Aydınlanma Çağı’nın en etkili düşünürlerinden biri olan Voltaire, ifade özgürlüğü, dinî hoşgörü ve akılcılık üzerine geliştirdiği fikirlerle modern demokrasinin entelektüel temellerine önemli katkılar sunmuştur. Bununla birlikte, günümüzde Voltaire’in adıyla özdeşleşen en ünlü sözlerden biri gerçekte ona ait değildir:

“Fikirlerinize katılmıyorum ama onları ifade etme hakkınızı sonuna kadar savunacağım.”

Bu ifade, kitaplarda, gazetelerde, akademik olmayan yayınlarda ve sosyal medyada sıklıkla Voltaire’in doğrudan sözü olarak aktarılmaktadır. Ancak tarihsel belgeler, Voltaire’in eserlerinde veya mektuplarında böyle bir cümle bulunmadığını göstermektedir. Bu yanlış atfın kökeni ise 20. yüzyılın başına uzanmaktadır.

Yanlış Atfın Kaynağı

Sözün gerçek yazarı İngiliz biyografi yazarı Evelyn Beatrice Hall’dur. Hall, S. G. Tallentyre takma adıyla yayımladığı The Friends of Voltaire (1906) adlı eserinde Voltaire‘in düşünce özgürlüğüne yaklaşımını özetlemek amacıyla şu ifadeyi kullanmıştır:

“I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it.”

Hall bu cümleyi Voltaire‘den alıntı yapmamış; onun düşünsel tavrını kendi sözleriyle özetlemiştir. Zaman içerisinde ise bu açıklayıcı ifade, bağlamından koparılarak doğrudan Voltaire’in söylediği bir sözmüş gibi aktarılmıştır.

Evelyn Beatrice Hall’ın Açıklaması

Yanlış atıf yaygınlaşınca Hall, 1939 yılında yayımlanan bir mektubunda konuyu açık biçimde açıklamıştır. Şöyle yazmıştır:

“Bu cümleyi Voltaire’in sözleri olarak vermedim; onun tutumunu özetlemeye çalışıyordum.”

Bu açıklama, sözün Voltaire‘e ait olmadığını kesin biçimde ortaya koymaktadır. Buna rağmen yanlış atıf günümüzde hâlâ oldukça yaygındır.

Voltaire’in Gerçek Düşünceleri

Her ne kadar söz birebir Voltaire‘e ait olmasa da, içerdiği düşünce onun eserleriyle büyük ölçüde uyumludur. Voltaire özellikle:

• dinî hoşgörüyü,
• vicdan özgürlüğünü,
• sansüre karşı çıkmayı,
• farklı düşüncelerin serbestçe tartışılmasını

savunmuştur.

Özellikle 1763 yılında yayımlanan Traité sur la tolérance (Hoşgörü Üzerine İnceleme) adlı eserinde ifade özgürlüğü ve dinî hoşgörü konusunda güçlü argümanlar geliştirmiştir. Bununla birlikte, tarihsel doğruluk açısından Hall’ın özet cümlesini Voltaire’in doğrudan sözü olarak aktarmak doğru değildir.

Tarih Yazımında Yanlış Atıflar Neden Oluşur?

Tarihsel kişilere yanlış söz atfedilmesi oldukça yaygın bir olgudur. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

• Ünlü kişilerin fikirlerini tek cümlede özetleme eğilimi,
• İkincil kaynakların birbirini doğrulamadan kopyalaması,
• Sosyal medya ve popüler kültürde kaynak denetiminin zayıf olması,
• Alıntıların zaman içinde bağlamından kopması.

Voltaire örneği, tarih yazımında birincil kaynaklara başvurmanın önemini gösteren klasik örneklerden biridir.

Akademik Değerlendirme

Tarihsel kanıtlar dikkate alındığında, “Fikirlerinize katılmıyorum ama onları ifade etme hakkınızı sonuna kadar savunacağım.” sözü Voltaire’in doğrudan söylediği bir ifade değildir. Bu cümle, Evelyn Beatrice Hall’ın 1906 yılında Voltaire’in düşünce özgürlüğü anlayışını özetlemek amacıyla kaleme aldığı yorumdur. Dolayısıyla akademik çalışmalarda bu söz aktarılırken Voltaire’e değil, Hall’a atfedilmesi veya en azından sözün Voltaire’in görüşlerini özetleyen bir ifade olduğunun belirtilmesi gerekir.

Bu örnek, tarihsel doğruluğun korunması açısından kaynak eleştirisinin ve birincil belgelere dayanmanın önemini ortaya koymaktadır.

Özetle

Voltaire, ifade özgürlüğünün tarihsel gelişiminde önemli bir düşünürdür; ancak ona atfedilen en ünlü sözlerden biri gerçekte kendisine ait değildir. Bu yanlış atıf, Evelyn Beatrice Hall’ın Voltaire’in fikirlerini özetlemek amacıyla yazdığı bir cümlenin zamanla gerçek bir alıntı gibi kabul edilmesinden doğmuştur. Akademik dürüstlük açısından bu ayrımın korunması, hem Voltaire’in düşüncelerini doğru anlamak hem de tarihsel kaynak kullanımında güvenilirliği sağlamak bakımından önemlidir.

Kaynakça

• Hall, E. B. (1906). The Friends of Voltaire. London: Smith, Elder & Co.
• Hall, E. B. (1939). Letter to The National Book League (Voltaire alıntısına ilişkin açıklama).
• Ayer, A. J. (1986). Voltaire. New York: Random House.
• Besterman, T. (1969). Voltaire. University of Chicago Press.
• Gay, P. (1966). The Enlightenment: An Interpretation. Vol. I: The Rise of Modern Paganism. W. W. Norton.
• Shapiro, F. R. (Ed.). (2006). The Yale Book of Quotations. Yale University Press.
• Bartlett, J. (Ed.). (2022). Bartlett’s Familiar Quotations (19th ed.). Little, Brown and Company.