Çocuk Kitaplarında Resim – Mehmet Kaya

“Resim bir göz şenliğidir.” Orhan Pamuk

“Taa çocukluğumdan beri
Ne buldumsa okudum
Sonunda anladım ki
Bir kitapta resim şart”
Cemal Süreya

Görsel algının öteki algı türleri arasındaki oranı oldukça yüksektir. Nitelikli bulunan görüntüler ile görüntüleri yansıtan resimler, metne ve metnin içerdiği kavramlara göre belleğe daha kolay yerleşir. İnsanlar farklı olan, beğenilen ve etkilenilen görüntüler hatırlamakta zorluk çekmez. Çocuklukta resimleriyle birlikte sevilen bir kitap, insanın yaşamı boyunca unutulmaz. Bundan dolayı, görüntüleri renklerle ve biçimlerle yansıtan resimler, çocuk kitaplarının olmazsa olmazıdır.
?Resim önce bakılan, sonra görülen ve duyumsanan, daha sonra isi iletisini izleyiciye taşıyan ve bu ileti üzerinde düşündüren bir sanat formudur.? (Özer, 2007:427)
Resimler, bakma sonrası görülen anlamın ilerisine geçmeli; izleyiciyi, resmi yapan sanatçının gerçekliğine ( iç dünyası, dünyaya ve sanata bakış açısı vb.) ulaştırmalıdır. Bunun için resimler estetik kaygıyla üretilmeli, çocukların yaşamında da görsel ve estetik uyaran olmalıdır.
Çocuk kitaplarında resim, anlatıdaki sözcüklerin soyut dünyasını görselleştirmeli.
?Çocuklar kitaplara bakarken (?) çizgi, şekil, renk uyumu ve kompozisyon gibi estetik değerledi edinmeli.? (Serpil Ural) Çocuk kitabı resimli olmalı, resimsiz kitap ilgi çekmez düşüncesiyle kitaplarda estetik değer taşımayan resimlere yer verilmemelidir.
Kitaplarda çocukların ilgisini çeken, onlarda dinamik ve neşeli bir etki yaratan sıcak renkler kullanılmalıdır. Kitabın sayfalarında uygulanan renkler bir bütünlük göstermeli. Bir sayfada canlı renkler kullanılırken öteki sayfalarda soluk ya da mat renkler kullanılmamalıdır. Kitabın bütününde uygulanan teknikte de bir tutarlılık olmalı; bir sayfada suluboya tekniği kullanılırken öteki sayfalarda pastel boya tekniği uygulanmamalıdır.
?Çocuk kitaplarında resimler, çocukları çizmeye istekli kılacak, onların kendilerini bu yolla ifade etmelerine, üretmelerine, sevmelerine ve duyumsamalarına olanak sağlayacak bir sanatçı duyarlılığıyla resmedilmelidir.? (Özer, 2007:429)
İnsanı insan yapan özelliklerden biri de simge oluşturma yeteneğidir; yani yeni bir durumu, o durumun verileri göz önünde değilken, simgeler yoluyla (?) aktarmak becerisi.
Resim, (?) simgeler aracılığıyla bizlere bir şeyler iletir.? (Erinç, 2004)
?Sanatçı iletilerini aktarmakta kullandığı (?) simgelerini seçerken çocuğun duygu dünyasını, hazır bulunuşluğunu, yaşının özelliklerini ve o simgeleri kavrama becerilerini göz önünde bulundurmalı, çocuk okura en uygun simgelere resimlerinde yer vermelidir. Çocuk tanıdığı ya da anlamlandırabildiği simgelerle iletişim içinde olur. Bu nedenle sanatçı, özgün ama çocuğa yakın, çocuğu heyecanlandıracak, meraklandıracak, duygulandıracak, daha da önemlisi düşündürecek simgeler seçmelidir.? (Özer, 2007:430)
***
Resmin çocuk kitaplarında başta gelen işlevi, kitabın içeriğinin kavranması, kavranan içeriğin akılda kalması ve resimlerin estetik değeriyle çocuğun beğeni düzeyini yükseltmesidir.
Doğa, insan ve toplumla ilgili bilgi veren metinlerdeki resimlerin işlevi öğretme, edebiyat metinlerindeki resimlerin işlevi ise duyarlılık kazandırma yönünde olmalıdır.
Resimler, yazarın sözle anlattığını görsel olarak net bir biçimde yansıtabilmeli, dilsel kurguyu tamamlamalı, ?bazen de metne yeni anlam katan estetik bir uyaran ? (Sever, 2003:159) olmalıdır.
Çizilen karakterler metnin içeriğine uygun olmalı. Yazarın dili ile çizerin dili birbirini tutmalı, ?söz ve göz kardeşliği? (Güven Turan) kurulmalıdır. ?Benim ilkem şöyle: Söz, göz, öz; el ele.? (Göknil, 935)
?Kitaplardaki resimler, çocukların beğeni ve algılama düzeyine uygun olmalı, metnin iletisine görsel bir zenginlik katmalı; estetik nitelikleriyle de görsel algılarını geliştirici özellikler taşımalıdır. Kahramanların fiziksel portreleri, metinde yansıtılan kişilik özelliklerine uygun biçimde çizilmeli; resimler kahramanların başat özelliklerini (şişman, zayıf, uzun saçlı, kısa boylu, sinirli, uysal vb.), yaşadıkları ruhsal durumları, geçirdikleri fiziksel değişmeleri çocuklara duyumsatabilmelidir.? (Sever, 2003:191)
Resimler, çocuğun öğrenme ihtiyacını karşılayarak kavram dünyasını zenginleştirmeli, onları metin üzerinde düşündürmeli, heyecanlandırmalı, yaratıcı güçlerine harekete geçirmelidir.

Resimler, çocukları düşsel yolculuklara çıkarmalı.
Resimler, çocuğun hayal gücünü geliştirebilmesi için, hem resimlerdeki görüntülerle gerçek görüntüler arasında hem de resimlerle metin arasında bağ kurmasına olanak sağlamalı. Kitaplardaki resimlerle hayatta gördükleri arasındaki uyumsuzluğun, çocukta güven duygusunu sarsacağı ve olumsuz anılara dönüşebileceği unutulmamalı. ?Stilizasyonlar ve deformasyonlar objenin karakteristik özelliğini bozmamalı, anlaşılırlığını kaybettirmemelidir.? (Erdal, 2007:405) Çocuğu okumadan soğutacağı için anlaşılmayan, metinle anlam ortaklığı bulunmayan resimlere kitaplarda yer verilmemelidir.
Resimler, kitabı çocuk için istenir, merak edilir kılmalı; kitabı bir eğlence objesi olarak da algılamasını sağlamalı. ?Çocukların dağınık olan ilgilerini bir noktada (resimde) yoğunlaştırabilmelidir.? (Sever, Akt. Özer, 2007:431)
Kitaplardaki resimler fotoğrafik bir yaklaşımla değil, çocuk bakış açısıyla yapılmalı. Kitaplarda yer alacam resimler, çocukların kendi yaptıkları resimler değil, sanatçı resimleri olmalıdır
Resimler üretilirken, ?çocuk ruhunun doğallığının ve duyarlılığının sınırları zorlanmamalıdır.? (Göknil, 2006:111,112)
Çocuk kitapları resimleyen çizer, çocuğun bilişsel ve duyuşsal gelişim aşamaları ile çocuk resimleri gelişim aşamaları arasında bağ kurmalı. Renklerin çocuklar üzerindeki etkisini göz önünde bulundurmalıdır.
Resimlerle didaktik anlatımdan kaçınmalı, çocukta duyarlılık kazandırma amaçlanmalıdır. Resimler, çocukların kimlik gelişimine katkıda bulunmalıdır.
Çocuklar, resimlerdeki nesneleri ve öteki anlatımları dolaysız olarak kavrayabilmeli. Resimler, çocukların birbirleriyle ve yetişkinlerle iletişim, etkileşim ve paylaşım aracı olmalıdır.
?Resimli kitabın tasarımında (?) resim ve yazının birbirlerini destekler ve etkisini artırır bir şekilde bir araya getirilmesi sağlanmalıdır. Görsel bütünlüğü sağlamak için, açılmış iki sayfa bir arada tasarlanmalı, yazının rahat okunmasına önem verilmeli, çocuğun ilgisini diri tutmak için de resimler özellikle sağ sayfada yer almalıdır. Kolay okunabilmesi için yazının puntosu çocuğun yaşına uygun düzenlenmeli.

Yukarı aşağı çıkıntıları büyük harflere göre daha iyi okunurluk sağladığından metinde küçük harfler kullanılmalıdır.
Sayfa tasarımında yazının resim üzerine basılması düşünülüyorsa, rahat okunabilmesi için zeminle yazı arasında yeterince ton ve doku farkı olmalıdır.? (Kara, 2007:422)
Resim ve yazının birbirini ezmemesine dikkat edilmeli. ?Görsel öğeler (resimler) o sayfada anlatılanlarla ilgili olmalıdır.? (S. Sever)
Yazı resmin içinde yer alacaksa, yazı ve resimlerin algılanmasında sorun yaşanmaması için bunlar karmaşa oluşturmayacak biçimde düzenlenmelidir. Yazı için uygun boşluklar tasarlanmalıdır.
Kitaba ilgi kitabın kapağıyla başladığı için, çocuk ön ve arka kapaktaki resimlere göz attığında, kendisinde merak duygusu uyanmalı. Resimler çocuğa ?Önce ?Ne güzel!?, sonra ?Bakalım içinde ne varmış?? dedirtecek kadar ilgi çekici? olmalıdır. (Serpil Ural)
Okul öncesi çocuk kitaplarındaki resimler, çocuğun kendi bedenini ve çevresindeki nesneleri tanımasına, doğaya daha dikkatli ve duyarlı bakmasına katkıda bulunmalıdır. Nesneler, çocukları kimi zaman çok etkilediğinden, insana özgü özelliklerle de resmedilmelidir.
Resimler, çocuklarda ?öykü, masal dinleme isteği uyandırmalı.? (Sever, Akt. Özer, 2007:431)
?4?5 yaş grubu için hazırlanan kitaplarda çocuklar devingen kahramanların resimlerine bakarak kendilerine yeni öyküler oluşturabilmelidir.? (Sever, 2003:176)
3?6 yaş arası çocuklarıyla yapılan okumalarda, bir cümle bile kaçsa dikkatleri hemen dağılacağı için, resimler metni anlamalarına katkıda bulunmanın yanı sıra dikkatlerini diri tutmalarına da yardımcı olmalıdır.
Bu yaş grubu çocukları, dinledikleri bir öyküyü resimlerine bakarak ?okuyabilmeli?dir.
5?6 yaş öncesi çocuklar, önce kitabın estetik özelliklerinden, okunduktan sonra da konusuyla ilgilenirler. Okul öncesi çocuk kitaplarında resimler, ?çocuğun zihninde anlam yaratabilecek kadar somut, ancak hayallerini besleyecek kadar kışkırtıcı ve heyecan verici olmalıdır.? (Tuğrul ? Nihal, 2007:388)
? Okul öncesinde çocuklar kimi zaman tamamı resim olan kitapla oyalanabilirken, kimi zaman 1/4 ve 3/4 oranında yazı ve resim ağırlığından hoşlanır.
(?) Okul öncesi dönemindeki bir çocuğun grup içinde, öğretmenin okuduğu bir öyküyü dinlemesinin beklentileri farklıdır, anne baba ona evde kitap okurken farklıdır. Grup içinde dikkati daha çabuk dağıldığından, kitabın resim ağırlığının daha yoğun olması gerekir. Ancak evdeki okumalarda, çocuk anne ve baba ile metin aracılığıyla iletişime girdiğinden, resimler araca dönüşür. Bu durumda resmin ağırlığı 1/2 ? 1/2 olarak paylaşılabilir, hatta resim daha aza inebilir.? (Akal, 2008:3)
?İlköğretim 6. sınıftaki öğrenciye verilecek bir kitapta; resmin, yerini yazıya bırakması uygun olur.? ( Sever, Akt. Özer, 2007:431)

K A Y N A K Ç A
Akal Aytül
Eğitim Sen Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Ölçütleri İçin Eleştiri ve Öneriler, 2008:2,3)

Alpöge Gülçin
?Okul Öncesinde Çocuk Edebiyatı?, Gençliğin İzdüşümü Nilüfer Tapan Armağan Kitabı, Multilingual Yayınları, İstanbul, 2008.

Ak Behiç
?Söyleşi, Kitaplarda Resimler?, Sanat Dünyamız, Sayı:98, YKY, İstanbul, 2006.

Ceylan Saadet
Renk Sihirbazları, Cumhuriyet Kitap, Sayı:929, İstanbul.

Demirtaş Sibel
Renk Sihirbazları, Cumhuriyet Kitap, Sayı:928, İstanbul.

Erdal Gültekin
?MEB Yayınları Çocuk Kitaplarının Resimlerine Genel Bakış?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

Erinç M. Sıtkı
Resmin Eleştirisi Üzerine, Ütopya Yayınları, Ankara, 2004.

Göknil Can
Renk Sihirbazları, Cumhuriyet Kitap, Sayı:935, İstanbul.

?Söyleşi, Kitaplarda Resimler?, Sanat Dünyamız, Sayı:98, YKY, İstanbul, 2006.

Kaya İsmail
?Çocuk Kitabı Resimlerinde Estetik Boyut?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

?Cumhuriyet Dönemi Çocuk Kitaplarında Çocuk İmgesi?, Toplumsal Tarihte Çocuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1994.

Nas Recep
Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa, 2004.

Özer Ayhan
?Çocuk Kitaplarındaki Resimlerin ?Çocuğa Göre?liği?,II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

Sever Sedat
Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003.

Tuğrul B.-Feyman N. ?Okul Öncesi Çocukları İçin Hazırlanmış Resimli Öykü Kitaplarında Kullanılan Temalar?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

Turan Güven
?Kitaplarda Resimler?, Sanat Dünyamız, Sayı:98, YKY, İstanbul, 2006

*Mehmet Kaya, Eğitim Sen Kitap Komisyonu Üyesi.

Bu makale, EĞİTİM SEN (Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası) tarafından hazırlanan İlköğretim Çocuk Edebiyatı konulu 2010 Kitap Kataloğu’ndan alınmıştır.

Yorum yapın

Daha fazla Çocuk Edebiyatı
Mitolojik Kaynaklı Çocuk Yayınları – Aydın Afacan*

?Mitolojik kaynaklı çocuk yayınları? gibi genel bir adın seçimi, bu kaynaktan beslenmiş çeşitli sanat ürünlerinin bulunmasından dolayıdır. Şiirden romana, resimden...

Kapat