılan, genellikle “ithal ikameci sanayileşme” adıyla anılan, iç pazarın korunmasına dayalı sınai sermaye birikiminin artık geçerli bir strateji olamayacağıdır. Tez bu biçimde ifade edildiğinde önemli bir gerçeğe, aşırı derecede mutlaklaştırılmış biçimler altında olsa bile, işaret ediyor. Bu teşhis, küreselcilik yandaşlarına özgü değildir, üzerinde yıllardır durulmakta olan bir noktadır.18
Ne var ki, küreselcilik yandaşlarının iddiası bu genel tez ile sınırlı değildir. “Ulusal kalkınmacılığın iflası” tezinin özgül yanı, azgelişmiş ülke devletinin “küreselleşmiş” kapitalizm çağında aktif, müdahaleci bir politika aracılığıyla ulusal çapta sermaye birikimine, gerekirse uluslararası piyasanın isterlerine direnerek, değer yasasına aykırı önlemlere başvurarak, yön vermesinin ne mümkün, ne de doğru olduğudur. Başka biçimde ifade edildiğinde, “ulusal kalkınmacılığın iflası” tezi, azgelişmiş ülke devletlerinin önündeki tek yolun yeni-liberalizmi benimsemek olduğunu ileri sürer. Açık olması için başka biçimde de ifade edelim: Bu tezin taraftarları sadece iç pazara dayalı sermaye birikiminin gününü doldurduğunu, her ülkenin mutlaka dünya pazarına açılması gerektiğini söylemekle yetinmezler. Aynı zamanda dünya pazarına açılmanın devlet denetiminde değil, liberal tarzda gerçekleştirilmesi gerektiğini de ileri sürerler. Yani sadece bütünleşme değil, aynı zamanda yeni-liberalizm. Burada küreselciliğin politik özünü yeniden keşfediyoruz.
Teorik bir argüman olarak, “ulusal kalkınmacılığın iflası” tezinin iç pazara dayalı sermaye birikiminin gününü doldurmasından hareketle devlet kontrolünün de yok olmaya mahkûm olduğu sonucuna ulaşmasının metodolojik temeli, yine yukarıda “tersyüz edilmiş Keynesçilik” olarak andığımız yaklaşıma dayanır. Devlet baştan “iç pazarın bekçisi” olarak tanımlandığından, iç pazarın günü dolunca devlet de tarihsel önemini yitirir. Emperyalist ülkelerle ilgili olarak sorunun çokuluslu şirketin ulusal aidiyeti ve ulusal devletle ilişkisi etrafında odaklaştığını biliyoruz. Azgelişmiş ülkeler açısından ise, sorun “ulusal kalkınmacı” ideolojinin tarihsel temellerinin teşhisi ile bağlantılıdır.
Tarihin idealist bir yorumuna göre, “ulusal kalkınmacılığın” temelinde “devletçi elitler” ya da “bürokrasi” olarak anılan bir toplumsal katmanın (ya da bazı versiyonlarda bir politik kadronun) milliyetçi ideolojisi yatar. (Sanayi burjuvazisinin çıkarlarına ender olarak değinildiği olur, ama o zaman da bütünüyle ikincil bir etken olarak.) Bu elitler bir ulusal devlet yaratabilmek için ekonomiye de eğildiklerinden “ulusal kalkınmacı” bir politika benimserler. Ne var ki tarihsel gelişme, küreselleşme ile birlikte ulusal devletin altını oyduğundan, “ulusal kalkınmacılık” da ulusal devletle birlikte tarihin sayfalarına karışmaya mahkûm olur. Görüldüğü gibi, burada sermaye ile devletin bağı koparılmakta, devletin stratejisi birtakım “elitler”in öznel tercihine bağlanmakta, böylece yeni dönemde sermayenin ihtiyaçlarının devlet politikaları üzerindeki etkisinin kavranması olanaksız hale gelmektedir. İç pazara dönük sermaye birikimini, maddeci terimlerle değil de “kalkınmacılık” gibi öznel bir seçişin ürünü olan politik/ideolojik yönelişlerle kavramaya çalışmak, teoriyi bir aşamada kaçınılmaz olarak başarısızlığa sürükleyecektir.
Ulusal devletin sınıf temelinin doğru bir kavranışı ise, yeni dönemde “ulusal kalkınmacılığın” kaderi hakkında çok daha doğru sonuçlara ulaşmayı olanaklı kılar. Ulusal kalkınmacılık, azgelişmiş ülke burjuvazisinin, uluslararası sermayenin ulusal bir fraksiyonu niteliğiyle, verili dünya koşulları karşısında kendi özgül çıkarlarını geliştirmek için ulusal devleti aktif olarak harekete geçirmesinin ideolojik bir kılıkta ifade edilmiş stratejisidir. Tanımlayıcı öğesi, üretimin iç pazarla ya da dünya pazarıyla ilişkisi değil, sermayenin devletle kurduğu ilişki tarzı ve devletin bunun sonucunda benimsediği ekonomi politikasının aktif karakteridir. Gerek dünya ekonomisinin farklı gelişme aşamalarının ve konjonktürlerinin, gerekse azgelişmiş ülke sermayesinin gelişme aşamasının çizdiği somut çerçeveye bağlı olarak, bu aktif ekonomi politikasının somut yönelişi farklılaşabilir. İç pazara dönük sermaye birikimi, azgelişmiş ülke burjuvazisinin ticaret ve tarım üzerinde yükselen bir sermaye birikiminden sınai sermaye birikimine geçiş aşamasına uygun bir yöneliştir. Ama dünya ve ülke koşulları değiştiğinde aynı devlet dünya pazarına yönelik olarak da sermaye birikimini aktif ve müdahaleci politikalarla yönlendirmeye dayalı bir yöneliş benimseyebilir.
Küreselciliğin yandaşlarında bu ihtimal dışlandığı halde, gerçek hayatın ağırlığı kendini teoride bir çelişki biçiminde ortaya koyar. Nigel Harris, “ulusal kalkınmacılık” yerine kullandığı “ulusal ekonomik gelişme” kavramını daha baştan iç pazara dönük sermaye birikimi ile özdeş biçimde tanımlar. Harris’e göre devlet ekonomik gelişmede son derecede aktif rol oynar, hatta ekonomik gelişme ulusal devletin gelişiminin bir sonucudur. Bu teorik saptamadan sonra, yazar, bu süreci tarihsel gelişimi içinde inceler. İngiltere’den Sovyetler Birliği’ne çeşitli örnekler incelendikten sonra sıra Doğu Asya’ya gelir. Harris gayet dalgın biçimde “ulusal ekonomik gelişme” örneklerini saymaya devam eder: Japonya, Güney Kore, Tayvan. Üstelik, bu son iki örneğe değinirken, bunların öteki ülkelerden farklı olarak “ihraç imalat ürünlerine” yaslandığını da, bunun kendi teorisi için ne anlam ifade ettiğini hiç düşünmeden kaleminden kaçırır.19 Güney Kore’nin, Tayvan’ın ve (gelişmesinin bir aşamasından itibaren) Japonya’nın iç pazara dönük olmak bir yana, “ihracata dayalı kalkınma”nın klasik örnekleri olduğunu çocuklar bile bilir. Böylece, Harris “ulusal ekonomik gelişme”yi teorik olarak iç pazara dönük gelişme olarak tanımlamış, ama pratikte tam tersini göstermiş olmaktadır!
Yanlış, örneklerde değil teorik tanımdadır. İster “ulusal kalkınmacılık” olarak anılsın, ister “ulusal ekonomik gelişme” olarak, burada tartışılan, devletin sermaye birikimine aktif olarak yön vermesidir: Bu yön iç pazar da olabilir, dünya pazarı da. Bu açıdan, yani devletin sermaye birikim sürecine aktif olarak müdahalesi açısından bakıldığında Japonya, Güney Kore ve Tayvan gerçekten de “ulusal kalkınmacılığın” en belirgin örnekleridir.20 Bugün Çin’in yaşadığı deneyim, bütün bu örneklerden de ileri bir biçimde devletin ekonomi politikalarının “kalkınma” bakımından ne kadar büyük bir rol oynayabileceğini göstermektedir.
Bir kez bu saptandığında, “ulusal kalkınmacılığın iflası” tezinin kendisi bütünüyle iflas eder. Bugün dünya ekonomisinde bir büyüme kutbu olarak çok özgül bir yeri olan Doğu Asya’nın bütün deneyimi, devletin günümüz koşullarında da ulusal ekonominin gelişiminde (yani sermaye birikiminin seyrinde) yaşamsal bir rol üstlenebileceğinin çıplak kanıtıdır. Öyleyse, “ulusal kalkınmacılığın iflası” tezi, yeni-liberal önyargıların, IMF/Dünya Bankası perspektifinin teoriye sızmasından başka hiçbir şey ifade etmez. Doğu Asya deneyimi bir noktayı çarpıcı biçimde ortaya koyar: Kapitalizm koşullarında bile dünya ile bütünleşmenin tek yolu liberalizm değildir; bilinçli seçişlere dayalı, denetimli bir bütünleşme de mümkündür. Burada küreselciliğin, bütünleşme sürecinin teorisi kılığına bürünerek yeni-liberalizmi savunan bir ideoloji olduğu bütün çıplaklığıyla yeniden ortaya çıkıyor.
Doğu Asya deneyimi bu açıdan yeni-liberalizmin Aşil topuğunu oluşturuyor. “Küreselleşme” ideolojisi bütünleşmenin mutlaka liberal tarzda gerçekleşmesi gerektiğini vaaz eder. Oysa Doğu Asya deneyimi tam tersi yöne, dünya ekonomisiyle bütünleşmede kapitalist devletin aktif bir rol oynamasına işaret eder. İşte bu çelişki, Dünya Bankası’nın 1993’te Doğu Asya deneyimine ilişkin olarak hazırladığı rapor etrafında tam bir fırtınanın patlak vermesine yol açmıştır.21 ABD ile Japonya rapor üzerinde fikir anlaşmazlığına düşmüş ve birbirlerine girmişlerdir. Mücadeleden ABD üstün çıkmış, rapor, Doğu Asya ekonomik gelişmesinin tahlilinin yeni-liberal perspektifi yaralamasına izin vermeyecek biçimde kaleme alınmıştır. Tabii konunun bağımsız uzmanları bu entelektüel sahtekârlığı sergilemekte gecikmemişlerdir.22
Bütün bunların gösterdiği tek bir şey var: Gerçek, dünya küreselciliğin cenderesine sığmıyor.
Bu konuyu terk etmeden önce ideolojik bakımdan son derecede anlamlı bir noktaya değinmeden geçmeyelim. Çağlar Keyder geçmiş modelin iflas ettiğini söylüyor. Kitabının başlığı bile “Ulusal Kalkınmacılığın İflası”. Şu soruyu sormakta fayda var: Neden “iflas” da “son” değil? Öyle ya, bir dönem boyunca işe yaramış bir yaklaşımın geçerliliği koşullar değişince ortadan kalkıyorsa, o yaklaşımın iflas ettiği değil, gününü ya da ömrünü doldurduğu, sonunun geldiği falan söylenir. “İflas”, yaklaşımın koşullar değiştiğinde işe yaramaması anlamına gelmez; koşullar aynı kaldığı halde işe yaramazsa kullanılabilecek bir kavramdır. Madem Çağlar Keyder’in kendisinin belirttiği gibi, dünya son döneme kadar “ulusal kapitalizmlerin eklemlenmesiyle” tanımlanıyordu,23 o zaman azgelişmiş ülkelerin devletlerinin de, burjuva nitelikleri dolayısıyla enternasyonalist bir sosyalizmi benimseyemeyeceklerine göre, “ulusal kalkınmacılığı” uygulamalarından daha doğal bir şey olamazdı. Bugün koşulların değişmesiyle bu yaklaşım geçersiz hale gelmiş olsa bile bu gerçek değişmez. O halde neden iflas? Neden bu hiddet?
Korkarım sorunun cevabı, iflası ilan edenlerin liberal önyargılarında yatıyor. “Devletçi” diye anılan çözümleri bütün zamanlar için mahkûm etme dürtüsünün bilinçli ya da bilinçsiz bir ifadesi. 24 Ocak kararları gündeme geldiğinde sol liberaller bu yeni yönelişe destek vermek için geçmişi karalama yarışına girmişlerdi. Bunların bazıları, Türkiye ekonomisinin en hızlı büyümeyi yaşadığı dönemlerden biri olan 30’lu yılları derin bir durgunluk dönemi olarak nitelemekten bile kaçınmıyorlardı. Amaç yeni-liberal çözümlerin dışındaki her şeyi mahkûm etmekti. Marksistler açısından ise ne “devletçi” burjuva, ne liberal burjuva çözümler karşısında böylesine körce bir yaklaşım gereklidir. Çünkü çözüm, ne birinde, ne ötekindedir. Bunlar burjuvazinin belirlenmiş tarihsel koşullarda benimsediği sermaye birikimi stratejileridir. Bu nitelikleriyle ele alınmalı ve değerlendirilmelidir. Aşağıda (Bölüm 11), küreselcilik karşısında burjuva milliyetçiliği temelinde çözüm arayan yaklaşımları ayrıca ele aldığımızda, bu değerlendirme tamamlanmış olacaktır. Ama şimdiden söylemekte yarar var: Yeni-liberalizm ve küreselciliğe karşı Güney Kore’yi ya da günümüz Çin’ini model olarak almak isteyenler, soruna işçi sınıfının değil burjuvazinin gözünden bakanlardır.
BLOKLARIN ANLAMI

Buraya kadar söylediklerimiz, küreselciliğin ulusal devletin sonu tezinin hiçbir dayanağı olmadığını göstermiş olmalı. Geriye son bir dayanak kalıyor: Dünya çapında oluşmakta olan blokların, en başta da Avrupa Birliği’nin, geleceğin devlet biçimi olduğu, tarihsel işlevi artık sona ermiş olan ulusal devletin yerini bölge devletlerinin almakta olduğu yolundaki görüş. Bu noktayı ele almak bize aynı zamanda şu ana kadar sorunlaştırmadan kullandığımız “ulusal devlet” kavramının içeriğini teorik olarak kesinleştirme olanağını verecek.
Konuya girerken, “küreselleşme” etrafında yürüyen tartışmanın tuhaf bir yönüne işaret etmek gerekiyor: Günümüz dünyasının özelliklerinin sergilenmesinde, genellikle benimsenen yöntem, önce “küreselleşme”nin sözünü etmek, ardından “bloklaşma” (AB, NAFTA, Pasifik bölgesi vb.) eğilimlerini ortaya koymak. Tuhaf olan şu ki, bütün bölünmelerin ortadan kalkmakta olduğunu vaaz eden küreselleşme kavramı ile dünya ekonomisinin bloklar arasında bölünmekte olduğunu gösteren bloklaşma eğilimi arasında herhangi bir ilişki ya da çelişki olup olmadığı araştırılmıyor. İki eğilim bir solukta dile getiriliyor … ve sonra konuşmacı ya da yazar her şeyi kapsamış olmanın iç huzuruyla sergilemesine devam ediyor.
Bu, masum olan davranış kalıbı. Küreselcilik yandaşları ise başka bir yaklaşımı benimsiyorlar. Onlara göre ekonomik bloklar doğrudan doğruya küreselleşmenin ifadesi ve göstergesi.24 Elbette burada onur köşesi, bütünleşme sürecinde ötekilere göre çok daha ileri bir aşamaya ulaşmış olan Avrupa Birliği’ne veriliyor. AB küreselciliğin tapınağıdır. “Küreselleşme”nin ete kemiğe bürünmesinin örneği olarak sunuluyor.
Sorun, başta Avrupa Birliği olmak üzere ekonomik blokların kapitalist bütünleşme sürecinin bir ifadesi olarak görülmesi değildir.25 Gerçekten de, örneğin Avrupa Birliği, gelişmesi ulusal sınırların dışına taşmış olan üretici güçlerin ulaştığı düzeyde, parçalanmış Avrupa’nın devletlerinin sermaye birikiminin ihtiyaçları bakımından geri bir biçim oluşturması, bunun Avrupa’nın ABD ve Japonya karşısında rekabet gücünü sarsması dolayısıyla ortaya çıkmış bir bütünleşme projesidir.26 Sorun bütünleşmenin altının çizilmesi değil, bunun tek yanlı olarak sunulması, blokların çelişik doğasının görmezden gelinmesi, yani bir kez daha teorik tahlilin gerçekliğin çelişik niteliğinden soyutlanarak yapılmasıdır.
Bunu anlayabilmek için, Avrupa Birliği’nin demin de işaret ettiğim gibi çok erken bir aşamada büyük bir politik/ekonomik birim olarak tarih sahnesine çıkmış olan ABD ile rekabet içinde geliştiğini hatırlamak yeter. Yani, AB uluslararası sermayenin bölümlenmişliğini aşmak amacıyla değil, belirli ulusal fraksiyonların, bu bölümlenmişliği veri alan bir çerçevede daha büyük bir güce sahip olmasını sağlamak amacıyla inşa edilmektedir. Bu yüzden de, bir yönüyle bütünleşmeyi temsil ederken, bir yönüyle de bölünmeyi, rekabeti, parçalanma dinamiklerini temsil eder. Yani ulusal devletin hem aşılmasını, hem de korunmasını ifade eder. Mega kapitalin doğasına daha uygun bir biçim olarak, bu devlet tipine “mega devlet” adını verebiliriz.
Avrupa Birliği’nin önündeki bütün engelleri aşarak uluslarüstü yeni tip bir devlet kurabildiğini varsayalım. (Bugünkü haliyle Avrupa’ya olsa olsa bir ön-devlet ya da proto-devlet denebilir. Çünkü sınıf hâkimiyetini sürdürme araçları –en başta da silahlı güçler ve polis– hâlâ tekil Avrupa devletlerinin tekelindedir.) Yine varsayalım ki, NAFTA ve Pasifik Ekonomik Bölgesi de, bu şimdilik çok uzak bir olasılık da olsa, birer devlet haline geldiler. Bu, sözcüğün klasik anlamında ulusal devletin aşılması anlamına gelebilir belki. Ama uluslararası sermayenin devletler halinde bölünmüşlüğünü ortadan kaldırmaz. Oysa “küreselleşme” teorisindeki ulus devletin sonu tezinin meramı, ille tek bir ulusa ait olan devletin işlevlerinin aşındığı ve ortadan kalktığı değildir. “Küreselleşme” teorisi, bütünleşmiş dünya ekonomisinde sermayenin yasalarının hiçbir politik engele çarpmadan işlediği fikri üzerine kuruludur. Dolayısıyla, bu tartışma açısından ne AB, ne de öteki bloklar ulusal devletin ortadan kalktığı anlamına gelir.27 Ulusal devlet bütünüyle ortadan kalksa ve yarın bütün dünyada yerini kıtasal devletlere bıraksa, bu yeni devletler dünya burjuvazisinin ulusal fraksiyonlara bölünmüşlüğü durumunu muhafaza ettiği sürece küreselciliğin anladığı anlamda ulusal devletin sonundan söz edilemez. Dünya yüzünde “çok sayıda devlet” olarak kavramlaştırılabilecek bir politik yapı olduğu sürece, küreselleşme teorisinin temel tezi gerçekleşemez.28

Bu sonuçla birlikte, küreselciliğin ulusal devletin sonu tezinin bütün dayanaklarının yıkıldığını görüyoruz. “Küreselleşme” teorisinin yüreğini oluşturan bu tezin çürütülmesiyle birlikte, teoriden geriye hiçbir şey kalmaz. Kalmaz, çünkü bu tez “küreselleşme” denen şeyin özgül farklılığını oluşturur. Kapitalizmin dünya çapında bütünleşmesini betimlemek ya da teorileştirmek için kimsenin küreselleşme teorisine ihtiyacı yoktur! O zaman açıkça söyleyelim: Bugün yaşadığımız süreçte, ulusal devletlerin varlığı dünya sisteminin önemli bir belirleyeni olduğuna göre, yaşadığımız bütünleşme süreci küreselleşme değil uluslararasılaşma olarak anılmalıdır.
10 Harris dışında başka bir örnek, İngiliz ulusal ekonomisini tartışırken Radice’nin söyledikleri: “… İngiliz ulusal sınai ekonomisinin üretken yapısı bugün çözülmüş durumdadır. Üretim ve mübadelenin örgütlenmesi artık ulus devlet ile olan bağlara ayrıcalık tanımadığından, müşteri-tedarikçi bağlantıları artık ulusal sınai ekonomiyi bütünleştirici bir işlev görmemektedir.” (A.g.m. s. 135, vurgu aslında.) Radice’nin söylediği açık: İngiltere uluslararası işbölümüne girdiğine, sektörler arası iç bütünlüğünü yitirdiğine göre ulusal ekonomi çözülmüştür.
11 Türkiye Cumhuriyeti devletinin tek bir ulusun devleti olmak anlamında bir “ulus devlet” olup olmaması, Türk halkının mı, yoksa çeşitli halkların mı bu devletin egemenlik alanında yaşadığı sorusu, yukarıdaki tahlil açısından bir nebze önem taşımıyor. İster tek ulusun devleti olsun, ister olmasın, TC devletinin, başka devletlerin karşısında bağımsız bir devlet olarak yer alması bu sonuçların doğması için yeterlidir. Bu noktanın önemine aşağıda döneceğiz.
12 Bu konuda bkz. John Gerard Ruggie, “At Home Abroad, Abroad at Home: International Liberalisation and Domestic Stability in the New World Economy”, Millenium, Özel Sayı: The Globalisation of Liberalism?, cilt 24 (3), Kış 1995, s. 518.
13 Burada Reich bir kelime oyununa başvuruyor: “Us” kelimesi İngilizcede “biz” anlamına geliyor, ama büyük harflerle yazıldığında ABD’nin adının kısaltılmış hali oluyor. Yani, makalenin başılığı “Biz Kimiz?” sorusunun yanı sıra “ABD Kim?” anlamını taşıyor.
14 Devlet ile sermaye arasındaki bu özsel bağ bir kez unutuldu mu, sol liberal bir yazarın şu acıklı formülü ile karşılaşmak hiç de şaşırtıcı değildir: “Çokulusluların ‘ulusal bağlılıkları’ duygusal olmaktan çok araçsaldır.” Maddeci perspektif yitirilince, ulusallığın temelinin salt “duygusal” olabilmesi ihtimali demek ki teorinin alanına girebiliyor. Bkz. David Held, “Ulus-Devletin Çöküşü”, Stuart Hall/Martin Jacques (der.), Yeni Zamanlar, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 1995 içinde, s. 191.
15 Bu önermenin sadece Royal Dutch Shell, Unilever, Asia Brown Boveri gibi birkaç istisnası vardır.
16 Sermayenin uluslararası merkezileşmesini, geçici anlaşmalar niteliği taşıyan, kartel-benzeri stratejik ittifaklardan ayırmak gerekir. Son dönemde yaygınlaşan bu tür ittifakların görüldüğü sektörler arasında havayolları, telekomünikasyon, ticari uçak yapımı, yarı-iletkenler, yazılım vb.’nin sözünü etmek mümkündür. Bk. Ruggie, a.g.m., s. 521-22 ve Malcolm Waters, Globalization, Routledge, Londra, 1995, s. 78-79.
17 Held, a.g.m., s.191.
18 Türkiye bağlamından hareketle bu noktaya biz de erkenden ve defalarca değinmiştik. Bir örnek olarak bk. Sungur Savran, Türkiye’de Sınıf Mücadeleleri, Kardelen Yayınları, İstanbul, 1992, s. 99-100.
19 A.g.m., s. 29. Ya Harris ya da daha büyük olasılıkla çevirmeni, burada dalgınlıkla “ithal imalat ürünleri” yazmıştır. Doğrusunun “ihraç imalat ürünleri” olması gerektiği her türlü tartışmanın ötesindedir.
20 Perry Anderson, Japonya’yı “klasik anlamda son büyük ulusal ekonomi” olarak anıyor. Aktaran David M. Gordon, “The Global Economy: New Edifice or Crumbling Foundations?”, New Left Review, 168, Mart/Nisan 1988, s.30. Gordon kendisi Japon deneyimini şöyle özetliyor: “Japonya’nın hikâyesi, ana hatlarıyla, modernizasyon ve uluslararası piyasalarda göreli avantaj arayışı içinde, büyük şirketlerle devlet arasında korporatist bir işbirliğinin öyküsüdür.” (s.60)
21 Dünya Bankası, The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy, Oxford University Press, Oxford, 1993.
22 Albert Fishlow vd., Miracle or Design? Lessons from the East Asian Experience, Washington D.C., 1994. Bütün bu tartışmayı politik boyutları ekseninde yeniden ayrıntılı olarak ele alan bir kaynak için bk. Robert Wade, “Japan, the World Bank and the Art of Paradigm Maintenance: The East Asian Miracle in Political Perspective”, New Left Review, 217, Mayıs/Haziran 1996.
23 A.g.y., s. 19. Bu formülasyonun doğruluk derecesini aşağıda göreceğiz.
24 Harris, küreselleşme sürecinin “daha tamamlanmamış” olmasına bağlı olarak blokları “yarı-enternasyonal” bir gelişme olarak tanımlar. A.g.m., s. 33.
25 Öte yandan, dünya kapitalizminin 1930’lu yıllarda da bloklara bölünmüş olduğu (İngiliz Commonwealth’i, Fransa’nın çevresinde oluşan “altın bloku”, zaten kıtasal bir devlet olan ABD, Japonya’nın Pasifik bölgesinde silah zoruyla oluşturduğu nüfuz alanı vb.) gerçeği hatırlanırsa, blokların da sanıldığı kadar büyük bir yenilik olmadığı anlaşılır.
26 Burada Türkiye için özel önem taşıyan Avrupa Birliği (AB) sorununa bir ilk yaklaşım, sadece bu odağın ulus devletlerin aşılması tezi açısından sunuluyor. AB konusu aşağıda bir bütün bölümün konusu olarak ele alınacak (bkz. Bölüm 6).
27 Hatırlamakta yarar var ki, geleneksel olarak ulus devlet diye anılan devletlerin de pek azı tek bir ulusu tek bir devlet çatısı altında birleştirir. Ne Fransa, ne İngiltere, ne Almanya, ne de tabii ki Türkiye, kelimenin bu dar anlamında birer ulus devlettir. Sorun basit anlamda terminolojiktir. Elbette Avrupa Birliği bir özel anlamda farklıdır: Tarihte ilk kez bir devlet uzun bir tarihe sahip farklı ulus devletlerin üzerinde uluslarüstü bir devlet olarak yükselmektedir.
28 “Çok sayıda devlet” terimini, Marx’ın sermayeyi tahlil ederken farklı soyutlama düzeylerini birbirinden ayırmak için kullandığı “genel olarak sermaye/çok sayıda sermaye” kavram çiftinden esinlenerek kullanıyorum.

Sungur Savran
Kod Adı Küreselleşme: 21. Yüzyılda Emperyalizm
Yordam Kitap

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here