Hayvanlar ve insanların binlerce yıllık bir arada yaşama geçmişi bulunmaktadır. İnsan, doğa ile iç içe yaşayan ve yaşamını sürdürebilmek için zorunlu olarak doğayla etkileşim halinde olan bir canlıdır. (Aysevener, 2003: 63).
İnsanlar tarafından hayvanlara temel hakları tanınmamaktadır. Bu haklardan en önemlileri arasında yavrularıyla ilişki kurma hakkı, diğer hayvanlarla sosyal bağlar kurma hakkı, yaşam alanlarına sahip olma hakkı, üreme kontrolü hakkı, yaşam hakkı ve onurlu bir ölüm hakkı yer almaktadır.
Hayvanlara yönelik tutum ve davranışların nasıl oluştuğunun anlaşılmasında sosyal öğrenme teorisi güçlü bir kuramsal zemin sunmaktadır. Bu teoriye göre, hayvanlara yönelik tutumların büyük ölçüde gözlem, model alma ve sosyal pekiştirme süreçleri aracılığıyla şekillendiği ifade edilebilir. Çocukların ve gençlerin ebeveynlerinin, akranlarının, öğretmenlerinin ve medyadaki insanların hayvanlara nasıl davrandıklarını gözlemledikleri ve bu gözlemler yoluyla hayvan refahına ve hayvan haklarına ilişkin olumlu ya da olumsuz tutum ve davranış kalıpları edindikleri söylenebilir.
Sosyal öğrenme kuramı sadece olumsuz davranışları açıklamamaktadır. Hayvanlara yönelik davranışlar bağlamında olumlu tutum ve davranışların ediniminde de anlamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Hayvan refahına önem atfeden, hayvanlara saygılı ve sevecen davranıp onları koruyan canlı modeller (ebeveynler, öğretmenler, sivil toplum kuruluşu temsilcileri vb.) ya da sembolik modellerin (kitaplardaki karakterler, sosyal medyada etkileyici konumda olan kişiler (influencer/ fenomen vb.), dizi ve film karakterleri gibi) varlığı, gözlemsel öğrenme yoluyla hayvanlara yönelik olumlu tutumların edinilmesini ve sürdürülmesini desteklemektedir. (Karadaban vd., 2024, s. 558; Köse, 2012b, s. 223; Tatlıoğlu, 2021, s. 27). Model türlerinden üçüncüsü olan sözlü direktifler boyutunda ise hayvan hakları ve refahı konularında farkındalık kampanyaları yürütülmesi, örgün veya sürekli eğitimde bu konulara yer verilmesi gibi faaliyetlerin, kişilerin hayvanlara yönelik yaklaşımlarını olumlu yönde etkileyebileceği düşünülmektedir.
Hayvanlara Yönelik Davranış Ölçeği
Araştırmada katılımcıların hayvanlara yönelik davranış düzeylerini ölçmek için Burçin Aysu, Neriman Aral, Oğulcan Aral, Figen Gürsoy, Okan Ekim ve Gül Kadan (2021, ss. 2551-2563) tarafından Türkçe olarak geliştirilen ve orijinal adı “Hayvanlara Yönelik Davranış Ölçeği” olan 5’li likert tipi bir ölçek kullanılmıştır. Ölçek, tek boyutlu olarak tasarlanmış ve 11 maddeden oluşmaktadır. Ölçekte ters olarak puanlanan herhangi bir madde bulunmamasının yanı sıra, ölçekten alınabilecek en düşük puan 11 iken en yüksek puan 55’tir. Ölçekten alınan puan arttıkça katılımcıların hayvanlara yönelik olumlu davranış düzeyleri artmaktadır.
Hayvanlara Yönelik Davranış Ölçeği
Lütfen aşağıdaki ifadeleri okuyarak sizin için uygun olan şıkları işaretleyiniz.
Çok sık yaptım:5
Sıklıkla yaptım:4
Ara sıra yaptım:3
Çok az yaptım :2
Hiç yapmadım:1
1. Hayvanlarla ilgili yayınları (dergi, gazete, online dergi, internet sitesi, video sitesi) sürekli takip ederim.
2. Kuşları korumak için yere sakız atanları uyarırım.
3. Hayvanlarla ilgili konuşmalara severek katılıyorum.
4. Sokak hayvanlarına yemek verilmesini desteklerim.
5. Hayvan barınaklarını ziyaret ederim.
6. Hayvanlara karşı ilgiliyim.
7. Yazları kapının önüne hayvanlar için bir kap su koyarım.
8. Artan yiyeceklerimi sokaktaki hayvanlarla paylaşırım.
9. Sokak hayvanlarının bakımında görev alırım.
10. Sokak hayvanlarının bakımını üstlenirim.
11. Sokak hayvanlarına düzenli olarak mama alırım.
Kaynakça
Aysevener, K. (2003). İnsan ve doğa ilişkisi üzerine. Felsefe Dünyası. 2003/1. Sayı 37.
Karadaban, A., Acar, A., Işık, A., Gezer, M., Taşkıran, N. D., Toz, M. Z., Efe, B., & Yolcu, H. (2024). Sosyal Öğrenme. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 11(104), 556-562. https://doi.org/10.5281/ZENODO.10775104
Köse, A. (2012b). Medya ve Dil Oyunları: Gündelik Dil Pratiklerinde Televizyon Dizilerinin Etkisi. Milli Folklor Dergisi, 12(93), 220-233
Tatlıoğlu, S. S. (2021). Öğrenmeye Sosyal-Bilişsel Bir Bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15-30.