Yaşlanma bedensel, ruhsal, zihinsel ve toplumsal değişimlerin yaşandığı bir süreçtir. Yaşlı bireyin yaşadığı bu değişimlere uyum sağlamasını ve kendi potansiyellerini geliştirmesi için yardımcı olmak önemlidir. Fizyolojik bir olay olan yaşlanma, her canlıda görülen, tüm işlevlerde azalmaya neden olan, süreğen ve evrensel bir süreç olarak tanımlanmaktadır.
Tıbbi açıdan, yaşlılık, yasam sürecinde kayıpların ve çöküşün sıklıkla görüldüğü bir dönemdir. “Yaşlı” olarak tanımlanan nüfus grubu kendine özgü sorunları olan, diğer kesimlere göre çok daha fazla sağlık riski taşıyan özel bir gruptur. (Bozdemir & Tokgöz, 2000).
Dünyada ve ülkemizde yaşlı nüfus oranında artış vardır. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK] 2014 verilerine göre, ülkemizde yaşlı nüfus oranı %8; 2023 yılında %10,2, 2050 yılında %20,8, 2075 yılında ise %27,7’ye yükseleceği tahmin edilmektedir (Bozdemir & Tokgöz, 2000). Yaşlı nüfusun %63,8’inin 65-74 yaş aralığında, %27,9’unun 75-84 yaş aralığında, %8,4’ünün ise 85 ve üstü yaş grubunda olduğu açıklanmıştır. Doğumda beklenen yaşam süresi 78,6 olup kadınlar erkeklerden daha uzun yaşamaktadırlar. Erkeklerde beklenen yaşam süresi 75,9 yıl kadınlarda ise 81,3 yıldır. (TÜİK, 2021).
Yaşlılar genel olarak üç ana grupta ele alınabilmektedir: (Dülger, 2012).
- Ekonomik, kültürel ve toplumsal sebeplerle yaşanan düşkünlükler ve sağlıksız yaşlanma dönemi olarak adlandırılan düşkün yaşlılık
- Üretime veya herhangi bir faaliyete etkisi olmayan pasif yaşlılık
- Başarılı yaşlanma ve aktif yaşlanma gibi iki kavramdan oluşan dinç yaşlılık
Bu çerçevede Dünya Sağlık Örgütü aktif yaşlanmayı, “insanların yaşlanmasıyla birlikte yaşam kalitelerini geliştirmek amacıyla sağlık, katılım ve güvenlikle ilgili olanakları en uygun hale getirme süreci” olarak tanımlamaktadır. (World Health Organization, 2002).
Başarılı yaşlanma terimi, 1980’lerde Rowe ve Kahn tarafından popüler hale getirildi. Rowe ve Kahn başarılı yaşlanma kavramını, yaşlı yetişkinlerin hastalık ve sakatlıktan kaçındıkları, yüksek bilişsel ve fiziksel işlevleri sürdürdükleri ve aktif olarak yaşamla meşgul oldukları takdirde başarılı bir şekilde yaşlandıklarını ifade etmişlerdir (Rowe ve Kahn, 1997).
“Üretken yaşlanma”, “iyi yaşlanma”, “sağlıklı yaşlanma” veya “aktif yaşlanma” olarak da kullanılan başarılı yaşlanma kavramı yaşam doyumu, uzun ömürlülük, engelsiz ve sağlıklı olmak, olumlu gelişim gösterme, yüksek bilişsel işlev, yaşama bağımsız ve aktif katılım gibi belirtileri gösteren bir süreç olduğuna işaret etmektedir. (Martin vd., 2015; Swindle, 2009). Herzog ve Morgan (1992)’ e göre yaşama aktif katılım, kişiler arası ilişkilerde iletişim, sosyo-duygusal destek, manevi anlamda doyum sağlayıcı etkinlikler düzenlemek ve ya katılmak gibi üretken faaliyetleri içermektedir. Avrupa Birliği ise bu süreci sağlığa eşit düzeyle ulaşma imkanını en üst düzeye çıkarmayı hedefleme olarak tanımlamaktadır. (Aydın & Sayılan, 2014)
Yaşlılar ve yaşlanma süreci hakkında yapılan araştırmalarda patolojik olan ve olmayan arasındaki farkı belirlemek için çalışmaya yapılmış ve sonuç olarak normal yaşlanma döneminde patolojik durum göstermeyen ancak yüksek risk altında olan kişilere olağan yaşlanma, akranlarına göre yüksek işlev ve düşük risk gösteren kişilere ise başarılı yaşlanma olarak nitelendirmektedir. Başarılı yaşlanma, hastalık ve sakatlıkların olmadığı, yüksek zihinsel ve fiziksel işlevselliğin olduğu, hayata aktif katılımın sağlandığı süreç olarak adlandırılmaktadır. (Rowe ve Kahn, 1997).
Başarılı yaşlanmanın belirleyicilerinin incelendiği bir derlemede ise; eklem sorununun olmaması, işitme güçlüğünün olmaması, günlük yaşam etkinliklerinde bağımsızlık, sigara iç-meme, fiziksel aktivite düzeyinin yüksek olması, yaşlının kendi sağlığını iyi olarak değerlendirmesi, sistolik kan basıncının düşük olması, bilişsel işlevlerinin iyi olması ve depresyon olmaması BY’nin belirleyicileri olarak sıralanmıştır. (Depp & Jeste, 2006).
Başarılı yaşlanma
- Sosyal katılım
- Hastalıktan ve engellilikten kaçınma
- Yüksek bilişsel ve fiziksel fonksiyon
Fiziksel aktivite, başarılı yaşlanmayı pozitif yönde etkilemek için yapılan müdahalelerden birisidir. Rosenbaum ve ark. 2014 senesindeki çalışmasında; psikiyatrik hastalığı olan 39 kişi, fiziksel aktiviteye yönlendirilmiş ve hastalığıyla fiziksel aktivite arasındaki ilişki incelenmiş. Fiziksel aktivitenin; depresyona iyi geldiği ve şizofreni belirtilerini azalttığı gözlemlenmiştir. (Rosenbaumve diğ., 2021) Yарıӏаn аrаștırmаӏаrԁа уükѕеk ԁüzеуԁе fіzіkѕеӏ аktіvіtеԁе ƅuӏunаn уаșӏıӏаrın, fіzіkѕеӏ аktіvіtеԁе ƅuӏunmауаn уаșӏıӏаrа nаzаrаn çοk ԁаhа уükѕеk ԁüzеуԁе ƅаșаrıӏı уаșӏаnԁıkӏаrı ƅеӏіrtіӏmіștіr (Demir Çelebi, 2020:3).
Bilişsel fonksiyonların gelişmesi içinde yapılan müdahalelerde önemlidir. Hughes ve ark. çalşmasında; haftada minimum 6 saat bilişsel olarak aktif olmanın (kitap okumak, bulmaca çözmek gibi) demansı azalttığı saptanmıştır. (Hughes ve diğ.,2010)
Başarılı yaşlanmanın temel teorik bileşenleri Bowling ve Dieppe (2005) tarafından doğumda beklenen yaşam süresi, yaşam doyumu ve iyi oluş, zihinsel ve ruhsal sağlık, bilişsel işlevler, kişisel gelişim, yeni şeyler öğrenme, fiziksel sağlık ve işlevler, bağımsız yaşam, algılanan özerklik, kontrol, bağımsızlık, uyum, başa çıkma, özsaygı, olumlu bakış açısı, hedefler, benlik algısı gibi psikolojik özellikler ve kaynaklar, sosyal katılım, boş zaman aktiviteleri, sosyal bağlantılar, destek, katılım, fiziksel aktivite şeklinde sıralanmaktadır. Bunlara ek olarak olarak başarı, beslenmeden keyif alma, ekonomik güvenlik, komşuluk, fiziksel görünüş, üretkenlik ve yaşama katkı, mizah 3 duygusu, amaç duygusu ve maneviyat gibi alt tanımlar da eklenmektedir (Demir Çelebi, 2021:85).
Araştırmalara göre başarılı yaşlanma Doğu toplum kültüründe hoşgörülü, iyi niyetli, pasif ve açık fikirliliği yansıtan sıcak aile ve sosyal ilişkilere sahip iken Batı toplumu kültüründe etkinliklere yüksek oranda katılım sergileyen, bireyci, aktif sosyal ilişki ağına sahip bağımsız bireyler olarak nitelendirildiği görülmektedir. (Martin vd., 2015; Craciun, 2019).
Sağlık engeli dışında, insanların yaratıcılığı için hiçbir yaş sınırının olmadığı belirtilebilir. Bazı üreticilik türleri -yaratıcı katkılar ya da başarılar biçiminde olsun- uzun bir yaşamın sonlarına dek sürmektedir. Bischof aşağıdaki örneklerin bunu kanıtladığını söylemektedir:
- Mikelanj, St. Peter’in kubbesini 70 yaşında bitirmiştir.
- Sofokles, Kral Oedipus’u 80 yaşında yazmıştır.
- Goethe, Faust’u 80’inden sonra tamamlamıştır.
- Gladstone, 84 yaşında dördüncü kez başbakan olmuştur.
- Hendel, Haydn ve Verdi ölümsüz melodilerini 70 yaşından sonra yaratmışlardır.
- Hobbes, 91 yaşına dek yazmayı sürdürmüştür.
- Franklin, 81 yaşında Anayasa Kurulu’nun etkin bir üyesi olarak çalışmıştır.
- Jefferson, 83 yaşındaki ölümüne dek yaratıcı ve etkin olmuştur.
- Tennyson, 80 yaşından sonrasına dek şiir yazmayı sürdürmüştür.
- Churchill, 77 yaşında başbakan olmuştur.
Daha yakın tarihlere gelindiğinde de pek çok ilginç örneğe rastlanmaktadır:
Oyun yazarı ve yöneticisi George Abbot 92 yaşında kitap yazmış, 100 yaşında müzikal oyun yönetmiştir; George Burns 80 yaşında en iyi yardımcı aktör Oscarını kazanmış, 88 yaşında film çevirmiştir; Ruth Gordon 83 yaşında Emmy ödülünü kazanmış, 85 yaşında kitap yayınlamıştır; Harry Lieberman 80 yaşında resme başlamış, 106 yaşındaki ölümüne kadar bunu sürdürmüştür; ressam ve heykelci Georgia O’Keffe 90 yaşında Başkanlık Onur Madalyası’nı kazanmış, 95 yaşında sergi açmıştır; Pablo Picasso resim çalışmalarını 90 yaşına kadar sürdürmüştür; ScottO’Dell çocuk kitapları yazmaya 61 yaşında başlamış, 90 yaşında bile bunu bırakmamıştır; Erik Erikson 80 yaşında gelişim psikolojisi kitabı yayınlamış, 84 yaşında yaşlılık araştırmalarına katılmıştır (Onur, 1995).
Konu ile ilgili ölçek çalışması sunalım.
Başarılı Yaşlanma Ölçeği (BYÖ) Katılımcıların başarılı yaşlanması düzeyini tespit etmek amacıyla Gary T. Reker (2009)’ in geliştirdiği ve Hazer ve Özsungur (2017)’ un Türkçeye uyarladığı “Başarılı Yaşlanma Ölçeği” kullanılmıştır. Başarılı Yaşlanma Ölçeğini uyarlama sürecinde araştırma grubunu 60 yaş üstü bireyler oluşturmaktadır. Ölçek “Sağlıklı Yaşanma” ve “Sorunlarla Mücadele Etme” olarak 2 alt boyuttan oluşmaktadır. BYÖ toplamda 10 maddeden oluşurken, “Sağlıklı Yaşlanma” boyutunu ölçen maddeler 5, 6 ve 10. maddeleri; “Sorunlarla Mücadele Etme” boyutunu ise 1, 2, 3, 4, 7, 8 ve 9 numaralı maddeler ölçmektedir (Hazer ve Özsungur, 2017). Hazer ve Özsungur (2017)’ nin uyarladığı başarılı yaşlanma ölçeğinin güvenirlik katsayısı .86 olarak belirlenmiş olup bu araştırmada Başarılı Yaşlanma Ölçeği (BYÖ)’ nin cronbach alpha iç güvenirlik katsayısı 0.89, iki alt boyutu olan sorunlarla mücadele etme boyutu 0.85 ve sağlıklı yaşlanma boyutu 0.79 olarak tespit edilmiştir olarak tespit edilmiştir. Ölçek 7’li likert tipinde oluşmaktadır. Ölçekteki maddelerde puanlamalarda 1 puan “kesinlikle katılmıyorum”, 2 puan “katılmıyorum”, 3 puan “kısmen katılmıyorum”, 4 puan “kararsızım”, 5 puan “kısmen katılıyorum”, 6 puan “katılıyorum” ve 7 puan “kesinlikle katılıyorum” olarak puanlanmıştır. Çalışma grubunu oluşturan bireyler en düşük 10 en fazla 70 puan alabilmektedirler (Hazer ve Özsungur, 2017).
Başarılı Yaşlanma Ölçeği (BYÖ)
Maddeler
Kesinlikle katılıyorum:1
Katılıyorum :2
Kısmen katılıyorum :3
Kararsızım :4
Kısmen katılmıyorum :5
Katılmıyorum :6
Kesinlikle katılmıyorum:7
Madde 1: İşler eskiden olduğu gibi gitmediğinde, aynı sonuca ulaşana kadar başka yollar denemeye devam ederim.
Madde 2: Zor zamanlarda durumun üstesinden gelmek için metanetli olmaya gayret gösteririm.
Madde 3: Üretken faaliyetler sayesinde yaşama aktif olarak bağlıyımdır .
Madde 4: Mümkün olduğunca uzun süre bağımsız kalmak için çabalıyorum.
Madde 5: Hastalık ve sakatlıklardan uzak kalmak için elimden geleni yapıyorum .
Madde 6: Yaşlandıkça bedenimi ve zihnimi iyi bir şekilde korumaya çalışıyorum.
Madde 7: Düzenli sosyal ilişkiler sayesinde yaşama aktif şekilde bağlıyım .
Madde 8: Benim için önemli olan hedeflere ulaşmak için her türlü çabayı gösteriyorum.
Madde 9: Yoluma ne çıkarsa çıksın, baş edebilirim
Madde 10: Sağlıklı yaşam tarzı alışkanlıklarını kazanmak için çabalıyorum.
Bir araştırmada başarılı yaşlanma için;………………………………….. gerekir (Vural,R.,Özen, M., Yazıcı.)denilmiş, katılımcılardan boşlukları doldurmaları istenmiştir.Alınan yanıtlar aşağıdaki gibidir.
Başarılı Yaşlanma Anketine verilen yanıtlar
| 1 | Aile üyeleri ile iyi ilişkilere sahip olmak |
| 2 | Akrabalar ile iyi ilişkilere sahip olmak |
| 3 | Komşular ve çevreyle iyi ilişkilere sahip olmak |
| 4 | Sosyal ve kültürel aktivitelere katılmak |
| 5 | Dini aktiviteler yapmak |
| 6 | Yaşam boyu eğitim programlarına katılmak |
| 7 | Gönüllü aktivitelere katılmak |
| 8 | Gönüllü bakım hizmeti vermek |
| 9 | Güvenli bir çevrede yaşam sürdürmek |
| 10 | Sağlık ve bakım hizmetlerinin erişilebilir olması |
| 11 | Düzenli bir gelir sahibi olmak |
| 12 | Yalnız yaşamamak |
| 13 | Stresten uzak bir hayat sürdürmek |
| 14 | Kişinin sevdiği işte çalışması |
| 15 | Emekliliğin sağladığı güvenceye sahip olmak |
| 16 | Emeklilikten sonra da çalışmaya devam etmek |
| 17 | Gelecekten maddi-manevi endişe duymamak |
| 18 | Ev sahibi olmak |
| 19 | Araba sahibi olmak |
| 20 | Kronik hastalığa sahip olmamak |
| 21 | Yatağa bağımlı olmamak |
| 22 | Başkalarının bakımına muhtaç olmamak |
| 23 | Ölene kadar dinç bir hayat sürmek |
| 24 | Düzenli spor/egzersiz yapmak |
| 25 | Sağlıklı/dengeli beslenmek |
| 26 | Sigara kullanmamak |
| 27 | Alkol kullanmamak |
| 28 | Aile geçmişinde uzun yaşayanların bulunması |
| 29 | Çok uzun bir ömür sürmek |
| 30 | Zihni canlı tutan egzersizler yapmak |
| 31 | Fazla kilolu olmamak |
| 32 | Aşırı zayıf olmamak |
| 33 | Fiziksel/zihinsel engele sahip olmamak |
| 34 | Olaylara her zaman olumlu yaklaşmak |
| 35 | Hiç pişmanlık yaşamamak |
| 36 | İleri yaştaki değişimlerine uyum sağlayabilmek |
| 37 | Kişinin kendisiyle barışık olması |
Kaynakça
Aydın, A., & Sayılan, A. A. (2014). Aktif yaşlanma ile yaşam boyu öğrenme arasındaki ilişkiye teorik bir bakış. International Journal of Social and Economic Sciences, 4(2), 76-81.
Bozdemir, N., & Tokgöz, M. (2000). Toplumdaki yaslı ve yaslanmakta olan bireylerin rehabilitasyonu ve sosyal uyum projesi. http://www.agv.org.tr/geriatri.doc.
Demir Çelebi, Ç. (2021). Başarılı Yaşlanma ve Kadın. Kadın Araştırmaları Dergisi, 7(1): 79-105.
Dülger, İ. (2012). Dünyada ve Türkiye’de yaşlılığın değişen görünümü, değişen politikaları vegelişenaktif yaşlanma kavramı. 18-24 Mart Yaşlılara Saygı Haftası Kuşaklararası Dayanışma ve Aktif Yaşlanma Sempozyumu Bildirileri (ss. 37-49). Ankara.
Hazer, O & Özsungur, F. (2017). Başarılı yaşlanma ölçeği (BYÖ) türkçe versiyonu. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 4, 184-206.
Hughes F. T, Chang C. C. H, Bilt V. J, Ganguli M. Engagement In Reading and Hobbies and Risk of Incident Dementia: The MoVIES Project. Am J Alzheimers Dis Other Demen. 2010; 25(5):432-238. Erişim Tarihi: 02.02.2021.
Martin, P., Kelly, N., Kahana, B., Kahana, E., Willcox, B. J., Willcox, D. C., & Poon, L. W. (2015). Defining successful aging: A tangible or elusive concept?. The Gerontologist, 55(1), 14-25.
Onur, B. (2021). Gelişim psikolojisi: Yetişkinlik, yaşlılık, ölüm. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.