Çocuk Edebiyatının Biçimsel Özellikleri – Mehmet Kaya

Çocuk kitabı hazırlanırken yazar, çizer, psikolog, editör, tasarımcı ve matbaa sorumluları işbirliği içinde çalışmalıdır. Sayfadaki tüm öğeler (yazı, yazıların boyutları, resimler,  çizimler vb.) arasında estetik denge gözetilmeli. Sayfa düzeni çekici hale getirilerek kitabın kolayca okunup anlamlandırılmasına olanak verilmelidir.
Büyüklük (Boyutlar): ?Sürekli aynı boyutlardaki kitaplar yerine farklı boyutlardaki kitaplar tercih edilmelidir.? (Tür-Turla, 2005:37) Çocukların sürekli olarak aynı boyutta hazırlanmış kitaplar okumaktan hoşlanmadıkları bir gerçektir. Çocuklar değişik büyüklükte kitapları okumaktan ve incelemekten zevk alırlar.
?Göknil, iki yaşa kadar olan dönemde küçük boyuttaki kitapların çocuğun elleriyle kitabı daha kolay tutma, sahip olma, benim diyebilme duygusunu da etkilediğini ifade etmektedir. (..) Büyük boyutlu kitaplar ise çocuğun rahatça görebileceği, yetişkinin rahatça okuyabileceği ve kucağa sığabilecek kitaplardır.
Kitabın kenarı kucaktan taşacak kadar büyük olmamalıdır.? (Tür-Turla, 2005:36)
Bunun yanı sıra kitabın hacim ve ağırlık bakımından kolayca taşınmaya, kullanmaya elverişli olması ve kitaplık düzenlemesine uygun olması önemlidir.
Kapak: ?Çocuk kitaplarında kapak, çocuğun dikkatini çeken ilk biçimsel özelliktir. Kapakta kitabın adı, konuyu tanıtıcı bir resimle yer almalıdır. Dış kapakta yazılmamışsa, iç kapağa yazarın (çeviri bir kitapsa aynı zamanda çevirenin), kitabı resimleyenin, basımevinin adları ile basım yılı ve yeri yazılmalıdır.? (Gültekin, 2008:2)
?Kitap kapağı, kitabın içeriği hakkında etkili mesaj verecek şekilde düzenlenmiş olmalıdır.? (Tür-Turla, 2005:37)
Kapak, çocuğun kitapla ilk tanışma aracı olduğu için çok önemlidir. Renkli, resimli olmalı, çocuk için çekici özellikler taşımalıdır. Çocuk kitaplarındaki kapak resimleri estetik değerinin yanında; canlı, kitap konusuyla ilgili ve çocuğu okumaya çağırıcı biçimde olmalıdır. Böylece kapağı gören çocuğun kitaba isteyerek yaklaşması sağlanabilir. Kitap kapağı sadece çocuk için değil, yetişkinlerin seçim yapmasında da etkili bir uyarıcıdır. Kapak kâğıdı sağlam ve kaliteli olmalıdır. Çabuk yıpranan bir kitap, çocuğun kitaba ilgisini azaltabilir. Düzenli bir kitaplık kurma alışkanlığını da sekteye uğratabilir. Daha küçük yaştaki çocuklara hazırlanan kitaplarda kapağın dayanıklılığı da artırılmalı, dağılmayacak biçimde iyi yapıştırılmalı, hatta dikilmelidir.
Arka kapak ise çeşitli amaçlar için kullanılabilir: yayınevinin kitaplar dizisi, yazarın yapıtları, kitabın fiyatı gibi.

Basım (tipografi): Kâğıt, bez ve benzeri şeylere yazı ya da resim çıkarma işi olarak adlandırılan basım, çocuk kitaplarında daha da önem kazanmaktadır.
?Tipografinin en önemli işlevi okunaklığıdır. Okunaklık harfler arası, kelimeler arası ve satırlar arası boşluk, yazı-fon ilişkisi, punto büyüklüğü, yazının et kalınlığı ve bloklama özellikleriyle artar ya da azalır. Tipografik yapı içindeki boşluklar, gereğinden az ya da fazla olduğunda okuma güçlüğü doğar. Boşluklarda tutarlılık ve süreklilik sağlanmalıdır.
Çocuk kitaplarında kullanılan tipografik karakter (harf, sayı, sembol, çizgi ve noktalama işaretleri) ve puntosu, çocuğun seviyesine uygun olmalıdır. (?)

Fon ve yazı tipi, rengi birbirine kontrast oluşturacak şekilde tasarlanmalı, fon koyu tonda ise yazı açık; fon açık tonda ise yazı koyu tonda olmalıdır.? (Sürmeli, 2007:555)
Kâğıt: ?Çocuk kitapları en iyi kalitedeki birinci hamur kâğıda basılmalıdır.
Kâğıt; mürekkebi dağıtmamalı, renkleri değiştirmemeli, kolay yırtılmamalı, çocuğun gözünü yoracak kadar parlak olmamalıdır. Kâğıdın mat olmasına özen gösterilmelidir.? (Gültekin, 2008:2)
Bir yaş öncesindeki çocukların, çıkan sesten hoşlandıkları için kitabi yırtması ya da emmek, çiğnemek amacıyla ağızlarına alması sıkça gözlenmektedir. Bu nedenle kitaplar, yıkanıp silinmeye elverişli malzemelerden (bez ya da vinileks) yapılmalıdır. Kullanılan malzemelerin çocuğun sağlığına zarar vermemesine özen gösterilmelidir.
Bir yaş sonrasında çocukların el becerileri kitap sayfasını çevirebilecek düzeye ulaşır.
Bir iki yaşlarda onlara sayfaları kartondan yapılmış, dayanıklı, sayfa çevirme kolaylığı olan kitaplar verilmelidir. ?Çocuğun 2-3 yaştan itibaren, yaşı ilerledikçe kitabı oluşturan sayfaların kalınlığı, onun sayfaları çevirebilme becerisine bağlı olarak incelmeye başlar. Karton sayfalı kitaplar da yine kullanılabilir.? (Tür-Turla, 2005:35)
Sayfa Düzeni: Çocuk kitaplarında, sayfalar aralıklı satırlardan oluşmalı; sayfa kenarlarındaki boşluklar (marjlar) bulunmalıdır (en az 1.cm.). Özellikle, sayfalar tek sütun halinde düzenlenerek, okuma rahatlığı yaratılmalıdır. Bu sayfalarda resim-yazı uyumu sağlanmalıdır.
?Çocuk, metni ve ona ait resmi aynı sayfada görmelidir. Bu, çocuğun görsel ve işitsel algılamayı bütünleştirmesi için önemlidir. (?) Resimli kitaplarda resim ve yazının sayfadaki yerleşimi farklı şekillerde olabilmektedir. Örneğin, sayfaların her birine resim ve ilgili yazı ya da iki sayfada birden tek resim ve ilgili yazı ya da çok fazla kullanılmamakla birlikte bir sayfada resim, bir sayfada yazı şeklinde düzenlenmiş olabilir. (?) Önemli olan sayfa düzenlemesinde çocuğun resmi ve ona ait olan yazıyı aynı anda görebilmesidir.(?)
Düzenlemede bir sayfada yazı, ona ait resim ise arka sayfada olmamalıdır.? (Tur-Turla, 2005:38,39)
Harfler: Harfler çocuğun gözünü yormayacak karakterde ve büyüklükte olmalıdır; tırnaklı karakterler kullanmaktan kaçınılmalıdır. Kitabın harfleri büyüklük bakımından olduğu kadar yükseklik ve genişlik bakımından da uygun olmalı, harf aralıkları birbirine çok yakın olmamalıdır. Satır araları ve harf aralıkları ise, hangi yaş söz konusu olursa olsun, sıkışık olmamalıdır.
?Punto seçiminde çocuk kitabı ile göz arasındaki normal okuma uzaklığının yanı sıra, çocuğun yaş grubu da dikkate alınmalıdır. Okumayı yeni öğrenen çocuklar için tasarlanan çocuk kitabında daha büyük puntolu harfler tercih edilmelidir.? (Sürmeli, 2007:555)
?MEB?in kitapları değerlendirme yönergesinde; 6 yaş için 24 punto, 7-9 yaş için 16-18 punto, 10 yaş için 12 punto ve üstü için de 11 punto zorunlu kılınmıştır. Bu ölçüler, çocuğun görme ve gördüğünü algılama özellikleri göz önüne alınarak saptanmıştır.? (Cengiz, 2008:2)
Cümleler: ?Okul öncesinde tek özneli cümleler kurulmalı, aynı cümle içerisinde birkaç kavram karıştırılmamalı ve dolaylı cümle yapısından kaçınılmalıdır. İlköğretimin 1. ve 2. sınıflarında , cümleler biraz daha uzun ve dolaylı olabilir, ancak metnin bütünlüğüne yayılmadan, çok seyrek kullanılarak çocuğun daha yoğun metinlere alıştırılması sağlanabilir.

Devrik cümleler de aynı seyreklikte metne yerleştirilebilir.
İlköğretim 3 ve 4. sınıf evresinde, yaş grubunun sözcük ve kavram sınırları zorlanarak, bileşik cümleler kurulabilir, birkaç kavram aynı cümle içinde işlenebilir. Ancak zorlamanın tüm metne yayılmaması ve zaman zaman yoğun cümle temposu düşünülerek çocuğun metinden kopmaması sağlanmalıdır. 5. sınıf ve sonrasında, çok özneli ve karmaşık ve bileşik yapıda cümleler kurulabilir; ancak yazar, anlatmak istediği düşünceyi çok iyi kavramış olmalıdır ki anlaşılabilir bir metin halinde sözcüklere dökebilsin ve okuyan da alımlayabilsin.? (Akal, 2008:2)
Yazım ve noktalama işaretleri: Dilbilgisi bakımından titizlikle incelenmiş olmalı.
Noktalama işaretlerinin kullanımında kurallara uyulmalıdır.

K A Y N A K Ç A
Akal Aytül
Eğitim Sen Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Öçlükleri İçin Öneriler, 2008.

Cengiz Gülsüm
Eğitim Sen Çocuk ve Gençlik edebiyatı Ölçütleri İçirn Öneriler, 2008.

Gültekin Ali
Eğitim Sen Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Ölçütleri İçin Öneriler, 2008.

Tür Gülseren ? Turla Ayşe
Okul Öncesinde Çocuk, Edebiyat ve Kitap, YA-PA Yayın Pazarlama, 2005, İstanbul.

Sürmeli Kader
?Masal Kitaplarında Grafik Tasarım Sorunları ve Çözüm Önerileri?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu,
AÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007

Yazan: Mehmet Kaya, Eğitim Sen Kitap Komisyonu Üyesi.

Bu makale, EĞİTİM SEN (Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası) tarafından hazırlanan İlköğretim Çocuk Edebiyatı konulu 2010 Kitap Kataloğu’ndan alınmıştır.

Yorum yapın

Daha fazla Çocuk Edebiyatı
Çocuk Edebiyatında Konu – Mehmet Kaya*

Doğada ve toplumda olup biten ve yazarın üzerinde yazı yazdığı her şey konudur. ?Yalınlaştırarak söylersek üzerinde durulan, hakkında söz söylenilen...

Kapat