Çocuk Edebiyatında İleti (Mesaj) – Mehmet Kaya*

“İdeolojiyi eserde ?elmadaki şeker gibi- iyice eritmeye, yaşamı imgesel bir kurgu, estetik bir yapı, kişisel bir anlatım ve duyarlıklı bir yaklaşımla vermek gerekir.” Asım Bezirci
Dil ve kurmaca, yazınsal (edebi) metnin temelini oluşturur. Her yazınsal yaratı, okurla iletişim içine girer ve ona öğretici (didaktik) olmayan bir ileti sunar. İleti, yazarın okuyucusuna vermek ya da onunla paylaşmak istediği anadüşüncedir. Öğretici nitelikteki metinlerle yazınsal nitelikteki metinlerin iletileri birbirinden farklıdır.
Öğretici nitelikteki yazılarda (makale, fıkra, röportaj vb.) ileti, ?Amacın yoğunlaştırılarak bir yargıya dönüştürülmesi, daha doğrusu bir önerme biçiminde yazıda belirmesidir. (?) Öğretici yazılarda ileti tektir.? (Özdemir, 2002:71,73)
?Yazınsal metinlerde ileti, önerme biçiminde daha doğrusu kesin bir yargıya dönüştürülerek verilmez. Metnin dokusuna sindirilir. Bu bağlamda yazınsal metnin iletisi örtük iletidir. (?) Yazınsal metinlerde ileti belki bir sorunu, bir insanlık durumunu ya da bir olay ve olguyu aydınlatmaya yönelik olur. Bir bakıma yazarla paylaştığımız ya da metinden yaşantımıza kattığımız şeydir.? (Özdemir, 2002:115)
Bir önermeye dayalı iletilerde öğreticilik, bir önermeye dayanmayan iletilerde duyarlılık kazandırma sözkonusudur.
?Yazınsal yaratıda (roman, öykü, şiir vb.) ileti tekil bir nitelik taşımaz. Yaratının yorumuna göre değişkenlik taşır. Bunun için de alımlayıcının yaklaşımına göre aynı yazınsal yaratıdan değişik iletiler çıkarılabilir. (?) İleti, yazarın konuya yüklediği anlamdır. Bir metin terimsel anlamıyla yazınsallık niteliğini taşıyorsa onun iletisini bulma, belirli bir öneri ya da kalıba dönüştürme oldukça güçtür. (?) Yazınsal metinlerde ileti, metnin dokusuna sindirilir.
Açık bir önerme biçiminde verilmez.? (Özdemir,2002:25,26)
Mavisel Yener (2007:153) tek anlamlı, tek yorumlu metinlerin sakıncalarına dikkat çeker. ?Masal, şiir ve öykülerle duygu eğitimi verilirken metinlerin tek anlamı, tek yorumu olmadığı, aksine okuma sayısınca anlama olduğunu bilmesi gerekir eğitimcinin. Tek bakış açılı yorumlar hem metni öldürür hem de çocuktaki yaratıcı yorum gücünü yok eder.?
S. Dilidüzgün (Akt. Sivri, 2007:655) de iletinin okur tarafından bulunması ile estetik haz ilişkisi üzerinde durmaktadır. ?Estetik bütünlüğü gereği yazınsal metinler tek anlamlı olamaz, ?buna inan?, ?tek ve mutlak gerçek benim sana anlattığımdır? diyerek zorlayamaz. Bu nedenle iletisi, söylemek istediği şey de örtüktür, okur kendi çıkarsamalarını, satır aralarından (ya da dizelerden), söylenmeden geçilen, ancak kasdetilen şeyleri bulmakla yükümlüdür.
Ancak böylesi düşünsel bir süreç sonucunda ortaya çıkan anlam estetik bir haz verecektir.?
Yazar, ?Fikirlerini ya da anlatmak istediği şeyi, doğrudan iletilerle değil, estetik ve doğal bir çerçeve içinde, tat alınabilir, yoruma, çıkarıma ve tartışmaya açık bir biçimde dile getirmelidir.? (M. Sivri, 2007:652)
Çocuk edebiyatı ürünlerindeki iletiler, çocuklara bir şeyler söylemeyi değil, onların düşünce ve duyarlılıklarını geliştirmeyi esas almalıdır.
?Çocuk kitaplarında, yazar, kural ya da kurallar koymaktan, yaptırımcı yargılar oluşturmaktan çok, özellikle, çocukların gelişim özelliklerini de göz önünde bulundurarak onlara neden-sonuç ilişkisiyle anlamlandırabilecekleri yaşam durumları sunmalıdır. Çocuklara, ?Doğayı sev, çevreyi koru.?, ?Büyüklere saygılı ol.?, ?Derslerine çok çalış.?, ?Arkadaşlarınla iyi geçin.?, ?Giysilerini kirletme.?, ?Tutumlu ol.? gibi, sayılarını çoğaltabileceğimiz emir ve kurallar bileşkesine oturan tümcelerle seslenilmemelidir. (?)

Çocuk kitabında, yazarın çocuğa göre kurguladığı, çocuğa uygun yaşam durumları, çocukların belleğinde yanıtlanması gereken sorular oluşturmalıdır. ?Niçin doğayı sevmeliyim?? , ?Ders çalışmazsam neler olabilir?? , ?Sağlığıma ya da temizliğime dikkat etmez, özen göstermezsem ne/neler olabilir? , ?Çevremde yaşayan diğer canlılara karşı niçin duyarlı davranmalıyım?? ya da ?Çevremdeki canlılara duyarlı davranmaz, insanlarla sağlıklı ilişkiler kurmazsam ne gibi sorunlarla karşılaşabilirim?? gibi sorulara, çocuklar yanıt aramaya kendileri koyulmalıdır.? (Sever, 2003:14,15)
İletiler, çocukların duygusal, ahlaki, imgesel gelişmelerine haz vererek katkıda bulunmalıdır.
İletiler çocuklara, onların dilsel gelişkinlik düzeyine, anlam evrenine uygun bir kurguyla sunulmalıdır.
Demokratik yaşamın önemi, sorun çözmede en etkili yöntemin iletişim ve empati olduğu sezdirilmelidir.
Emek, eşitlik, özgürlük, barış, kardeşlik, adalet kavramları işlenmeli, düşmanlık aşılayan iletilere yer verilmemelidir.
Kitaplardaki iletiler, çocukları duygusal olarak yaralamamalı; sınıf, sömürü ve mücadele gibi kavramlara kaba bir şekilde yaklaşılmamalıdır.
İletiler, çocukların sorgulama ve seçme hakkını yok etmemelidir.
Çocuk, kendini özgün hissederek kitaba eleştirel bakabilmelidir.
Çocuk edebiyatı ürünlerinde bir cümlenin bile çocuğun önüne geniş ufuklar açabileceği, hayalgücünü tetikleyebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

K A Y N A K Ç A
Özdemir Emin
Yazınsal Türler, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2002.
Eleştirel Okuma, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2002.

Sever Sedat
Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara 2003.

Sivri Medine
?Çocuğa Şiirde Öğreticilik Sorunsalı?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Eğitim Bilimleri
Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

Yener Mavisel
?Masal, Öykü ve Şiirlerle Duygu Eğitimi?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007

Yazan: *Mehmet Kaya, Eğitim Sen Kitap Komisyonu Üyesi.

Bu makale, EĞİTİM SEN (Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası) tarafından hazırlanan İlköğretim Çocuk Edebiyatı konulu 2010 Kitap Kataloğu’ndan alınmıştır.

Yorum yapın

Daha fazla Çocuk Edebiyatı
Bilimkurgu – *Mehmet Kaya

"Bilimkurgu edebiyattır, iyi bilimkurgu iyi edebiyattır."  Bülent SOMAY "Bilimkurgu bir büyüteçle gerçeğe yaklaşır,onu birtakım sayılarla abartarak gözümüzün içine sokar." BAURDRİLLARD...

Kapat