Diwan Melaye Ciziri – Melaye Ciziri

Îro ji derba xencerê lazim biêşan î Mela
Teşbîhê zulfa dilberê zanim perîşan î Mela

Zanim perîşan î ji dil bêhed bi êşan î ji dil
Teşbîhê biryan î ji dil bi l-lah ne insan î Mela

Bi l-lah çi teb?et adem î yekser dibêm yek ?alem î
Deryayê Qaf û Qulzum î yan çerxê gerdan î Mela

Ya reb çi wê mihnet keşî ser ta qedem têk ateş î
Mecrûhê qewsê tûzreş î lew dil bi peykan î Mela

Zanim ji ?işqê dojeh î behrek ji narê aseh î
Îro li mahê xergeh î teşbîhê seywan î Mela
Ev sîneya wek nay û ney pir lê kişandin dax û key

Hê dil bi naehlan didey ya reb çi nadan î Mela

Şahîkaya edebiyata kurdî, ?Dîwan?a Melayê Cizîrî
Şahîkaya edebiyata kurdî, ?Dîwan?a Melayê Cizîrî ji nû ve bi tîpên latînî, di nav weşanên Avestayê de çap bû. Kitêb ji aliyê Emîn Narozî ve hatiye amadekirin. Ev edisyona dîwanê, ji bo xwendevanê Cizîrî rêberek e, ji ber ku bi hemû çapên girîng re hatiye muqayesekirin û wekî not li eynî rûpelê hatiye nivîsandin.

Emîn Narozî, di pêşgotina kitêbê de balê dikişîne ser van xalan:

?Ji ber ku dilê min dixwest û min diva herkes Melayê Cizîrî û hunerê wî yê honraweyî ku li gorî min rewanbêjtirîn û suxenwertirînê serdema xwe bûye, fêhm bike û qenc bibîne ka vî ustadê mezin honan û ristina suxenê/gotinê çawa bi zimanê kurdî bi taybetî jî zaravayê kurmancî bi bilindtirîn û rêkûpêktirîn xwedristiyê bi kar aniye. Çendî ku Zivingî Dîwana wî hempayê ya Ibn el-Farid, Hafizê Şîrazî, Fizûlî û Camî dibîne jî, lê bi rastî li gor şert û mercên xwe li bal min ew hê di ser wan re ye jî, herweke ku ew bi xwe jî bi van risteyên jêrîn vê yekê qewî û xurt dike:
?

?Her ji ber vî sedemî jî min ji mêj ve dixwest yan Dîwana wî rave bikim yan jî ji nav yên weşandî bi rêkûpêktirîn raveya wê ku ya Zivingî ye wergerînim kurdî û zaravayê kurmancî. Lê belê min ya paşî çêtir dît û dest bi wergerandina Şerha Dîwana Melayê Cizîrî ya Zivingî ya bi navê ?Iqd el-Cewherî fî Şerhi Dîwanî Şeyx el-Cizîrî kir.
?Vêca çendî ku min ew wergerand û temam jî kir, lê ji ber mezinahî û berfirehiya wê amadekariyên weşana wê gelek wext girt û negiha dema ku me dixwest. Ji ber vê jî Avesta xwest ku di vê navê de weke pêşxebateke ku ew jî dê di dema weşandina şerhê de pê re bihata kirin niha ji ber xwe derxe. Ew jî weşandina dîwanê bi serê xwe bi transkripsiyoneke daneberhevkiriyê bi çend çapên bingehîn ve bû yanî beşek ji karê ku jixwe dê dema weşandina şiroveyê bikira niha kir. Jixwe dû re jî şerh dê bi çend cûreyên cuda di nav weşanên Avesta de bê weşandin.
?Bêguman Mela jî weke edîb û şa?irên serdema navîn hemî di vê Dîwana xwe ya şaheser î giranbiha de ku şareza seydayê Zivingî wê hevtayê çend dîwanên bilindtirîn û bêhempatirîn yên Rojhilata Navîn û belkî yên cihanê jî dibîne, hinek qaîdeyên rewanbêjî û suxenweriyê yên ku wêjeyê bedew didêran û payebilind dikirin bi kar aniye: mîna bikaranîna gotinên hevmane li pey hev, hevokbeşawendî (sec?), şibandin (mînandin/teşbîh), kinaye û isti?are (idyom), cînas (gotinên hevherf û cudamane), telmîh (bi gotinekê destnîşankirina bûyereke dîrokî yan jî serpêhatiyeke navdar), tewriye (rexneya sergirtî, poşîna rastiyê), hicîw (tinaz, nikte), bikaranîna gotinên dijmane lê hevgirêdayî û yên din.
?

?Bi rastî Cizîrî di Dîwana xwe de ji hemî tiştî xeber daye û ez dibêjim qey tiştek nemaye ku wî yan eşkere yan jî sergirtî ew diyar yan jî destnîşan nekiribe. Vêca ji ber ku di pêşgotineke kurt de nivîsîn û nîşandana wan agahên zahf dibû sedemê dirêjkirin û serêşana xwendevanan min ew kin birrî û ew hiştin li hêviya lêkolîneke berfirehtir.
Çawa ku li jor jî bi kurtî hat destnîşankirin di dema transkrîbeya Dîwanê û wergerandina şerha wê de min ew bi çend çapên bingehîn yên ku li cem min hebûn rûbar kir û cudahiyên navbera wan di notan de nivîsî, çawa ku dê xwendevan jî bibînin.
Me ferhenga gotinên Dîwanê çi yên kurdî yî kevnar î zehmet bin û çi jî yên zimanên biyanî weke erebî, farisî û tirkî bin digel yên şirovekar Zivingî ku piranî yên kurdî, farisî, tirkî û erebiya kevnar mane kiribû û hinek jî ji yên erebî ku wî manekirina wan ji xwendevanên ereb re pêwist nedîtibû lê ji xwendevanên kurd re pêwist bû, wergerand û xist paşiyê. Çendî ku di şerhê bi xwe de min gelek notên xwe xistibû nav kevanekê lê min di Dîwana xwerû de hewce nedît û ew ji nav kevanekê derxist. Herweha gelek notên xwe yên agahdariya ser dever û kesên di Dîwanê de jî li hêviya şerhê bi xwe hişt û nexist nav notên ser Dîwanê.
Herweha çawa ku pirên xwendevanan jî dizanin Melê jî mîna şa?irên serdema xwe hemî û yên ber û piştî xwe jî yên klasîk, honraweyên xwe li ser kêş û wezna arûzê nivîsiye û carina jî di hinek ş?iran de arûza erebî bi adaptasyona wê ya farisî û kurdî tevlihev kiriye. Di dema derxistin û nivîsîna wezna her qesîde û xezelê de ku li serê her yek ji wan hatiye nivîsîn, min ji Nûbihara Biçûkan ya ustadê mezin Xanî gelek fêde dît. Ji bilî vê jî min li serê her şi?rekê jî şêweyê wê nivîsî.?

Kürt tasavvuf şiirinin öncüsü – Abidin Parıltı
(19/12/2008, Radikal Kitap)
Asıl adı Ehmed olan Melayê Cizîrî, Kürt tasavvuf şiirinin en önemli temsilcisidir. Onun Divan?ı geleneksel eğitim sistemi içinde temel derslerden biri olarak görülmüş, iyi şiirin standardı olarak benimsenmiş ve Mevlânâ, Hafız, gibi tasavvufçu alimlerle eşdeğerde görülmüştür. Böylece bir çok şair kuşağı tarafından rehber olarak takip edilmiştir. Hâlâ şiirleri sözlü olarak bile halkın arasında gezinmekte ve onun hayatı üzerinden efsaneler üretilmektedir. Doğum tarihi bir çok spekülasyona neden olmuştur. Bazı araştırmacılar onun 1589 yılında, bazıları ise 1570?li yıllarda doğduğunu söyler. Bu tarihi çok daha erken zamanlara çekenler de vardır. Nitekim araştırmacı Farhad Shakely ?Şairin doğumu ve ölümü hakkında verilen en erken ve en geç tarihler arasında tam olarak dört buçuk yüzyıllık bir aralık vardır? demektedir.
Cizîrî?nin nerede doğduğu da bir muamma olmasına rağmen onun Cizre bölgesinde yerleşik olan Botî aşiretine mensup olabileceğini söyler araştırmacılar. Hayat hikâyesinin belirli bir kayıt altına alınmaması, onun etrafında daha da mistik bir atmosferin oluşmasına neden olmuştur. İlk eğitimini babasından alan Cizîrî, daha sonra medreselerde geleneksel dini eğitimi almak üzere yola çıkar. Diyarbakır, Hakkâri gibi yerlerde eğitimini tamamlar ve daha sonra Diyarbakır?ın Sterebas köyünde o dönemin önemli alimlerinden Molla Taha?dan dini icazetini alır. Cizîrî?nin bazı şiirleri onun daha sonra Şam?a ve Irak?a gittiğini de bize işaret eder.
Cizîrî?nin hayatının kronolojisi etrafında örülen efsaneler onu Şark?ın diğer alimleriyle yan yana getirir. Önceleri Kur?an eğitimi, daha sonra geleneksel eğitim sistemi, bilgi almak için çıkılan uzun yolculuklar ve camide vaiz olarak yada saray şairi olarak yapılan görevler. Nitekim Cizîrî?nin yaşamını bu kronolojiden ayıran ve onu biraz da Mevlânâ?ya yaklaştıran en önemli benzerlik ise aşkta yatmaktadır. Mevlânâ, Şems-i Tebrizi?yle karşılaştıktan sonra aşkın çeşitli boyutlarını yaşamaya başlar ve o zamana kadar sürdürdüğü geleneksel alimliği bir kenara bırakır. Cizîrî?de de aynı durum söz konusudur. Cizîrî?nin hayatının kırılma noktası onun Hasankeyf mirinin kızı Selma?ya olan aşkıyla başlar. O döneme kadar geleneksel bir din alimi olan Cizîrî, Selma?yla karşılaştıktan sonra aşk üzerine şiirler yazmaya başlar. Selma?nın aşkını ilahi bir aşka dönüştürür. ?Sureti öz?e yaklaştırır. Tasavvufi şiirlerinin de bu zamanda yazıldığı söylenir. Cizîrî, Divan?ında Mela, Melê ve Nişanî gibi mahlaslar kullanmıştır.
Bu büyük şairin bilinen tek eseri Divan?dır. Bugüne kadar onun başka bir eserine de rastlanmamıştır. Nitekim elimizdeki Divan da çok daha sonraları başkaları tarafından derlenip yayınlanmıştır. Kendisi böyle bir derlemeye gitmemiştir. Ancak el yazmaları mevcuttur.
Aşkın çeşitli halleri
Melayê Cizîrî?nin Divan?ı ilk defa 1904 yılında Berlin?de Martin Hartman tarafından basıldı. Daha sonra ise bugüne kadar en güvenilir kaynak olarak başvurulan Kamışlı müftüsü Ahmedê Zivingî?nin bastırdığı ve derleyip toparladığı Divan basıldı. Bu Divan?da yüz yirmi şiir ve üç rubaiye forma bakılmaksızın, kafiyelerin son harfine göre alfabetik yer verildi. Bir başka önemli derleme kaynak ise Kürt şairlerinden Hejar?ın yayımladığı Divan olmuştur. Yakın zamanda ise Celalettin Yöyler?in İstanbul Kürt Enstitüsü tarafından basılan Şîroveya Diwana Melayê Cizîrî önemli bir kaynak olarak gösterilebilir. Diğer yandan şu anda elimizde bulunan ve Nûbihar yayınlarınca okuruyla buluşan Kürtçe ve Türkçe metin ise derli toplu bir şekilde Cizîrî?nin bütün şiirlerine yer vermektedir. Önemli bir başvuru kaynağı ise yine yakın zamanda Türkçeye çevrilen Melayê Cizîrî, Sevgi Ve Güzelliğin Şairi, kitabıdır.
Cizîrî?nin şiirlerinde tasavvufi konular ve imgeler başattır. Ama temel teması aşktır. Aşkın çeşitli halleridir. Şiirlerin temel öğeleri belli bir ahenk çerçevesinde tema ve fikirlerle örülmüş ve sembolik olana çoklukla yer verilmiştir. Güzellik kavramı ise Cizîrî?nin şiirlerinde aşkın hemen yanıbaşında yer alır. Cizîrî?nin güzelliğe bakışı, diğer sufi düşüncelerine benzer. Cizîrî de güzelliği Tanrının sıfatlarından biri olarak tanımlar ve onu bu şekilde benimser, şiirlerinde işler. Evrenin bir ayna olduğunu ve Tanrının suretini yansıttığını belirtir. Nitekim şair evrende var olan güzelliği ilahi bir güzelliğin simgesi olarak işler. Aşkta da aynı mecrada ilerlemiş ve Selma?ya duyduğu aşk zaman içinde öz?e duyulan bir aşka dönüşmüştür.
Cizîrî?nin şiirlerinde şarhoşluk imgesi de önemli bir yer tutmaktadır. Sarhoşluk ruhsal bir olgu olarak belirir şairde. Bu onun tasavvufi ve şiirsel dünyasının bir parçasıdır. Bu anlamda dönemin diğer kültürlerindeki örneğin Mevlânâ, Hafız gibi sufi şairlere benzerliği de söz konusudur. Sarhoşluğu ilahi güzelliğin bir sonucu olarak görür. Cizîrî?ye göre bu güzelliğe kavuşmanın yolu ruhsal terbiyeden geçer.
Diğer yandan Cizîrî?nin gazelleri ise onun mistik olana tutkusunu, ilahi aşkı ve felsefi düşüncesini işler. Şair birçok şiirinde aşkını ve kırılganlığını dillendirmek için sevgilisine seslenir. Tanrı kavramı etrafında hiçleşme ve onunla birlik olma tarzındaki tasavvufi değerler şiirlerinde kendini okura hemen sezdirmektedir. Onun şiirlerinde aşık ve maşuk öylesine bir olmuşlardır ki (hem bedenen hem ruhen) sevilen onu kendi suretinde, aynada gördüğü gibi tanır, bilir ve sever. Şair ayrıca şiirlerinde çeşitli metaforlara da yer verir. Bu metaforlar daha çok önemli şark şairlerinde görülen metaforlardır. Kafes, yeni ay, sevgilinin kaşları gibi…
Cizîrî?nin şiirlerinde aşkın dışındaki temel konular da vardır. Astronomiden, tarihe, felsefe ve fizike kadar birçok konu onun şiirlerinde yer almıştır.
Cizîrî?nin, Kürtçenin bütün lehçelerinin yanı sıra Arapça, Farsça ve Türkçe de bildiği şiirlerinde belli olur. Bu dillerdeki kelimeleri şiirlerinde kullanmakta bir sakınca görmez. Araştırmacılar Cizîrî?nin, Cizre sınırları içinde bulunan Medreseya Sor?da (Kızıl Medrese) dersler verdiğini, öğrenciler yetiştirdiğini ve orada vefat ettiğini söyler. Farhad Shakely de buna değinir: ?Cizîrî?nin hayatı ve şiiri bağlamında bir diğer önemli mesele onun Kızıl Medrese, Medreseya Sor, ile olan ilişkisinde yatar. Bu yapı şairin çağdaşı olduğu sanılan Mir Şerefler?den biri tarafından inşa edilmiştir. Söylendiğine göre, uzun süre sürgünde kaldıktan sonra II. Mir Şeref Cezire?yi ele geçirmek üzere yola çıktı, Allah?a dua etti ve şehre girdiği noktada bir cami inşa edeceğine söz verdi. Böylece Kızıl Medrese ve bir de cami inşa edildi. Cizîrî?nin Kızıl Medrese?de yaşayıp ders verdiği çok sık iddia edilen bir husustur.?
Melayê Cizîrî ve Divan?ı hem Kürt edebiyatı hem de dünya edebiyatı için çok önemli bir eserdir. Yüzyıllardır dilden dile dolaşan ve hiç eskimeyen şiirler onun üstün şiir kalitesini de gösterir. Estetiğe önem vermesi, aşkı yüceltmesi ve onu bütünsel bir yere taşıması, dünyadaki diğer felsefi akımlardan haberdar olup bunları şiirine konu etmesi ve daha birçok nedenden dolayı onu Mevlânâ Celaleddin-i Rumi, Hafız ve Mevlânâ Cami ile aynı merhalede görmeyi zorunlu kılar.

Dîwan, Türkçe-Kürtçe çeviri, Nûbihar Yayınları.
Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî (Melayê Cizîrî?nin Divan?ın Yorumu), Celalettin Yöyler, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları.
Melayê Cizîrî, Sevgi ve Güzelliğin Şairi, Halid Cemil Muhammed, çeviren: Ümit Demirhan, Hivda Yayınları.

Kitabın Künyesi
Diwan Melaye Ciziri
Melaye Ciziri
Hazırlayan : Emin Narozi
Avesta Yayınları / Edebiyat Dizisi
Kürtçe
İstanbul, Mayıs 2012, 1. Basım
432 s

Yorum yapın

Daha fazla Kürt Edebiyatı, Şiir Kitapları
Zaroken Niha Çi Jir in – Eziz Nesin

Min ev roman ne tenê ji bo zarokan, lê ji bo dê û mamostan jî nivîsand. -Aziz Nesin- Di vê...

Kapat