Heinrich Moritz Chalybaus’un 1837 yılında Yayımlanan Çalışmasıyla Hegel Diyalektiğinin Tez–Antitez–Sentez Şemasına İndirgenerek Çarpıtılması

Bu makale, Heinrich Moritz Chalybaus’un 1837 yılında yayımladığı Historische Entwicklung der speculativen Philosophie von Kant bis Hegel adlı eserinde Hegel diyalektiğini “tez–antitez–sentez” şemasıyla sunmasının, Hegel felsefesinin özgül mantığını nasıl çarpıttığını incelemektedir. Çalışmada, söz konusu üçlü şemanın Hegel’in temel metinlerinde yöntemsel bir ilke olarak bulunmadığı gösterilmekte; buna karşılık Hegelci diyalektiğin içkin olumsuzluk, Aufhebung ve kavramın kendi kendini açımlaması temelinde işleyen dinamik bir süreç olduğu savunulmaktadır. Makalenin temel iddiası, Chalybaus’un yorumunun didaktik bir sadeleştirmenin ötesinde, Hegelci diyalektiği mekanik ve dışsal bir karşıtlık modeline indirgediğidir.

1. Giriş

Hegel felsefesi, modern düşünce tarihinde hem etkisi hem de yanlış anlaşılmaları bakımından merkezi bir konuma sahiptir. Bu yanlış anlamaların en yaygını, Hegelci diyalektiğin “tez–antitez–sentez” biçiminde formüle edilmesidir. Günümüzde neredeyse Hegel düşüncesiyle özdeşleştirilen bu üçleme, Hegel’in kendi eserlerinde sistematik bir yöntem olarak yer almaz. Buna rağmen söz konusu şema, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Hegel’in diyalektik yöntemini açıklamanın standart yolu hâline gelmiştir.

Bu makale, söz konusu yanlış anlamanın tarihsel kökenini Heinrich Moritz Chalybaus’un 1837 tarihli çalışmasında tespit etmekte ve bu indirgemeci yorumun Hegelci diyalektiğin mantıksal yapısını nasıl bozduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

2. Chalybaus’un 1837 Tarihli Çalışması ve Yorum Çerçevesi

Chalybaus’un Historische Entwicklung der speculativen Philosophie von Kant bis Hegel adlı eseri, Alman idealizmini tarihsel bir gelişim çizgisi içinde sunmayı hedefleyen erken dönem sistematik çalışmalardan biridir. Bu bağlamda Chalybaus, Kant, Fichte, Schelling ve Hegel arasındaki düşünsel sürekliliği göstermek amacıyla karşılaştırmalı ve şematik bir anlatım benimser.

Ancak bu şematik yaklaşım, Hegel diyalektiğinin özgüllüğünü kavramakta yetersiz kalır. Chalybaus, Hegelci hareketi açıklarken diyalektik süreci “tez–antitez–sentez” şeklinde üçlü bir karşıtlık ve uzlaşma modeli olarak sunar. Bu sunum, Hegel’in kavramın içkin gelişimine dayanan diyalektiğini, dışsal ve pedagojik bir forma sokar (Chalybaus, 1837).

3. Hegel Diyalektiğinin Kavramsal Temelleri

3.1. Diyalektiğin Mantıksal Niteliği

Hegel için diyalektik, bir yöntem ya da dışsal bir şema değil, kavramın kendi hareketidir. Mantık Bilimi’nde Hegel, düşüncenin ilerleyişinin dışsal karşıtlıklarla değil, kavramın kendi iç çelişkileriyle belirlendiğini vurgular (Hegel, 1812–1816/2010).

Bu bağlamda diyalektik:

• Tez ve antitez gibi önceden belirlenmiş kutuplara dayanmaz
• Kavramın kendi belirlenimlerini aşmasıyla ilerler
• Olumsuzluğu dışsal bir karşıt olarak değil, içkin bir moment olarak kavrar

3.2. İçkin Olumsuzluk (Immanente Negativität)

Hegelci diyalektiğin merkezinde içkin olumsuzluk kavramı yer alır. Bir kavram, kendi belirlenimlerini taşıdığı ölçüde, bu belirlenimlerin sınırlarını da içinde barındırır. Dolayısıyla olumsuzluk, kavramın dışından gelen bir “antitez” değil, onun kendi iç gerilimidir (Hegel, 1830/1991).

Bu nokta, tez–antitez–sentez şemasından köklü biçimde ayrılır. Çünkü söz konusu şema, karşıtlığı dışsal ve simetrik bir yapı olarak varsayar.

3.3. Aufhebung Kavramı

Hegelci diyalektiğin en kritik kavramlarından biri Aufhebungdur. Aufhebung:

• Ortadan kaldırma
• Koruma
• Daha yüksek bir düzeyde aşma

anlamlarını aynı anda içerir. Bu çokanlamlı yapı, diyalektik sürecin mekanik bir “uzlaşma” değil, niteliksel bir dönüşüm olduğunu gösterir (Hegel, 1807/2018).

Tez–antitez–sentez şeması ise Aufhebung’un bu karmaşık yapısını basit bir “sentez” fikrine indirger.

4. Tez–Antitez–Sentez Şemasının Felsefi Sorunları

Chalybaus’un önerdiği üçlü şema, Hegelci diyalektiği şu açılardan çarpıtır:

1. Dışsallaştırma: Diyalektiği kavramın iç hareketi olmaktan çıkarır.
2. Mekanikleştirme: Süreci formel ve tekrarlanabilir bir şemaya dönüştürür.
3. Tarihsel Yanılsama: Hegel’i Fichteci diyalektiğin devamı gibi sunar.

Bu nedenle Jean Hyppolite, tez–antitez–sentez formülünü “Hegel felsefesine sonradan giydirilmiş pedagojik bir iskelet” olarak niteler (Hyppolite, 1955).

5. Yanlış Yorumun Yaygınlaşması ve Etkileri

Chalybaus’un yorumu, özellikle Hegel sonrası ders kitapları ve popüler felsefe anlatıları aracılığıyla yaygınlaşmıştır. Anglo-Sakson literatürde bu şema, Hegel diyalektiğinin neredeyse tanımı hâline gelmiş; böylece Hegel’in mantık felsefesi indirgemeci bir tarihsel klişeye dönüşmüştür (Taylor, 1975).

Bu durumun ironik yönü şudur: Hegel’in diyalektiği, tam da böylesi sabit ve dışsal şemalara karşı geliştirilmiş bir düşünme biçimidir.

Özetle

Bu makale, Heinrich Moritz Chalybaus’un 1837 tarihli çalışmasının, Hegel diyalektiğini tez–antitez–sentez şemasına indirgemek suretiyle kavramsal olarak çarpıttığını göstermiştir. Hegelci diyalektik, mekanik bir üçlü formül değil; kavramın içkin olumsuzluk yoluyla kendi kendini aşmasıdır. Chalybaus’un yorumu, Hegel felsefesini daha anlaşılır kılmak yerine, onun özgül mantığını görünmez hâle getirmiştir.

Kaynakça

• Chalybaus, H. M. (1837). Historische Entwicklung der speculativen Philosophie von Kant bis Hegel. Dresden.
• Hegel, G. W. F. (1807/2018). Tinin Fenomenolojisi. çev. A. Yardımlı. İstanbul: İdea.
• Hegel, G. W. F. (1812–1816/2010). Mantık Bilimi. çev. A. Yardımlı. İstanbul: İdea.
• Hegel, G. W. F. (1830/1991). Ansiklopedi: Felsefi Bilimler. çev. T. Altuğ. İstanbul: İdea.
• Hyppolite, J. (1955). Logique et existence. Paris: PUF.
• Taylor, C. (1975). Hegel. Cambridge: Cambridge University Press.