Voltaire, Aydınlanma Çağı’nın en önemli düşünürlerinden biri olarak tanınır. Edebiyat, felsefe ve siyaset alanındaki eserleriyle ün kazanan Voltaire’in daha az bilinen yönlerinden biri ise finansal zekâsıdır. Yaygın bir anlatıya göre Voltaire, Fransız ulusal piyangosunu “hackleyerek” büyük bir servet elde etmiştir. Elbette burada “hacklemek” sözcüğü, günümüzdeki bilgisayar korsanlığı anlamında değil; piyango sistemindeki matematiksel bir tasarım hatasını fark edip bundan yasal yollarla yararlanmayı ifade eder.

Gerçekten de 1729 yılında Voltaire ile matematikçi Charles Marie de La Condamine, Fransız devlet piyangosundaki olasılık hatasını keşfetmiş ve tarihin en ilginç finansal başarı öykülerinden birine imza atmıştır.

1729 Fransız Devlet Piyangosu Nasıl Çalışıyordu?

18. yüzyıl Fransası’nda devlet, kamu borçlarını azaltabilmek amacıyla piyango sistemi oluşturmuştu. Piyango, devlet tahvilleriyle bağlantılı şekilde düzenlenmişti.

Sistemde yatırımcılar belirli tahviller üzerinden piyango bileti satın alabiliyor ve büyük para ödülleri kazanabiliyordu. Ancak piyangonun kuralları hazırlanırken önemli bir matematiksel hata yapılmıştı.

Sorun şuydu:

• Büyük ödül sabitti.
• Ancak bazı tahviller çok düşük değerliydi.
• Buna rağmen bu düşük değerli tahviller de yüksek değerli tahvillerle aynı kazanma hakkına sahipti.

Dolayısıyla bazı biletlerin beklenen getirisi, satın alma maliyetinden daha yüksekti. Olasılık teorisinde buna pozitif beklenen değer (positive expected value) denir.

Voltaire ve La Condamine Açığı Nasıl Fark Etti?

Charles Marie de La Condamine, dönemin güçlü matematikçilerinden biriydi ve olasılık hesapları konusunda uzmanlaşmıştı.

La Condamine yaptığı hesaplamalarda şu sonuca ulaştı:

Piyangodaki bazı tahvil grupları sistematik olarak zarar ettirmiyor; aksine uzun vadede kesin kazanç sağlıyordu.

Bunun üzerine Voltaire ile birlikte yatırımcıların katıldığı bir sendika kuruldu.

Bu grubun amacı:

• mümkün olduğunca çok uygun bileti satın almak,
• ödül kazanma olasılığını maksimuma çıkarmak,
• matematiksel avantajı sürekli kullanmaktı.

Bugünkü finans literatüründe buna arbitraj benzeri fırsat denilebilir.

Ne Kadar Kazandılar?

Kesin rakamlar kaynaklara göre farklılık gösterse de tarihçiler, Voltaire’in bu sistem sayesinde çok büyük bir servet elde ettiği konusunda görüş birliği içindedir.

Kazandığı para sayesinde Voltaire:

• ekonomik bağımsızlığını kazandı,
• yayınevlerine ve saray çevresine maddi açıdan bağımlı olmaktan kurtuldu,
• Avrupa’nın en varlıklı yazarlarından biri hâline geldi,
• Ferney’deki malikanesini satın aldı,
• eserlerini sansür baskısından daha bağımsız biçimde yayımlayabildi.

Voltaire’in sonraki yaşamındaki maddi rahatlığın önemli nedenlerinden biri bu piyango başarısı olarak kabul edilir.

Bu Olay Gerçekten Bir “Hack” miydi?

Modern anlamda hayır.

Voltaire:

• bilgisayar sistemi kırmadı,
• yasa dışı işlem yapmadı,
• piyangoyu manipüle etmedi,
• kuralları değiştirmedi.

Yaptığı şey, sistem tasarımındaki matematiksel açığı fark edip kurallara uygun biçimde değerlendirmekti.

Bu nedenle tarihçiler olayı daha çok:

• olasılık teorisinin uygulanması,
• finansal arbitraj,
• oyun teorisi,
• beklenen değer analizi

çerçevesinde ele almaktadır.

“Hacklemek” ifadesi ise günümüzde mecazi anlamda kullanılmaktadır.

Fransız Hükûmeti Nasıl Tepki Verdi?

Voltaire ve sendikası art arda büyük ödüller kazanmaya başlayınca durum dikkat çekti.

Yetkililer önce hile yapıldığını düşündüler ve soruşturma başlattılar. Ancak yapılan incelemelerde herhangi bir yasa dışı işlem tespit edilemedi.

Sorunun kaynağı, devletin hazırladığı piyango kurallarındaki matematiksel tasarım hatasıydı.

Bunun üzerine piyango sistemi değiştirilerek söz konusu açık kapatıldı.

Voltaire’in Finansal Bağımsızlığının Düşünce Tarihindeki Önemi

Voltaire’in kazandığı servet yalnızca kişisel zenginlik anlamına gelmiyordu.

Ekonomik bağımsızlık sayesinde:

• eserlerini daha özgür biçimde yayımlayabildi,
• dinî otoritelere yönelik eleştirilerini sürdürebildi,
• sansür baskısına karşı daha dirençli oldu,
• Avrupa’nın birçok düşünürüyle bağımsız ilişkiler kurabildi.

Bu nedenle bazı tarihçiler, piyango başarısının Voltaire’in entelektüel üretkenliğini dolaylı biçimde desteklediğini savunmaktadır.

Tarihçiler Bu Olayı Nasıl Değerlendiriyor?

Araştırmacılar bu olayı ekonomi tarihi ile matematik tarihinin kesiştiği ilginç örneklerden biri olarak görmektedir.

Voltaire’in başarısı;

• olasılık teorisinin pratik uygulanışı,
• devlet politikalarının matematiksel analizi,
• finansal sistemlerde teşvik tasarımı,
• ekonomik rasyonellik

gibi alanlarda sıkça incelenmektedir.

Bu olay, iyi tasarlanmamış ekonomik sistemlerin matematiksel analiz yoluyla nasıl istismar edilebileceğini gösteren erken dönem örneklerinden biridir.

Özetle

Voltaire’in Fransız devlet piyangosundan büyük bir servet kazanması tarihsel olarak doğrulanmış bir olaydır. Ancak bu başarı, yasa dışı yöntemlerden değil, matematiksel analizden kaynaklanmıştır. Charles Marie de La Condamine ile birlikte piyango sistemindeki olasılık hatasını fark eden Voltaire, yasal sınırlar içinde hareket ederek önemli bir ekonomik avantaj elde etmiştir.

Bu finansal bağımsızlık, yalnızca kişisel zenginliğini artırmakla kalmamış; Aydınlanma düşüncesinin en etkili eserlerinden bazılarını daha özgür koşullarda üretmesine de dolaylı katkı sağlamıştır. Bu nedenle söz konusu olay, hem ekonomi tarihi hem de düşünce tarihi açısından dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

Kaynakça

• Voltaire, Nicholas Cronk (Ed.). (2009). The Cambridge Companion to Voltaire. Cambridge University Press.
• Voltaire, Ian Davidson. (2004). Voltaire in Exile: The Enlightenment in the Making. Atlantic Books.
• Voltaire, Theodore Besterman. (1969). Voltaire. University of Chicago Press.
• Voltaire, Ian Davidson. (2010). Voltaire: A Biography. Pegasus Books.
• The Age of Voltaire, Will Durant & Ariel Durant. (1965). The Age of Voltaire. Simon & Schuster.
• Bellhouse, D. R. (2011). The Problem of Lotteries. Springer. (18. yüzyıl Avrupa piyangoları ve olasılık teorisinin tarihsel gelişimi üzerine değerlendirmeler içerir.)