Otoriteryen Kişilik – Sanford – Milgram – Şerif – Asch

1990’ların başlarında, Türkiye’nin entelektüel genç kesiminin volta attığı yer olan Beyoğlu’nun orta yerinde, Nazi subayı üniforması giymiş Ferhan Şensoy’un durup dururken onlarca kişiyi tek bir “yere yat” komutuyla dakikalarca yüzü koyun sokak ortasında yatırdığı, 2000’lerle birlikte, şiddetin gündelik hayata içselleştiği bir ülkede, herhalde Sanford’un, Milgram’ın, Şerif’in ve Asch’in deneysel otoriteryenlik ve uyma teorileri ve ‘Adorno’nun Sarkacı’ “pratik” bir önem taşıyor.

( * ) Prof. Dr. Veysel Batmaz’ın derleyip yayına hazırladığı, bir de altmış sayfa kadar uzunca bir giriş yazdığı kitapta Nevitt Sanford, Stanley Milgram, Muzaffer Şerif ve Asch’ın dilimizde ilk kez yayımlanan beş makalesi yer alıyor. Bu makalelerin her biri konuya belli bir açıdan yaklaşıp belli oranda çözümler üretirken ülkemizde adı yalan yanlış bilinen çeşitli yöntemlerin ilk elden ifadesine de ulaşabiliyoruz. Kitabın incelediği otoriter kişilik, yani daha düz bir dille söylersek faşist kişilik, yine kitapta anlatılanlara göre evrensel bir nitelik taşımayabiliyor, yerel ve ulusal özellikler gösterebiliyor ve kökeninde aile içi eğitim olduğu kadar gündelik ilişkilerimizin matematiği de etkili oluyor. Kararlarımızı sandığımız gibi hiç kimseden etkilenmeden, kendi özgür irademize göre verdiğimizi sanmamız külliyen bir yanılsama, aksine “büyük bir oranla, toplumsallık içindeki karar ve normlarımızı başkalarına bakarak ve otorite zannettiğimiz ve çoğunluk olarak bize çeşitli baskılar kuran veya kurabilen kişilere göre veriyoruz.” (s. 36) Otoriter kişilik psikoanalitik bir kökene sahip olduğu kadar aynı zamanda sosyolojik anlık ve durumsal bir davranış. Dolayısıyla konuya birey bazında yaklaşılabildiği gibi toplumsal, ekonomik ve kültürel temelde de ele alınabiliyor. Zaten araştırma alanındaki tarih boyunca uygulanan yöntemler ve izlenen yollar bu iki ana çizgi üzerinde gidip geliyor. (Yazıyı yazarken nedense aklıma hep Elias Canetti’nin Kütle ve İktidar (Ayrıntı Yayınları) kitabı geliyor. Bu kitapla eşzamanlı olarak okuyabilirsiniz Canetti’nin kitabını.)
Peki otoriter kişilik nasıl tanımlanıyor. Bir de buna bakalım: “Hoşgörmezlik, otoriteye boyun eğme, milliyetçilik, kurallara körü körüne bağlanma, dogmatiklik, sevgi yerine kuvvet ilişkilerine değer verme, tutuculuk, ayırımcı önyargı ve etnosantrizm gibi özellikler” otoriter kişiliğin bileşenleri olarak sayılabilir. Yani otoriter (yetkeci) kişiliğin kökeninde ağırlıklı olarak hayali değerlere inanç yatıyor ya da değerlerin aşırı yüceltilmesi.
Kısaca söylemek gerekirse, kitapta yer alan beş makale, otoriteryen (faşist veya yetkeci) kişilik yapısının bir kişilik örüntüsü olarak ve/veya grup içi baskı biçiminde nasıl ortaya çıktığını ve ne tür sonuçlara varabileceğini deneysel olarak ama evrensel açılımlar yaratarak anlatıyor. Aynı zamanda da klasikleşmiş metinler bunlar. Kulaktan dolma bildiğimiz ya da belki de hakkında hiç düşünmediğimiz ama düşünmemiz gereken bir konuda bizi aydınlatmayı deniyorlar. Tarihimiz boyunca, neredeyse bin yıldır iç içe yaşadığımız otoriteyle ilişki biçimimizi değerlendirmek ve otoriteye boyun eğenlerin aslında içlerinde otoriteye taptıklarını görmek istiyorsak kitap bire bir.
( * ) Alıntı: 26/05/2006 tarihli Radikal Kitap Eki

Tanıtım Yazısı
İyi bir teori kadar pratik bir şey yoktur ve teori oluştururken en iyi şey pratikle doğrudan karşılaşmaktır” diyen ünlü Otoriteryen Kişilik araştırması grup başkanı Prof. Dr. Nevitt Sanford, bu sözüyle, bu kitapta yer alan bütün ampirik yaklaşımların genel bir özetini yapmaktadır. Sanki, “en iyi pratik teoridir” diyen Lenin gibi.
1990’ların başlarında, Türkiye’nin entelektüel genç kesiminin volta attığı yer olan Beyoğlu’nun orta yerinde, Nazi subayı üniforması giymiş Ferhan Şensoy’un durup dururken onlarca kişiyi tek bir “yere yat” komutuyla dakikalarca yüzü koyun sokak ortasında yatırdığı, 2000’lerle birlikte, şiddetin gündelik hayata içselleştiği bir ülkede, herhalde Sanford’un, Milgram’ın, Şerif’in ve Asch’in deneysel otoriteryenlik ve uyma teorileri ve ‘Adorno’nun Sarkacı’ “pratik” bir önem taşıyor.

Kitabın Künyesi
Otoriteryen Kişilik Sanford – Milgram – Şerif – Asch
Muzaffer Şerif, Nevitt Sanford, Solomon Asch, Stanley Milgram
Salyangoz Yayınları
Derleyen: Veysel Batmaz
Baskı Tarihi: Nisan 2006
208 sayfa

Yorum yapın

Daha fazla Psikoloji, Sosyoloji
Marksizm, İnsan ve Toplum / Balibar, Sève, Althusser, Bourdieu ? Taner Timur

Kişiliğimizi hangi öğeler belirliyor? İçinde bulunduğumuz toplumsal yapılar mı? Bireysel öznelliklerimiz mi? Yoksa her iki unsurun ortak etkisi mi? Kapitalizm...

Kapat