Yetişkinlikte Otizm – Christina Nicolaidis

Kitabın ana fikri, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı almış yetişkinlerin karşılaştığı benzersiz zorluklara ve ihtiyaçlara odaklanmak, bu popülasyonu desteklemek için kapsamlı stratejiler ve güncel bilgiler sunmaktır…. Geçmişte OSB araştırmalarının büyük ölçüde çocukluk ve ergenlik dönemlerine yoğunlaşmasından dolayı ortaya çıkan boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Kitap, OSB’li bireylerin çocukluktan yetişkinliğe geçiş süreçlerinde azalan destek hizmetlerine dikkat çekmekle kalmaz, aynı zamanda yetişkinlik dönemindeki yaşam kalitelerini artırmak için gerekli olan dört temel stratejik alanı derinlemesine inceler.

Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) Yetişkinlik Dönemi ve Tanı Süreçleri

Bu bölüm, OSB tanısının yetişkinlikteki önemini ve bu süreçte karşılaşılan özel zorlukları vurgulamaktadır.

• Odak Değişimi ve Yetişkin Popülasyonunun Büyümesi: Geçmişte OSB araştırmalarının çocukluk ve ergenlik dönemlerine yoğunlaşmasından farklı olarak, günümüzde OSB tanısı almış çocukların yetişkinliğe erişmesi ve yetişkinler arasında tanı oranlarının artmasıyla birlikte, yetişkin OSB popülasyonuna yönelik araştırmalara artan bir ilgi bulunmaktadır.
• Geç Tanı ve Zorlukları: Yetişkinlikte OSB tanısı almak karmaşık bir süreçtir. Bireyler genellikle daha önce defalarca tanı ve terapi süreçlerinden geçmiştir, bu da mevcut durumu daha da karmaşık hale getirebilir. Semptomların çocuklukta düşük yoğunlukta olması, uyum yeteneklerinin (kompansatuar mekanizmalar) gelişmesi veya ailelerin sorunu kabullenmekte zorlanması gibi faktörler geç tanıya yol açabilir. Geç tanı alan kadınlarda bu durumun daha yaygın olduğu gözlemlenmektedir.
• Tanının Faydaları: Tanı almak, uygun ilaç ve psikolojik tedaviye erişim, sosyal çevrenin bireyin ihtiyaçlarına göre uyarlanması, yasal haklardan yararlanma ve yanlış tanılardan kaynaklanabilecek sorunların önlenmesi gibi pozitif sonuçlar doğurabilir. Ayrıca, bireyin kendisini “normal” olmaya zorlama çabalarının sona ermesiyle bir açıklama çerçevesi sunar ve benlik kabulünü, kimlik oluşumunu sağlar. Tel HaŞomer Şeba Tıp Merkezi’ndeki Keshet Kliniği’nde yürütülen araştırmalar, tanının yaşam kalitesini artırdığını göstermektedir.
• Duyusal Hassasiyetler: OSB’li bireylerin duyusal girdilere karşı aşırı veya az tepki göstermesi, bir tanı kriteri olarak kabul edilmektedir. Bu hassasiyetler, sosyal ilişkileri ve günlük yaşam becerilerini etkileyebilir. Duyusal entegrasyon terapileri ve duyusal açıdan rahatlatıcı ortamlar bu zorlukların yönetiminde kilit rol oynar.

Eşlik Eden Psikiyatrik Bozukluklar ve Kişilik Özellikleri

OSB, genellikle başka nörogelişimsel veya psikiyatrik bozukluklarla birlikte görülebilir (komorbidite). Bu durum, tedavi süreçlerini daha da karmaşık hale getirir.

• DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu): OSB’li yetişkinlerde DEHB oranı genel popülasyona göre önemli ölçüde daha yüksektir (%30’a kadar). DSM-5’in yayınlanmasıyla bu iki bozukluğun aynı anda teşhis edilmesi mümkün hale gelmiştir.
• Tik Bozuklukları ve Katatoni: Tourette sendromu gibi tik bozuklukları ve katatoni gibi motor kontrol bozuklukları OSB’li bireylerde görülebilir.
• Duygu Durum ve Anksiyete Bozuklukları: Depresyon, anksiyete, panik bozukluk, sosyal fobi, yaygın anksiyete bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) OSB’li yetişkinlerde yaygındır. Bu tür durumlar, bireylerin sosyal ortamlardan kaçınmalarına ve izole olmalarına neden olabilir. Özellikle kadınlarda anksiyete ve depresyon riskinin daha yüksek olduğu belirtilmiştir.
• Yeme ve Uyku Bozuklukları: OSB’li bireylerde kısıtlı yeme (seçici yeme) ve uyku bozuklukları (uykusuzluk, uyku apnesi, sirkadiyen ritim bozuklukları) yaygındır. Bu sorunlar, psikiyatrik bozuklukları taklit edebilir ve genel işlevselliği etkileyebilir.
• Kişilik Bozuklukları: OSB’li yetişkinlerde kişilik bozuklukları insidansının genel popülasyona göre %50 civarında olduğu, bunun iki katı erkeklerde görüldüğü bildirilmektedir. Özellikle antisosyal kişilik bozukluğu ile OSB arasındaki farklar empati yetersizliği açısından detaylandırılmıştır. Kadınlarda ise borderline kişilik bozukluğu ile sıkça ayırıcı tanı gerektiren durumlar ortaya çıkabilir.

Yetişkinlerde Yaşam Becerileri ve Destek Sistemleri

Bu başlık, OSB’li bireylerin yetişkinlikte bağımsız ve üretken bir yaşam sürmelerini sağlayacak temel yaşam becerileri ve bunun için gerekli destek sistemlerini içermektedir.

• Öz Farkındalık ve Kimlik Oluşumu: Tanı sonrası öz kabul, yeteneklerin ve sınırlamaların anlaşılması, öz savunuculuğun geliştirilmesi ve yükseköğretim ile istihdam programlarına katılım, öz farkındalığın önemli yönleridir. Genç yetişkinlik dönemi, kimlik inşası için önemli bir fırsattır ve OSB’li bireyler için bu süreç özellikle hedefler belirleme, karar verme ve öz savunuculuk gibi becerilerin kazandırılmasını gerektirir.
• Eğitim ve İstihdam Entegrasyonu: OSB’li öğrencilerin yükseköğretime katılımı artsa da, başarı oranları düşüktür. İstihdamda ise OSB’li bireyler, normal zekaya sahip olmalarına rağmen önemli zorluklar yaşarlar. Sosyal etkileşim ve iletişim zorlukları, düşük öz yeterlilik ve eşlik eden komorbiditeler istihdamdaki temel engellerdir. Başarılı entegrasyon için destekli istihdam modelleri, iş koçluğu, işverenlerin ve meslektaşların OSB hakkında bilgilendirilmesi ve duygusal regülasyon stratejileri kritik öneme sahiptir.
• Konut ve Yaşam Ortamları: OSB’li yetişkinlerin ebeveyn evinden ayrılıp bağımsız yaşaması, temel yaşam becerileri (yemek yapma, alışveriş, temizlik, bütçe yönetimi) alanında zorluklar nedeniyle karmaşıktır. Destekli yaşam ve grup evleri gibi farklı konut modelleri sunulmaktadır. “Otizm dostu” mimari tasarım prensipleri, duyusal girdinin azaltılması, öngörülebilir alanlar ve duyusal aşırı yüklenmeyi hafifleten mekanlar sağlayarak bireyin yaşam kalitesini artırabilir.
• Sosyal ve Romantik İlişkiler ile Cinsellik: OSB’li bireylerin romantik ilişki kurma ve sürdürme konusunda zorluklar yaşamalarına rağmen, çoğu ilişki arzusu taşımaktadır. Cinsellik, yetişkin yaşamının merkezi bir parçasıdır ve OSB’li bireylerde cinsel refah, cinsel yönelim ve cinsel kimlik üzerine araştırmalar artmaktadır. Özellikle kadınlarda farklı cinsel kimlik ifadeleri ve cinsel istismara maruz kalma riskinin daha yüksek olduğu belirtilmiştir. Cinsel eğitimde kişiye özel yaklaşımlar ve sosyal beceri gelişimi kritik öneme sahiptir.

Aile Üzerindeki Etkiler ve Geniş Otizm Fenotipi (GOF)

OSB’li bireylerin aile üyeleri, özellikle ebeveynler ve kardeşler, benzersiz zorluklarla karşılaşır.

• Kardeşlerin Deneyimleri: OSB’li bireylerin kardeşleri, sosyal, duygusal ve fiziksel zorluklar yaşayabilir. İlişkisel zorluklar, sosyal kaygı ve izolasyon gibi sorunlar görülebilir. Kardeşlik ilişkilerindeki mentalizasyon becerilerinin geliştirilmesi ve grup terapileri faydalı olabilir.
• Ebeveynlerin Duyguları ve Geniş Otizm Fenotipi (GOF): OSB’li çocukların ebeveynleri, yüksek düzeyde stres, depresyon ve kaygı yaşayabilirler. Ancak, bazı ebeveynlerde OSB’ye benzer daha hafif özellikler (Geniş Otizm Fenotipi – GOF) bulunabilir. Bu ebeveynlerin depresyon ve suçluluk düzeylerinin daha düşük, mutluluk ve eşli baş etme düzeylerinin daha yüksek olduğu bulunmuştur. GOF’li ebeveynlerin sosyal kaygı, yalnızlık ve diğer duygusal zorlukları da ele alınmıştır. Ebeveynlere yönelik sosyal destek ve uyumlu baş etme stratejileri (duygu odaklı yerine sorun odaklı) refahlarını artırmada etkilidir.

Terapötik Yaklaşımlar ve Müdahale Prensipleri

OSB’li yetişkinlere yönelik bağımlılık tedavisi de dahil olmak üzere etkili müdahaleler için temel prensipler:

• Kişiye Özel ve Bireyselleştirilmiş Müdahaleler: Terapi süreçleri, bireyin iletişim tarzına, duyusal ihtiyaçlarına ve bireysel hedeflerine göre uyarlanmalıdır. Görsel destekler, sosyal hikayeler ve yapılandırılmış rutinler iletişimi ve tedaviye uyumu artırabilir [Önceki yanıttan, kaynaklarda dağınık atıflar: 45, 293].
• Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT) ve Adaptasyonları: BDT, OSB’li bireylerde madde kullanım bozuklukları, anksiyete ve depresyon tedavisinde umut vaat etmektedir [Önceki yanıttan]. Soyut kavramları somutlaştırma, sosyal etkileşimleri yapılandırma ve görsel yardımcılar kullanma gibi adaptasyonlar önemlidir [Önceki yanıttan].
• Mentalizasyon ve Davranışı Anlama: OSB’li bireylerin kendilerinin ve başkalarının zihinsel durumlarını (duygular, düşünceler, niyetler) anlama (mentalizasyon veya Zihin Kuramı – ToM) becerilerinde zorluklar yaşayabilirler. Bu zorluklar, sözlü olmayan ipuçlarını yorumlama, kinayeyi veya metaforik dili anlama konusunda kendini gösterebilir. Bu bağlamda, profesyonellerin bireyin algılarını doğrulaması ve net, somut bir dil kullanması önemlidir.
• Yürütücü İşlevler ve Görev Ayrıştırma: OSB’li bireylerin yürütücü işlevlerde (planlama, esneklik, problem çözme) zorlukları olabilir. “Görevi ayrıştırma” tekniği, büyük görevleri küçük, yönetilebilir adımlara bölerek bireyin bağımsızlık kazanmasına yardımcı olabilir. Bu, günlük yaşam becerileri, iş görüşmeleri veya hatta sosyal etkileşimler gibi alanlarda uygulanabilir.
• Duyusal Hassasiyet Yönetimi ve Ortam Uyarlaması: Duyusal hassasiyetler, tedavi ortamında veya günlük yaşamda aşırı yüklenmeye yol açabilir. Tedavi ortamının duyusal açıdan sakinleştirici olması (örneğin, gürültü önleyici kulaklıklar veya rahatlatıcı aydınlatma) ve bireyin duyusal deneyimlerini yönetmesine yardımcı olacak stratejilerin öğretilmesi önemlidir.
• “Demir Soğukken Vur” Prensibi: OSB’li bireylerde öfke patlamaları veya erimeler (meltdowns) sırasında müdahalenin etkisiz olduğu, çünkü bireyin çevresi hakkında farkındalığının sınırlı olduğu vurgulanmaktadır. Bu anlarda sakinleştirici teknikler uygulanmalı ve birey sakinleştikten sonra öğrenme ve durumu onarma çabalarına başlanmalıdır.

Bu kapsamlı analiz, OSB’li bireylerde bağımlılık tedavisinin ve genel destek hizmetlerinin karmaşıklığını ve çok boyutluluğunu ortaya koymaktadır. Anahtar çıkarım, bu bireylerin benzersiz ihtiyaçlarına odaklanan, bireyselleştirilmiş, bütüncül ve uyarlanabilir müdahale stratejilerinin gerekliliğidir.

Kaynak : Yetişkinlikte Otizm , Autism in Adulthood – Christina Nicolaidis

https://home.liebertpub.com/publications/autism-in-adulthood/646/overview