Dünyayı Değiştiren Şirket : Doğu Hindistan Kumpanyası’nın Modern Çokulusluluğu Şekillendirmesi – Nick Robins

“Ne ticareti savaş olmadan ne de savaşı ticaret olmadan sürdürebiliriz.” Jan Pieterszoon Coen

Doğu Hindistan Kumpanyası sadece geçmişe ait, Asya’dan baharat, tekstil ürünleri ve çay getirip Avrupalı tüketicilere satan bir grup tacirin sıradan ticari hikâyesi değil bir kurumsal yenilik ve küresel dönüşüm anlatısıydı. Kumpanya, hissedarlı şirket sahipliği modelinin öncüsüydü ve modern işletmeciliğin temellerini atmıştı. Kısacası bugün başımıza bela olan herşeyin. Sınırsız ve ölçüsüz kâr ihtiyacının, şirket yolsuzluklarının, yönetici suiistimallerinin; özel güvenlikten orduya, mafyadan devlete kadar silahlı güç yani zor kullanmanın meşru kılınmasının ve diğer bütün kötülüklerin anasıydı.

Genellikle tamamen yeni olarak görülen sorunlar, Doğu Hindistan Kumpanyası’nın büyük oranda şekillendirdiği küresel ekonomik tarihin aslında değişmeyen görüntüsüdür. Hisse senedi piyasası balonlarına, göz yaşartan yolsuzluklara ve hükümetlerin bunları aklamasına oldukça aşina olan Kumpanya, sahip olduğu özel ordusu ile ulusları fethedip milyonlarca kişiyi yöneterek esasında günümüz şirketlerinin aşırılıklarının da ötesine geçiyordu.

Yaygın kanaatin aksine tarihte şirketler serbest ticaretin ve rekabetin yaşanmaması için kurulmuştur. Serbestleşme ya da liberalleşme için değil denetim ve tekel için var olmayı ancak bir imtiyaz beratı için yalvararak elde etmişlerdir. Bu şirket, kapitalizm için, Ulusların Zenginliği için ayrıcalık ve tekele karşı çıkan ve bunun yanlışlığını haykırıp duran Adam Smith’in yanlışlanmasıdır.

Başarısızlıklarına kısmen çare olması için süreç içinde Britanya İmparatorluğu’nun genişlemesi biçiminde ortaya çıkan ve giderek artan bir oranda devlet müdahalesini körükleyen bir şirket.

Modern anonim şirketlerin anası bir devin, 1600’de kurulan İngiliz Doğu Hindistan Kumpanyası‘nın “muhteşem” tarihi.

250 yıldan fazla süren varlığı döneminde elde ettiği büyüklük günümüz bilişim ve petrol şirketlerinden onlarca kat fazlaydı.

Bu servet, Hindistan’ın içinin boşaltılıp bir imparatorluk başkentine dönüşecek Londra’ya taşınması ve insanlık tarihinin en büyük ticari sır ve kültür hırsızlığına cüret edilip Çin’in çayının çalınmasıyla elde edilmişti. Açlıktan, sefaletten, sömürüden ölen milyonlarca Hintli ile afyona alıştırdığı bir o kadar Çinli ise sadece teferruattı.

Kumpanya kendi çıkarlarıyla devletin çıkarlarının aynı olduğu konusunda devleti daima ikna etti. Rakipleri için yeterince caydırıcı olan 154.500 kişilik askeri gücü, sömürge savaşlarında Britanya İmparatorluğu’nun hizmetindeydi. Bir devletten farkı sadece bir anonim şirket olmasıydı.

İş yolsuzluğa gelince Enron, piyasa gücüne bakıldığında Wal-Mart, bugün, Kumpanya’nın eline su dökemez.

İngiliz ve Fransız devrimlerini yaşadı, Bengal Devrimi’ni yarattı. Ayaklanmalar gördü, katliamlar yaptı. İmtiyaz beratı karşılığında nice krallara rüşvet verdi, Cromwell’e diz çöktürdü.

Adam Smith, James Mill, John Stuart Mill, David Hume, Edmund Burke, Johnattan Swift, Thomas Malthus ya kapısından girdi ya da gölgesinden yararlandı. Kimileri doğuşunu gördü kimileri çöküşünü. Karl Marx ise tabutunun çivilerini çakacaktı.

Modern çokuluslu şirketlerin öncüsü olan bir canavarın entrikalarla dolu, ibretlik öyküsü: Centilmence soygunlardan borsa balonlarına, belge sahteciliğinden şirket yöneticileri arasındaki düellolara kadar bir şirketin şaşırtıcı tarihi; bugünün küresel şirketlerinin sorumluluğu hakkında çarpıcı dersler.

Bu tarihi öğrendiğimizde bugünün şirketlerinin yapabileceklerinden kuşkumuz kalmayacak.

Kitabın Künyesi
Dünyayı Değiştiren Şirket : Doğu Hindistan Kumpanyası’nın Modern Çokulusluluğu Şekillendirmesi
Yazar: Nick Robins
Çevirmen: M. İnanç Özekmekçi
Yayına Hazırlayan: Özcan Özen
Kapak : Sevil Tarla
Sayfa Düzeni: Duru Su
Yayıncı: H2O
01 / 2017
Türkçe
352 Sayfa
Tür: İktisat

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ix

Giriş 3

Zamandizin 11

I. Gizli Yara 15

İkram, Kayıp Unsurlar, Garip Bir Görünmezlik, Belirgi ile Karşılaşmak, Eski Bir Romans, John Kumpanyası ile Hesaplaşmak

II. Bu Zorba Kumpanya 41

Örnek Bir Şirket, Kumpanyayı Yönetmek, Farklılıklar Dünyası, Sinir Harbi, Mali Yapı: Doğrudan ve Misliyle Geri Dönüşler, Teknoloji: Hem Ticarette Hem de Savaşta, Ölçek: Tacir Ruhunu Tekelleştirmek, Düzenleme: Zorluklara Rağmen Adalet Tesis Etmek, Emperyal Gen

III. Gölgelerin Dışında 71

Baharatlı Doğu’nun Kokuları, Ticari Dilekçe Sahibi, Baharat Yarışını Kaybetmek, Patiska Savaşını Kazanmak, Hakimiyet Çabası, Felaketler Zinciri, Hindistan Ticaretinin Engin Okyanusunda

IV. Bengal Devrimi 101

Raca Nabakrişna’nın Yükselişi ve Düşüşü, “Dünyadaki En Zengin Ülke,” Savaşın Ruhu ve Fetih, Palaşi’ye Giden Yol, Devrimin Ödüllerini Toplama, Karşılıksız Bir Ticaret, Dokumacıların Başparmağı, Varlıklı Bir Devrim

V. Büyük Doğu Hindistan Çöküşü 133

Ambara Doğru, Balık Baştan Kokar, Seçkin Bir Ticaret, Bengal Balonu, Bitirici, İdarenin Feci Başarısızlığı, Kâr Payı İçin Kandırılanlar

VI. Kumpanyayı Düzene Oturtmak 159

Sismograf, Özgürlük ya da Kölelik, İmtiyaz Beratı’nın Yeniden Verilmesi, Ticari Açgözlülüğün Sonu mu? Salgınların En Kötüsü, Berbat Çay, Rafael’in İntikamı, Anlık Bir İyi Hal Dönemi, Boş Bir Ütopya

VII. Adalet Yerini Bulacak 187

Yıkımın Ağaçları, Daha Fazla Para Gönderin, Esas Adaletsizlik, Berattaki Isırık, Dur Durak Bilmeyen Şu Sömürü, Yönet ve Denetle, Sahtekârlığın En İnsafsız Bileşimi, Coğrafi Ahlak, Hafif Bir Suçlama, Çıkılamayan Yol

VIII. Zehirli Mübadele 219

Zehirli Sis, Emperyal Bir İçecek, Guangzhou Etkisi, Betsy Operasyonu, Haşhaş ve Kamelya, En Centilmence Vurgun, Zehir Ticaretini Yürütmek, Farklılaşma ve İnkâr

IX. Korkak Bir Güç 253

Kaplanı Ehlileştirmek, Ahlaksızlık Lekesini Temizleme, Malabar Uyuzu, Dakka Depremi, Kurumsal Bir Uyumsuzluk, Tepeden Bakan Bir İmparatorluk, Son İmtiyaz Beratı, Gelişi Belli Olan Ayaklanma, Son Kahkaha

X. Hesabı Kapatmak 293

Her Şeyin Temelinde, Girişimin Bir Acentası, Şirketleşmiş Devrim, Emperyal Şirket, Şirketi Hesap Verebilir Kılmak, Etik Genini Eklemek, Şirketin Boyutunu Küçültmek, Rafael Kanunu, Doğru Yere Yerleştirmek

Son Söz 319

Koyun Hırsızına Heykel, Kurumsal Karma, Gelecekteki Umut

KAYNAKÇA 333

Yorum yapın

Daha fazla Ekonomi, Politika
Kapitalist sistemin ilk büyük krizi; 1873-96 Uzun Bunalım’ın hikayesi

1848-73 arasında Avrupa ekonomisi eşi görülmemiş bir ekonomik büyüme yaşadı. Britanya’nın pamuklu mallar ihracatı, 1850-60 arasını kapsayan 10 yıllık sürede...

Kapat