Günümüzde Latin Amerika ve Sosyalizm / Demokrasi ve Devrim ? D.L. Raby

Sovyetler Birliği’nin çöküşü sosyalizmin öldüğü anlamına mı geliyor?
Eğer öyle değilse geleceğin sosyalizmi hangi ilkeler üzerinde yükselecek?
Latin Amerika deneyimi, sosyalizmin geleceğine dair kuramsal tartışmalara nasıl bir katkı sağlayabilir?

D. L. Raby, bu sorular ekseninde, tüm dünyada çağdaş sol hareketler için esin kaynağı olan Latin Amerika’daki devrimci hareketliliğin ayrıntılı ve titiz bir çözümlemesini yapıyor.
Küba ve Venezüella başta olmak üzere kıta ülkelerindeki devrimci hareketleri tarihsel ve çağdaş özellikleriyle inceliyor. Hugo Chavez, Fidel Castro ve öteki devrimci önderlerin başarılarının kaynağını eğiliyor.

Bu hareketlerin kendine özgülüklerini ve kıtasal ortaklıklarını irdelerken, Latin Amerika hareketini Sovyet deneyiyle karşılaştırıyor, Holloway ve Negri’nin otonomist tezlerini ele alıyor ve 21. yüzyıl sosyalizmine dair kuramsal önermelerde bulunuyor.

“Medyanın eseri olan yalan dağlarını yerle bir eden kitap.” Tarık Ali

“Çağdaş sol hareket için yararlı dersler içeren Latin Amerika’nın devrimci gelenekleri ve deneyimi üzerine titiz bir inceleme.” Richard Gott

ÖNSÖZ
Bu kitap, yıllardan beri üzerinde çalışmakta olduğum bazı fikirleri biraraya getiriyor; ama her şeyin üzerinde, günümüzün ?küreselleşmiş? neoliberal dünyasında sol ve ilerici halkçı hareketler için ileriye doğru bir yol bulma arayışlarına bir cevap vermeyi amaçlıyor. Burada ileri sürülen tezlerin odağında Latin Amerika, özellikle Küba ve Venezüella yer almakla birlikte, bu tezler, dünya ölçeğinde bir anlam da taşıyor. Latin Amerika?ya, her zaman, mesleki, hatta kültürel olmanın ötesinde siyasal bir ilgi duymuşumdur. Bir dizi nedenden ötürü, bu kıta, en orijinal ve canlı halkçı hareketleri üretmiştir ve üretmeye devam ediyor. Bu nedenle de, Avrupa, Kuzey Amerika ve başka yerlerde daha iyi bir dünya için mücadele edenlere esin kaynağı olmayı sürdürüyor. Benim görüşüme göre, Küba devrimi, bütün hatalarına karşın, dünyanın herhangi bir yerinde sosyalizmi kurmak amacıyla bugüne kadar yapılmış en ileri hamleyi temsil etmektedir. Ancak bu durum, Küba?yı, hem savunmayı hem de eleştirel bir analize tabi tutmayı daha da önemli kılıyor. Bu analiz, aynı zamanda, bu küçük ada devletinin, nasıl olup da bu kadar çok şeyi başarabildiğini ve dostları yıkılırken ayakta kalmayı başarabildiğini anlamak açısından da büyük önem taşıyor. Venezüella?ya gelince, İngiliz medyasında Latin Amerika?ya ayrılan yer içindeki ağırlığı, onun konuya ilişkin önemini açık hale getiriyor; ne var ki, bilgi kaynağı olarak kitle iletişim araçlarına güvenenler, bu ülkede halen yaşananlar konusunda, benim olumlu olmaktan öte coşkulu ve duygusal yaklaşımıma bir hayli şaşıracaklardır. 6. Bölüm?de Şili ve Nikaragua?ya ayrılan yerin kısalığı, kitabın ilgisini, her şeyin üzerinde başarılı devrimci süreçler üzerinde (her ne kadar, üzücü bir şekilde sonlanmış bu süreçlerden çok şey öğrenmek mümkün ise de) yoğunlaştırmasından kaynaklanmaktadır. Aynı şey Portekiz için de geçerlidir, ancak tartışmayı Avrupa?ya taşıması açısından bu sürece biraz daha fazla yer ayrılmıştır.
Ulaştığım sonuçlar (ihtiyatlı biçimde de olsa) iyimserdir: Açık bir siyasal perspektifle, yeni, dogmatik olmayan halkçı bir Sol doğmaktadır. Bu yeni Sol, yukarıda adı geçen deneylerin (ve diğerlerinin) tümünden, ama en çok da, Küba ve Venezüella?dan ilham alıyor. Bu ülkeler, halkçı direnişin dev enerjisi, nihai olarak siyasal iktidarı ele geçirmeye yöneltilebilirse, başka bir dünyanın mümkün olduğunu gösteriyor. Devlet kapitalist küreselleşme tarafından zayıflatılmış olabilir, ama yitip gitmiş değildir ve bu yitip gitme konusundaki illüzyon, gerçekte neoliberal gözboyacılığın bir parçasıdır.
Bir ön uyarı daha: Hem başroldeki aktörlerin kendi ağızlarından konuşmalarına izin vermek için hem de, Anglosakson dünyasında gözden kaçırma eğilimi olsa da, bu ülkelerde geniş kapsamlı birçok yaratıcı çalışma üretildiğine olan inancımdan ötürü, kitapta Latin Amerikalı ve (Portekizli) kaynaklara ağırlık verdim. Bu yazarların anlatımlarını doğruluğuna inandığım biçimde aktarmak amacıyla İspanyolca, Portekizce ve Fransızcadan tüm çevirileri (aksi belirtilmedikçe) kendim yaptım.
D. L. Raby

1 Solda Reddedilen Miras: Dogmatik Ortodoksluktan Romantik Antikapitalizme
Sovyetler Birliği?nin çöküşünün ardından, Sol, bir krizin içine yuvarlandı. Ortodoks komünist model, geleneksel destekçileri arasında bile itibarını kaybetti; Doğu Avrupa ülkeleri kapitalist tüketim toplumunun sirenlerinin seslendirdiği şarkılara kapılarak1 birbiri ardına baştan çıkarılırken, Batılı sosyal demokrasi de yolunu şaşırdı. Gelir vergilerinin düşürülmesine dayalı ekonomik politikaların2 ve monetarizmin ideolojik zaferi, şimdi neoliberalizm olarak tanımladığımız akımın yolunu açtı. Başta Tony Blair ve ?Yeni Emek? olmak üzere, sosyal demokrat partiler, kamu mülkiyeti düşüncesini tamamen terk ederek, yalnızca en alttakileri korumakla sınırlı bir sosyal güvenlik ağıyla pazarın üstünlüğüne dayalı bir ?light-Thatcherizm?in savunucuları haline geldiler. Neoliberal küreselleşme, ne türden olursa olsun sosyalizmin yaşayabilirliğini tartışmalı hale getirdi: Herhangi bir devlet ?en güçlüsü bile? piyasa güçlerine direnebilir ya da onları denetim altına alabilir miydi? Bazı çokuluslu şirketlerin gelirlerinin neredeyse en büyük ülkelerin milli gelirlerini bile aştığı ileri sürülerek, devletin, ekonomiyi denetlemek bir yana, düzenlemesinin bile artık mümkün olmadığı söylendi.
Bu koşullarda, Troçkistler gibi, Stalinizmin geleneksel sol-kanat eleştirmenleri bile, ?reel sosyalizm?in çöküşünden yararlanamadılar. Neoliberal ?konsensus?, hem Doğu?da hem de Batı?da egemen oldu. 1990?ların başlarında Sandinistlerin Nikaragua?da uğradığı seçim yenilgisi, canlı bağımsız devrimci geleneğiyle Latin Amerika?nın bile sosyalist değerlerin yıkılışı karşısında bağışık olmadığını doğrulamış gibiydi. Her ne kadar komünist rejimler Çin?de ve Vietnam?da varlıklarını sürdürüyor olsalar bile, onlar da kapitalist piyasa mekanizmalarını alelacele benimseme yarışına girmiş görünüyorlardı; öte yandan, Doğu Asya sosyalizminin diğer örneği Kuzey Kore, adeta Stalinist bir ?zaman kayması?3 içine hapsolmuş durumdaydı. İşte tam da böyle bir ortamda, Francis Fukuyama, liberal kapitalizmi, insanlığın nihai ve evrensel amacı olarak sunan Tarihin Sonu?nu yazabildi (1992) ve ardından Latin Amerika?da Jorge Castaneda, Blairci sosyal demokrasi adına, bu kıtanın devrimci mirasına bir reddiye olan Silahsız Ütopya: Soğuk Savaş Sonrasında Latin Amerika Solu adlı kitabı (1994) piyasaya sürebildi (şaşırtıcı olmayan bir biçimde, Castaneda, daha sonra Meksika Başkanı Vicente Fox?un sağ-kanat hükümetinde bakan oldu).
Kuşkusuz, ?Yeni Dünya Düzeni?nin neoliberal savunucularının zafer duygusu, piyasa reformlarının olumsuz etkilerine muhalefet içinde canlı kitle hareketlerinin yükselişiyle kısa zamanda törpülendi. 1994?te, Chiapas bölgesindeki Zapatista ayaklanması, bölgenin devrimci mirasının ölmediğini ve neoliberal konsensusa karşı halkçı muhalefetin militan biçimler alabildiğini gösterdiğinde, Castaneda?nın kitabının mürekkebi daha kurumamıştı bile. Avrupa ve Kuzey Amerika?daki küreselleşme karşıtı hareket, önemli bir azınlığın yeni-ortodoksluğa düşmanlığını koruduğunu, kolektif, eşitlikçi ve antikapitalist değerlere bağlılığını sürdürdüğünü gözler önüne serdi. Brezilya?da İşçi Partisi?nin (PT) yükselişi ve son derece orijinal inisiyatiflerle yerel katılımcı demokrasiye yenilikçi katkılarda bulunması ??katılımcı bütçe? gibi? bir diğer umut kaynağı oldu. Ardından birkaç yıl içinde Brezilya kenti Porto Alegre, düzenlenen ilk üç Dünya Sosyal Forumu?na ev sahipliği yaparak, yeni Latin Amerika halkçı hareketlerinin Kuzey?deki küreselleşme karşıtı hareketle birleşmesinin sembolü haline geldi. Ancak bu yeni hareketlerin hiçbiri, uyumlu bir alternatif strateji sunamadı. Bu hareketlerin güçleri, neoliberal konsensusa karşı oluşlarından ve ondan kopuşlarından kaynaklanmaktaydı; bir stratejiye sahip olmaları durumunda ise, bu strateji, siyasal partileri reddeden ve (Zapatistlerin açıkça ilan ettikleri gibi) ister silahlı, ister barışçı araçlar kullansın, devlet iktidarı için mücadeleye ilke olarak karşı çıkan, neredeyse anti-siyasal ya da neo-anarşist bir stratejiydi. Zamanın ruhu, köktenci bir biçimde demokratikti ve kerameti kendinden menkul öncüler veya gerçekte herhangi türden bir öncü konusunda kuşkucuydu. Küreselleşme karşıtı, savaş karşıtı ve kapitalizm karşıtı hareketlerde yer alan birçok insan tarafından yeğlenen açık alternatif, her zaman şiddetli tartışmalara açık olmuş olan bir kavram olan idealist anarşizmin bir türüydü. Hiç kuşku yok ki, Avrupa ve Kuzey Amerika?da son derece önemli bir destek sağlamış olan bu hareketlerin büyük gücü, onların gevşek, ademi merkeziyetçi ve esnek karakterlerinden gelmekteydi. Ne var ki böyle bir yapı (ya da yapı eksikliği), muhalif veya karşı çıkmaya yönelik bir harekette çok etkili olabilse de, bırakın devlet iktidarını elinde bulunduran bir iktidarı, uyumlu siyasal bir proje açısından bile amaca hizmet etmekten uzaktı. Venezüella?da Chavez?in, Brezilya?da Lula?nın veya Küba hükümetinin eylem ve görüşlerini savunanlar, sürekli olarak, kurtuluşun, sosyalizmin veya halkçı demokrasinin, ?halkın? ya da ?çalışan sınıfın kendisinin? eseri olması gerektiği nakaratıyla selamlansalar da, kendilerinden ?prometevari?4 işler beklenen bu ?halk? veya çalışan sınıfların?, kendi egemen iradelerini ortaya koymak için ne tür yapı ve liderliklere ihtiyaç duyabilecekleri sorusu hep görmezden gelindi. Halkın doğrudan, dolayımsız etkinliği üzerinde ısrar, hayranlık verici olabilir, ancak bu ısrar, herhangi bir alternatif hareketin başarısı için belirleyici olan temsil, liderlik, örgütlenme ve yapı sorunlarından kaçılarak, mutlak bir dogma statüsüne yükseltilirse, anlamsız bir sapma haline gelir. Bu romantik, fakat son tahlilde bozguncu yaklaşım, John Holloway?in İktidarı Almadan Dünyayı Değiştirmek (Change the World Without Taking Power, Holloway, 2002) adlı kitabında, felsefi bir biçimde ayrıntılı olarak işlenmiştir.
Bugün, Berlin Duvarı?nın yıkılışından 15 yıl sonra, neoliberal konsensus artan bir biçimde sorgulanmaktadır ve ?Tarihin Sonu? tezi tümüyle itibarını yitirmiştir. 11 Eylül saldırılarının ardından ortaya çıkan yeni jeopolitik kutuplaşma ve Anglosakson güçlerin kotardığı ?Teröre Karşı Savaş? adlı saldırgan strateji, yalnızca Sol açısından değil, bir bütün olarak insanlığın geleceği açısından çok daha tartışmalı bir durum yaratmıştır. Bu saldırganlık, tüm dünyada, özellikle de Avrupa?da, daha önce benzeri görülmemiş bir savaş karşıtı kitle hareketinin doğmasına neden olmuştur. Bu hareket, gerçek bir alternatifin embriyosunu yaratacak şekilde küreselleşme karşıtı, antikapitalist hareketle kaynaşmış bulunmaktadır. Ancak, hareketin siyasal bir stratejisi, iktidarı ele geçirmeye ve alternatif bir sosyoekonomik model yaratmaya yönelik bir stratejisi yoktur. Bu kitap, Sol ve halkçı hareket için siyasal bir alternatif ?neoliberal kapitalizmi makyajlamaya yönelik reformlarla kendini sınırlamayan bir alternatif? oluşturma sorunu üzerinde yoğunlaşan bir girişim olacaktır. Kendilerini yenileyemeyecek biçimde sisteme tümüyle entegre olmuş mevcut sosyal demokrat partilerin içinden, böylesi bir alternatifin doğması ihtimal dahilinde değildir. Keza, komünist partiler ?geçmiş dönemden kalan belli bir gücü hâlâ ellerinde bulundurdukları ve geleneksel sistem karşıtı çizgiye sadık kaldıkları bazı ülkelerde (Portekiz Komünist Partisi ?PCP? bunun iyi bir örneğidir) neoliberal hegemonyaya direnişin hayranlık verici kalelerini oluşturmaya devam etseler bile? teorik yenilenme ve Sovyetler Birliği?nin çöküşünden gerekli dersleri çıkarma ve yaratıcı öneriler sunabilme konusundaki neredeyse mutlak yeteneksizliklerinden ötürü, bu konuda sınıfta kalmışlardır. Bazı istisnalarla bu söylenenler, komünist hareketin ana gövdesinden filizlenen Troçkist ve Marksist-Leninist hareketlerin birçoğu için de geçerlidir. Bunlar hâlâ, demokratik merkeziyetçi parti, diyalektik/tarihsel materyalizmin ideolojik tekeli ve merkezi devlet sosyalizmi modeli temalarının değişik varyasyonlarına tartışılmaz bir bağlılık göstermektedirler. Bu söylediklerimiz, hiçbir biçimde Marksizmin veya Leninizmin kimi ilkelerinin tümden reddedilmesi gerektiği anlamına gelmez; fakat tek bir partizan örgütlenme, artık bundan böyle aklı tekeli altına alma iddiasında bulunamaz. Marx?ın kapitalizm ve sınıf mücadelesi dinamiklerine ilişkin analizi mükemmel bir biçimde doğru kalmaya devam etmektedir; Lenin?in devlet ve bir siyasi öncüye duyulan ihtiyaç konusundaki analizi ikna ediciliğini sürdürmektedir; fakat bunlar günümüz dünyasında, siyasal örgütlenme, strateji ve taktikler ya da özlemini hâlâ çekmekte olduğumuz alternatif bir toplum konusunda kapsayıcı bir formül sunamazlar.
Bundan dolayıdır ki, küreselleşme ve savaş karşıtı hareketlerde ?ve Zapatistalardan Arjantin ?piqueteros?larına ya da Brezilya?nın ?Topraksızlar Hareketi?ne (MST) kadar diğer toplumsal hareketlerde? yer alanların çoğu, bir parti ya da öncünün gerekli olmadığını ve ?hareketin her şey olduğunu? öne sürmektedirler. (Bu düşüncelere göre ?çev.) önderlik gerekli değildir; hareket sürekli yeni liderler çıkararak, onları istediği zaman değiştirecek veya kendiliğinden varılacak bir uzlaşma temeli üzerinde çalışacaktır. Meksika hükümetinin, Zapatistaların yarı-gizli ve medyatik sözcüsünün gerçek kimliğini deşifre ettiğini öne sürdüğünde, örgüt mensupları ve sempatizanlarının hep bir ağızdan ilan ettikleri gibi: ?Hepimiz Marcos?uz!?. Ama aradan bir on yıl geçti ve Zapatistalar, Meksika devletinin temellerini sarsmayı ya da onun gücünü tabandan aşındırmayı başaramadılar; başardıkları tek şey, dayandıkları başlıca toplumsal temel olmaya devam eden yerli Chiapas halkının biraz özerklik ve daha geniş haklar elde etmesine yönelik mütevazı sonuçlar oldu. Arjantin ?barrio? hareketi, partizan-olmayan kitleyi seferber etme kapasitesi açısından son derece etkileyici bir performans gösterdi ve beş başkanın düşürülmesine katkıda bulundu; ancak bu kronik olarak bölünmüş ülkede sonunda ciddi bir siyasi alternatif ortaya çıktığında, bu tümüyle beklenmeyen bir kaynaktan doğdu. Sistemin içinden gelen bir politikacı, Nestor Kirchner, hemen hemen herkesi şaşırtarak, bağımsız bir dış politika ve iktisat politikası benimsedi ve ?barrio? hareketinin taleplerinin bir bölümünü karşıladı. ?Barrio? hareketi ?nihai amacı konusunda kuşkular taşımaya devam etse de? şu kritik aşamada Kirchner?e destek vermeye devam etmektedir.
Klasik öncü parti ve Marksist-Leninist sosyalizm modeli tatmin edici olmayan sonuçlar doğurmuş olabilir, sosyal demokrasi tümüyle kapitalizm tarafından asimile edilmiş olabilir, ama ?siyasal-olmayan?ın ya da Holloway?ın ?anti-iktidar?ının üstünlüğünü ilan etmek, pratikte tekellerin iktidarını ve kapitalist devleti dokunulmaz kılmaktan başka bir anlama gelmemektedir. Sayısız özgül mücadeleler ve kitle hareketleri doğar ve söner, en iyi koşullarda bazı belirli sorunlarda sonuç almayı da başarabilir; ama devletin ?dünya ölçeğinde yaklaşık iki yüz adet ulus devletin? ve küresel ekonomik sistemin gücü önceden olduğu gibi kalmaya devam eder. Sonuçta, tek seçenek, bir başka seçenek aramaktır.
Sovyet blokunun çöküşünün yarattığı bir diğer sonuç da, açıkça evrensel bir nitelik taşıyan ?demokrasiye? dönüş ve komünistler ile Marksistlerin ?yine nadir bazı istisnalarla? bundan böyle iktidara giden yolun demokratik olması gerektiği yönünde bir neticeye varmış olmalarıdır. Burjuva demokrasisine yöneltilen Marksist eleştiri, kolayca, sosyalizm adına gerçekleştirilen bürokratik despotizm için bir bahane haline gelmiştir. Ancak bu durum, burjuva demokrasisine yöneltilen eleştirileri anlamsız kılmakta mıdır? Şimdi, hemen tüm dikkate değer devrimlerin bürokratik devlet sosyalisti rejimlere yöneldiği şu anda, devrim kavramı, tarihin çöp sepetine mi atılmalıdır? Günümüzde herkes demokrattır; herkes Batılı liberal modele dayalı demokrasiyi savunmaktadır ve böylece devrim ?veya güç kullanımını ya da doğrudan eylemi içeren herhangi bir siyasal değişim? açıkça gözden düşmüş durumdadır. 1960?lı ve 70?li yıllarda savaşçıl ve barışçıl yollar üzerine şiddetli bir tartışmanın yürütüldüğü, silahlı gerilla mücadelesine yönelik zengin bir devrimci mirasa sahip Latin Amerika?da da, Orta Amerika bölgesindeki ihtilallerin başarısızlığı, Peru?da Sandero Luminosa?nın uğradığı bozgun ve kıtanın Güney ucunda yaşanan demokrasiye barışçıl geçiş süreci nedeniyle, aynı süreç açık bir biçimde yaşanmıştır. Yalnızca Kolombiya gerillaları (FARC, ELN ve diğerleri) hâlâ dayanmaktaysalar da, onların da ?kibar muhitlerde? pek adları geçmemektedir (geçtiği zaman da ?narko-gerillalar? yakıştırmasıyla bir kenara itilmektedirler ve bu yakıştırma ABD müdahaleciliğinin kendini ?uyuşturucu karşıtı politikalar? olarak gizlemesine hizmet etmektedir). Eski komünist partilerin birçoğu tarafından da kabul edilen, demokrasinin yegâne geçerli rejim olduğu yolundaki genel geçer varsayım, demokrasinin gerçekte ne anlama geldiği, Batı liberalizminin demokrasinin yegane geçerli biçimi olup
olmadığı ve devrimci değişimin demokratik araçlarla gerçekleştirilmesinin mümkün olup olmadığı gibi soruların üstünü örtmüştür. Oysa bunlar, bir siyasal alternatif arayışında ele alınması gereken ana sorunlardır.
Bu noktada ?devrim mi, reform mu?? ikilemiyle karşı karşıya geliyoruz. Devrimciler geleneksel olarak reformları, sistemin bir aleti, halkçı mücadeleleri özümsemenin ve nötralize etmenin bir aracı olarak reddetmişlerdir. Sosyal demokratlar, tanım olarak reformisttir; ancak iktidarın şiddet yoluyla ele geçirilmesi de, devrimci değişimi garanti etmemektedir ve birçok ülkede modern devletin teknolojik kapasitesi nedeniyle, düzenli askeri harekat, imkânsız değilse bile, bedeli son derece ağır bir öneri olarak yenilgiye mahkûmdur. Bununla birlikte, canlı bir devrimci geleneğe sahip ülkelerde, ?reform? zorunlu olarak devrimle çatışan bir kavram olarak görülmemekte ve devrim, zorunlu olarak topyekûn silahlı mücadele ile özdeş kılınmamaktadır. Zayıf bir devlet yapısına sahip olan ve çürümüş bireysel diktatörlükler tarafından yönetilen Küba ve Nikaragua?da, doğrudan bir askeri zafer mümkün olmuştur; ama birçok ülkede (hatta, yukarıda adı geçen iki ülkede bile) devrim, militan gösteriler, siyasal grevler, sabotajlar, toprak işgalleri, devlet daireleri ve fabrikaların işgali gibi, ne tümüyle barışçıl ne de tümüyle şiddete dayalı olan yöntemlere vurgu yapılmasını ve tüm mücadele biçimlerinin birleştirilmesini gerektirmiştir. Nitekim, reformların ve halktan gelen baskıların birikimi, devrimci dayatmalarla bir kopuş durumuna yol açabilmekte; bunun sonucunda ordu ile açık bir çatışma yerine, silahlı kuvvetler içinde kopmalar meydana gelebilmekte ve ordunun bir bölümü reformist/devrimci süreçlerle özdeşleşebilmektedir. Latin Amerika?da, bir birey, devrimci olarak tanımlandığı zaman, bu onun silah kuşanmaya yeminli biri olduğu anlamına değil, ahlaki olarak daha iyi bir dünya için mücadeleye kendini adayan, bunun için gerekli her fedakârlığa katlanmaya hazır, mücadeleden vazgeçmeyecek biri olduğu anlamına gelmektedir. Bu anlamda devrimci olmak, görüşme ve uzlaşmayı değil, uzlaşmanın sürekli bir çözüm olarak kabul edilmesini dışlamaktadır. Reformlar, gerçekte kabul edilebilir olmanın ötesinde, esastır; diğer yandan reformizm, mücadeleyi sistem içindeki reformlarla sınırlama anlamına gelir. Bu temel üzerinde, demokrasi ve devrim konusundaki tartışma yeni bir anlam kazanır: Belirli konularda yürütülen demokratik kampanyaların kendilerine yönelik geçerliliği vardır; bunların devrimci ya da reformist olup olmadıklarına, ancak daha geniş stratejik perspektiften bakarak karar verilebilir. Eğer bir demokratik değişim süreci, kurulu iktidar sistemini tehdit ediyorsa, sonunda kaçınılmaz olarak, en azından bir ölçüde şiddete dayalı bir çatışmayı gündeme getirecek kopuşlara yol açacaktır; ancak bunun hangi kesin biçimi alacağı önceden öngörülemeyeceği gibi, hareket ya da onun önderliği de bu biçimi kesin olarak belirleyemez. Burada muhakkak ki, Gramsci?yi ve onun ?hegemonya? ve ?tarihsel blok? kavramlarını hatırlamak gereklidir (Golding, 1992).
Ancak demokrasi meselesi, bunun ötesine uzanmakta, aynı zamanda liberal parlamentarizmin karşıtı olarak doğrudan ya da katılımcı demokrasi sorununu ilgilendirmektedir. On dokuzuncu yüzyılda demokrasi, liberalizmle aynı şey değildi. O zaman, liberalizm, demokrasinin çağrıştırdığı halkçı hükümranlık olarak değil, sivil hakları garanti eden anayasal yönetim ve kuvvetler ayrılığına dayalı elitist bir sistem olarak anlaşılmaktaydı. Geçtiğimiz 30 yıl içinde Sol?un geri çekilişinin en dikkate değer yönlerinden biri, demokrasinin parlamenter liberalizmle özdeş kılınması ve doğrudan ya da katılımcı demokrasiye yönelik herhangi bir fikrin, otomatik olarak Doğu Avrupa?nın sözde ?halk demokrasileri? aldatmacasının eşdeğeri olarak görülerek bir kenara atılması olmuştur. Ancak, eğer demokrasi; işçilerin, yoksulların, kapitalist toplumun bir kenara iterek dışladığı kesimlerinin doğrudan katılımını içermiyorsa, gerçek değişimi, gerçek bir siyasi alternatif oluşturmaya yönelik tüm olasılıkları da dışlıyor demektir. Daha 1960?larda, C.B. Macpherson, on yedinci yüzyıla uzanan kökeninden başlayarak, liberalizmin, nasıl bireysel mülk sahiplerinin oluşturduğu bir pazar toplumuna dayandığını ve nasıl bunun bir siyasal yükümlülük teorisi için artık uygun bir zemin oluşturmaktan çıktığını göstererek, şimdi bir klasik haline gelmiş bulunan ?Mülkiyetçi Bireyciliğin Siyasal Teorisi? (Political Theory of Possessive Individualism, Macpherson 1962) adlı kitabını yazabilmiştir. Ne var ki, son yirmi yılda ?demokratik dönüşüm? ve ?konsolidasyon? üzerine yazılmış tüm modaya uygun literatüre bakılacak olursa, sanki Macpherson (Marx bir yana!) hiç yaşamamış gibidir. Geçtiğimiz onyıllarda, parlamenter liberalizm, tam da Sol?un görevinin demokrasiyi liberalizmden kurtarmak olduğu bir zamanda, Sol?u demokrasi adına kendi içinde eritmiştir.
Bu tartışmadan çıkan, Sovyet ve Doğu Avrupa modellerinin çöküşünün, tüm sosyalist ya da devrimci deneyimlerin başarısızlığının ya da çağdışılığının kanıtı olarak görülmemesi gerektiğidir. Kuzey Kore?nin katı
Stalinist rejiminin çok az savunucusu vardır. Çin ve Vietnam?ın vahşi kapitalizmin birçok yönünü açıkça kabul etmesi, her ne kadar bu ülkelerin uzun dönemde geçirecekleri evrim konusundaki belirsizlik sürse de, onların sosyalist niteliklerinin devam edip etmediği konusunda ciddi kuşkulara neden olmuştur. Küba ise, toplumsal başarıları ve ABD düşmanlığına karşı yiğitçe direnişiyle hâlâ geniş bir kesimin hayranlığını üzerinde toplamaya devam etmektedir. Bu ülkenin Sovyetler Birliği ile geçmişte yapmış olduğu işbirliği onun toplumsal ve siyasal modelinin Sovyet modeliyle özdeş olduğu ya da benzer bir kaderi paylaşacağına ilişkin bir kanıt olarak görülmemelidir. Eğer Küba devrimi yaşamaya devam ediyorsa, bunun nedeni, kesinlikle onun sosyalizminin birçok önemli açıdan diğerlerinden farklı olması ve gerçekleştirdiği devrimin farklı köken ve karakteristiklere sahip bulunmasıdır. Gerçekten de 4. Bölüm?de göstereceğimiz gibi, Küba devriminin orijinalliği henüz değerlendirilmeyi beklemektedir ve Sol açısından bu devrimin siyasal güncelliği, bugün normal olarak kabul edilenden çok daha fazladır.
Küba devriminin yanı sıra, içinde yaşadığımız dönemin tartışmasız en orijinal ve en başarılı iki devrimci deneyimi de Latin Amerika?da gerçekleşmiştir: Nikaragua?daki Sandinist devrim (ABD sabotajıyla trajik bir yenilgiye uğrayıncaya kadar) ve günümüzde Venezüella?da yaşanan Bolivarcı devrim. Avrupa?daki bir diğer örnekle birlikte ?1974/75?teki Karanfil Devrimi? geçtiğimiz yarım yüzyıldaki halkçı devrimci politikaların en ilginç, en esin verici örneklerini oluşturan bu devrimler, kitabımızın ampirik temelini teşkil edeceklerdir. Bu devrimlerin hiçbiri, sosyalist ya da komünist bir parti tarafından yapılmamıştır; ikisi gerilla ayaklanmaları tarafından, diğer ikisi ise askeri kuruluşlardan gelen isyancılar tarafından yönlendirilmiştir; tümü, orijinal ve açık bir biçimde eklektik ideolojilerden esinlenmiştir; hepsi, doğrudan demokrasi ve halk iktidarı üzerine büyük bir vurgu yapmıştır ve hepsi, bir veya birkaç karizmatik bireysel liderin tayin edici rolünü öne çıkarmıştır. Sol?un büyük bir bölümünün, Küba ve Venezüella?yı reddettiği, Nikaragua?yı bir kenara attığı (güncel önemini göz ardı ederek yenilgiye uğramış olmasından dolayı) ve Portekiz?i liberal kapitalist modelin başarısının bir örneği olarak değerlendirdiği bir gerçektir; ama bu gerçek, yalnızca çağdaş sosyalist ve ilerici düşüncenin içine düşmüş bulunduğu sefaleti göstermektedir. Bu kitapta, Nikaragua ve Portekiz?in kendi göreli devrimci aşamaları içinde hâlâ güncel olan halkçı ve demokratik politikaların örneklerini sunduğu; Küba ve (özellikle) Venezüella?nın ise çağımızın gerçek devrimci alternatifini temsil ettiği görüşü savunulacaktır. Burada kısaca ele alınacak bir diğer Latin Amerika süreci olan, Şili?de Allende?nin başkanlığında oluşturulan Halk Cephesi (Unitad Popular) ise, alışılmış Marksist bir ideoloji ve ne kadar hayranlık uyandıran özelliklere sahip olursa olsun bireysel olarak karizmadan yoksun bir lider ile, Sol?un geleneksel siyasal partilerinin oluşturduğu bir koalisyon olması itibariyle, birçok açıdan bir karşı örnek olarak ele alınacaktır.
Bu örneklerin, biri hariç, hepsinin Latin Amerika?da yaşanmış olması tesadüf değildir. Bu kıta, başka yerlerden daha uzun bir sömürgesel yönetim altında yaşayan, ABD emperyalizminin ?arka bahçesi?nde yer alan, Kuzey Amerika?dan çok daha fazla etnik ve kültürel bir ?eritme potası? oluşturan ve keza, siyasal ve ideolojik bozulmalar tarafından diğer herhangi bir kıtanınkinden daha az kirletilmiş uzun ve yoğun bir halkçı devrimci mücadele tarihine sahip, yaratıcı bir mayalanma bölgesidir. Avrupa?da, özellikle de Avrupa?nın Fransa ve Rusya gibi belirli ülkelerinde, devrimci tarihin zenginliği ve bir esin kaynağı oluşturan kıtanın iç mücadeleler tarihi, bu kıtanın emperyalist yayılmacılığı ve yakın zamanlarda Soğuk Savaş?ın giydirdiği ?deli gömleği? nedeniyle sınırlanmıştır. Asya?nın büyük bir bölümünde ise, geleneksel kültürler ve toplumsal yapılar, milliyetçi ve antisömürgeci aşamaları aşacak devrimci hareketlerin doğuşuna izin vermeyecek kadar dar kalıplar oluşturmaktadır; Doğu Asya?da bu söylenenlere istisna teşkil eden ülkelerin çoğunun durumu da bir hayli tartışmalıdır. Güney ve Batı Asya?nın diğer ülkeleri İslam köktendinciliği ve Batı neoliberalizmi arasında bölünmüş görünürken, Hindistan sağ kanat Hindu milliyetçiliğinin pençesine düşmüştür. Bir zamanlar antiemperyalist esinlenmenin totemik bir simgesi haline gelmiş olan Güney Afrika?da, Afrika Ulusal Kongresi, serbest piyasayla kucaklaşmıştır; kıtanın geri kalan bölümü yeni-sömürgeci sefaletin, iç çatışmaların ve yolsuzluk batağının içine yuvarlanmış, ilerici hareketler zayıf kalmıştır. Yalnızca Latin Amerika?da, devrimci yöneliş gelişmesini sürdürmektedir. Bu kıtada Küba ve Venezüella?ya ek olarak, Brezilya?da Lula?nın, Arjantin?de Kirchner?in, Uruguay?da Geniş Cephe?nin ilerici hükümetleri; Ekvador?da Pachakutic hareketi, Bolivya?da Evo Morales ve MAS, Kolombiya?da barışçıl halkçı direniş hareketleri ile birlikte FARC ve ELN, El Salvador?da FMLN; Meksika?da Andres Lopez Obrador?un gelecek vaat eden başkanlık kampanyasının yanı sıra Zapatista hareketi dikkat çekmektedir. Nikaragua?da Sandinistlerin
uğradığı yenilgiye5, diğer Orta Amerika ayaklanmalarının bastırılmasına, Zapatistaların Meksika?da temelde bir değişim gerçekleştirme konusundaki başarısızlıklarına karşın, Latin Amerika?da halkçı ve ilerici hareketler, günümüzün sinik, tek kutuplu ve terörist saplantılı dünyasında, benzeri görülmemiş bir canlılık ve yaratıcılık sergilemeye devam etmektedirler. Latin Amerika?da geçtiğimiz dönemde yaşanan ilerlemeler problemsiz olmamıştır. Lula, Brezilya?da dördüncü girişiminde seçilebilmesine karşın, Kongre?de net bir çoğunluğa sahip olmadığı için herhangi bir yasal projeyi geçirebilmek için, sayıları şaşırtıcı ölçüde fazla olan siyasi güçlerle müzakere etmek zorunda kalmakta, ayrıca hükümeti yolsuzluk skandalları nedeniyle zayıflamış bulunmaktadır. Chavez 2002 yılında kendisine yönelik darbeden ve arkasından gelen grev/lokavt dalgasından kurtulmayı başarmış olsa da, inatçı ve zaman zaman şiddete başvuran bir muhalefetin yanı sıra kendini gizleme gereği dahi duymayan ABD düşmanlığının hedefi olmaya devam etmektedir. Eski bir isyancı albay olan ve Ekvador?da kazandığı seçim zaferi nedeniyle bazıları tarafından Chavez ile kıyaslanan Lucio Guiterrez, hayal kırıklığı yaratmış ve popüler yerli Pachakutic hareketi tarafından reddedilmiştir. Ancak bütün bunlara karşın, günümüz dünyasında bu bölgeyi diğerlerinden ayırt eden yan, diğer ülkelerde yalnızca uzak bir rüya olmaya devam eden iktidar sorununun, ilerici hareketler açısından gündeme alınmış ve hatta bazı ülkelerde gerçekleştirilmiş olmasıdır. Venezüella, Brezilya, Uruguay ve Arjantin?de Sol açısından temel sorunlar ?Venezüella?da devrimci iktidar nasıl sağlamlaştırılacaktır, Brezilya ve Uruguay?da Lula?nın veya Geniş Cephe?nin reformları nereye kadar sürdürülebilecektir, Arjantin?de Kirchner gerçekten halkçı hareketle birleşebilecek midir yoksa aksi mi olacaktır? varlığını sürdürmeye devam etse de, olağanüstü ve olumlu olan gelişme, 1990?da Sandinistlerin uğradığı yenilgiden bu yana ilk kez bu soruların bir kez daha gündeme taşınmış bulunmasıdır. Küba devrimi, günümüz Latin Amerika devrimci hareketleri için açık bir başlangıç noktası oluşturmaktadır. Bununla birlikte, bu devrimin siyasal orijinalitesi konusu üzerinde çok az durulmuştur. Silahlı mücadele ve devrimci dönüşüm sırasında yaşanan olaylara ilişkin anlatımların bir efsaneye dönüştüğü, silahlı mücadele ve gerilla eylemine ilişkin foko teorisi ve yine Guevaracı ?Yeni İnsan? kavramı ve sosyalist teori bağlamında çokça tartışılmış olan Küba, önce devrimin zaferi, sonra da sosyalist dönüşümün yolunu açan aktüel siyasal süreç açısından yeterince araştırılmamıştır. Küba devrimi ile ilgili dev literatürde, genellikle eski komünist partisinin, Partido Socialista Popular?ın, hem silahlı mücadeleye karşı olması hem de Batista ile yapmış olduğu eski pazarlıklar nedeniyle devrim yapma konusundaki yeteneksizliği genellikle kabul görmektedir ve yine devrimci zaferin, Fidel Castro?nun ve 26 Temmuz Hareketi?nin (çok belirgin bir ideolojik yafta taşımayan, sosyalizm ve komünizm lafını ağzına almak için 1 Ocak 1959 zaferinin üzerinden iki yıl geçmesini bekleyen, gevşek, halkçı, milliyetçi ve sosyal reformist bir hareket) eseri olduğu genellikle kabul edilmektedir. Fakat bunun devrimci teori açısından yarattığı sorunlar, hayranları tarafından Fidel?in dehasına yapılan gelişigüzel atıfların ya da onunla yolunu ayırmış olanlar tarafından yöneltilen ikiyüzlülük suçlamalarının veya bunların yanı sıra ABD düşmanlığının yol açtığı radikalleştirici etkilere ilişkin doğru fakat yetersiz gözlemlerin ötesine uzanarak yeterince incelenebilmiş değildir. Oysa, bireysel karizmatik bir liderliğe sahip geniş ulusal bir hareketin tarihteki en halkçı ve en radikal devrimci süreçlerden birine önderlik edebilmiş olması gerçeği daha dikkatli bir analizi hak etmektedir. Bu süreç, devrimci bir öncü kavramına, siyasal partilerin rolüne, önderlik ile kitleler arasındaki ilişkiye dair birçok temel soru doğurmuştur. Belki de günümüzde siyasal partilere ve ideolojik formülasyonlara duyulan güvensizlik, ne yeni ne de orijinaldir; belki de günümüzün sıkça sorulan sorularının tıpkısı 40 yıl önce Küba?da sorulmuş, yanıtlanmış, ancak Soğuk Savaş?ın retoriği ve katı gerçekleri içinde kaybolup gitmiştir.
Çağdaş Latin Amerikan Solu açısından ikinci belirleyici deneyim, Şili olmuştur. O zamanlar seçime dayalı yolun yararsızlığını gösteren bir örnek olarak değerlendirilmiş olan Halk Cephesi?nin yenilgisi, aynı derecede önemli başka dersler de sunmaktadır. Günümüzde Chavez ve Venezüella?yı, Allende yönetimindeki Şili ile karşılaştırmak moda haline gelse de, bu iki deneyim arasında önemli farklar vardır. Muhakkak ki, Pinochet?nin ihaneti ve Şili darbesinin gaddarlığı (orijinal 11 Eylül), emperyalizmin ve yerel elitlerin halkçı dönüşüme ilişkin herhangi bir proje karşısında duydukları yatışmayan düşmanlığı ve anayasaya sadık olduğu düşünülen Şili ordusunun güvenilmezliğini bir kez daha doğrulamıştır; Şili iş dünyası tarafından gerçekleştirilen ekonomik sabotaj ve kamyoncuların grevi, Venezüella muhalefetinin geçenlerde örgütlediği grevlerle benzerlik taşımaktadır; Chavez?e karşı 2002 yılında gerçekleştirilen ama kısa zamanda başarısızlığa uğrayan darbeye ABD?nin karıştığına ilişkin bir yığın kanıt, Şili darbesinin örgütlenmesine CIA?nın katkısını hatırlatmaktadır ve her iki olayda da seçimlere ve anayasaya duyulan güven, hegemonyayı ellerinde bulunduranların kontrol edemedikleri bir demokrasiyi kabul etmeyi çıkarlarına aykırı görmeleri nedeniyle sarsılmıştır. Fakat, Şili deneyimi, aynı zamanda, partizan bölünmelerin (sosyalistler, komünistler, MAPU ve diğer partiler arasındaki rekabetlerin) ölümcül sonuçlarını ve net bir çoğunluğa sahip olmadan bir dönüşüm projesine girişmenin tehlikelerini de göstermektedir. Unutulmamalıdır ki, Allende, üç adayın yarıştığı bir seçimde, tüm oyların yalnızca yüzde 36?sını alarak başkan olmuştur ve her ne kadar daha sonraki belediye ve yasama meclisi seçimlerinde oy oranını bir miktar artırdıysa da hiçbir zaman sağlam bir çoğunluğun desteğini arkasına alamamıştır. Keza parlamentonun muhalefetin denetiminde olması, Allende?nin, düşündüğü anayasal değişiklikleri gerçekleştirmesine izin vermemiştir. Chavez ise, aksine en azından on seçim ve referandumdan sağlam çoğunlukların desteğiyle çıkmış ve başkanlık dönemine Venezüella?da çok kapsamlı bir dönüşüm sürecine öncülük eden bir Kurucu Meclis ile başlayabilmiştir. Sonuçta, Chavezci projenin nihai kaderi halen belirsizliğini korusa da, Chavez?in kendisinin asker kökenli olması ve Venezüella ordusunun daha az elitist özelliklere sahip bulunması6, şu ana kadar silahlı kuvvetlerin çoğunluğunun Bolivaryan sürece desteği konusunda bir güvence teşkil etmiştir. Şili, salt seçime dayalı yolun tehlikelerini göstermişse de, bu, zorunlu olarak silahlı ayaklanmanın tek yol olduğu anlamına gelmemektedir. Mesele çok daha karmaşıktır ve (1960?lı ve 70?li yıllarda sık sık yapıldığı gibi) bir dogma haline getirilerek, her koşul altında ve ilke olarak silahlı ayaklanmadan ?yana? veya ?karşı? olmaya indirgenemez. Burada belirtilmelidir ki, Latin Amerika, Küba devriminin çok öncesine, on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısındaki Bağımsızlık Savaşları dönemine kadar uzanan dikkat çekici bir silahlı halk ayaklanması geleneğine sahiptir. Bu kolektif halk ayaklanması kavramının, militarizm veya ABD?deki ?bireysel silah taşıma hakkı? ile hiçbir ilgisi yoktur. Özgürlüğe kavuşmak için silaha sarılma fikri, Latin Amerika siyasi kültüründe merkezi bir önem taşımaktadır ve bu asla diğer mücadele ve katılım biçimlerini dışlamamaktadır. Bu fikir, kurumlaşmış siyasete duyulan bir güvensizliği ve ?Başkan Baba?cılığın tüm biçimlerinin radikal bir reddini içermektedir: Haklar, iyiliksever bir otorite tarafından verilmemekte, barışçıl veya silahlı mücadele ile alınmaktadır. Bu yaklaşım, halk egemenliği kavramı ile de sıkı bir ilişki içindedir; egemenlik, gerçekten de, mülk sahibi sınıfların ya da bu hakkı miras yoluyla devralmış herhangi bir grubun veya ayrıcalıklı kurumun değil, bir bütün olarak halkın hakkı olarak görülmekte; dahası, halk, medya yoluyla verilen mesajların pasif bir biçimde kabul edilişi veya bireysel oy kullanımı yolu ile değil, kolektif seferberlik yolu ile siyasal aktör haline gelmektedir. Gizli oy kuşkusuz esas olmakla birlikte, eğer buna kitlesel örgütlenme ve seferberlik eşlik etmiyorsa, yetersiz kalmaktadır. Bu sürecin barışçıl olması idealdir, ancak baskı ve keyfi yönetimle karşı karşıya kalınırsa, bütünüyle yasal olarak silahlara başvurmayı da içerebilmektedir. Burada, ?devrimci? teriminin yarattığı tını, bu terimin akıldışı şiddet ve dogmatik sekterlikle özdeş kılındığı günümüz Avrupası ve Kuzey Amerikasının aksine, olumlu bir tını olma eğilimindedir. Aynı nedenlerden ötürü Latin Amerika?da ?demokrasi?, yalnızca temsili kurumlar ve liberal çoğulculukla değil, kolektif haklar ve halk iktidarı ile popüler bir özdeşleşme içindedir. Kavram, baskı altındaki sosyal ve etnik gruplarla, yerli, siyah ve melez toplulukların güçlendirilmesiyle de ilişkilidir.
Küba devrimi, işte bu silahlı mücadele geleneğinin bir ürünü olmuş ve bir ara 1960?lı ve 70?li yıllarda tecrit edilmiş gerilla fokoları biçiminde fetişleştirilse de, Nikaragua, El Salvador, Guatemala, Kolombiya gibi birkaç ülkede; köken olarak halk hareketleriyle ilişki içinde daha köklü ayaklanma örgütlerinin doğmasına katkıda bulunmuştur. 1970 ve 80?li yıllarda Orta Amerika?da görülen ayaklanmalar, halkçı devrimci hareketlerin enternasyonalleşmesini temsil etmiş ve bu nedenle ABD tarafından katlanılmaz bir tehdit olarak görülmüştür. 1979 yılında Nikaragua?da kazanılan zafer, Küba devriminin esinlediği kıtasal kurtuluş umudunu yeniden canlandırmış, daha önemlisi ortodoks olmayan biçimde gerçekleşmiştir. Küba?da olduğu gibi, burada da, devrim, küçük ve aşırı bağımlı bir ülkedeki gaddar bir diktatörlüğe, ABD?nin sürekli müdahalelerine maruz bir bölgede yer alan işbirlikçi bir rejime karşı, ulusal bir ayaklanma niteliği taşımıştır. Sandinist Cephe (FSLN; Frente Sandinista de Liberacion Nacional) içinde üç farklı eğilimi barındıran, Marksizm-Leninizm?den sosyal demokrasiye ve Katolik kilisesi içindeki ?kurtuluşçu? teolojiye kadar uzanan ideolojik akımlardan etkilenmiş, geniş bir ulusal kurtuluş hareketidir. Sandinistler de, tıpkı Küba?da olduğu gibi, küçük Nikaragua Komünist Partisi?nin kesin muhalefetiyle karşılaşmışlar ve ulusal/kıtasal antiemperyalist devrimci geleneklerden esinlenmişlerdir. Ancak, Küba?ya hayranlıklarını ve şükranlarını ifade etseler de, ?karma bir ekonomi?yi ve doğrudan demokrasi ögeleriyle birleşmiş çoğulcu bir seçim sistemini muhafaza etme konusunda ısrarlı olmuş ve Küba modelini benimsemeyi reddetmişlerdir (Sovyet rejimine ise daha da uzak durmuşlardır). Nikaragua?daki tarım reformu ve okuma yazma kampanyaları ile Sandinist Savunma Komiteleri?nin (Küba?daki Devrimi Savunma Komiteleri?ne benzer) sıradan militanlara dayalı örgütsel yapısı, açık bir biçimde Küba deneyimine dayansa da, bu çabalar, özel sektör ve çoğulcu siyasal sistemle çalışma çabalarıyla birleştirilmiştir.
1990 yılında Sandinistlerin seçim sandığında uğradığı yenilgi, hiç kuşkusuz, her şeyden çok ABD?nin zalimce düşmanlığına ve Kontra savaşının yıkıcı etkilerine bağlıdır; ancak, bu yenilgiye katkıda bulunan başka etkenler de vardır; özellikle iç bölünmeler ve 1986 yılından itibaren halkın katılımına ve refah düzeyinin yükseltilmesine dayalı politikaların malûm liberal demokrasi ve antienflasyonist IMF politikaları lehine terk edilmesi gibi. Ardından gelen El Salvador ve Guatemala?daki ayaklanmaların yenilgisi ya da bastırılması ise, devrimin zafere ulaşmasını engellemek için ABD tarafından uygulanan devasa baskıyı da içeren daha doğrudan yöntemlerle olmuştur. Sovyet Bloku?nun çöküşüyle aynı zamana denk gelen bu gerilemeler, Latin Amerika Solu arasında şiddetli bir moral bozukluğu yaratmış ve etkisinden henüz yeni yeni kurtulmaya başladığımız, ilerici fikirlerin dünya çapındaki krizine katkıda bulunmuştur. Eğer zafere ulaşmış bir silahlı ayaklanma on yıldan biraz fazla bir zamanda yenilgiye uğratılabiliyor ve oldukça köklü iki ayaklanma hareketi bastırılabiliyorsa, herhangi türden bir radikal toplumsal değişim için hâlâ umut taşınabilir miydi? Sandinistlerin nihai yenilgisi seçim sandığında gerçekleşmiş7, seçimler aracılığıyla bir ilerleme sağlama umutları da yıkılmışken, serbest seçimler ve çok partili sistem devrimci iktidarla uzlaşabilir miydi? Eğer Sandinistler seçimle tekrar iktidara gelecek olsalar 1979-84 yıllarının devrimci dönüşüm programını tekrar uygulamaya koyabilirler miydi? Sandinistlerin uğradığı seçim yenilgisinden sonra Küba?da herhangi bir liberal ?açılım? beklentisinin kesinlikle son bulmuş olması bir tesadüf değildir. Bu olayın Fidel?e ve Kübalılara verdiği mesaj şuydu: Siyasal liberalleşmeye izin verilmemelidir; eğer verilirse, Washington ve Miami mafyası ülkenin kurumlarını sabote edecek ve seçmenleri parayla satın alacaklardır.
Daha güneye indiğimizde, toplumsal ve ekonomik olarak daha gelişmiş Brezilya, Arjantin, Uruguay ve Şili gibi ülkelerde, baskıcı militarizmin sonunu getirmesi ve ?demokratik geçiş?i sağlaması açısından, bu dönem, daha iyimser bir gözle değerlendirildi. Orta Amerika ülkelerinde empoze edilen yüzeysel demokratik çözümler ve Bolivya, Paraguay ve hatta Meksika?da (PRI?nın 71 yıllık iktidarının sonunu getiren PAN?ın seçim zaferi)8 ile birlikte, Kuzey Amerika ve Avrupa?daki medya ve egemen güçler, Latin Amerika?da liberal demokrasinin toptan zaferini ilan edebildiler (And bölgesindeki diğer ülkeler Peru, Ekvador, Kolombiya ve Venezüella, bu dönemde biçimsel olarak demokratik kaldılar). Bu, Fukuyama veya Castaneda?nın görüşlerinin zafere ulaşmasıydı. Kuşkusuz, Küba?nın bu görüşe ters düşen istisnai varlığı devam etmekteydi; ama bir tür tropikal Arnavutluk olarak kenara itilen bu ?dinozor?, nasıl olsa er ya da geç hizaya gelecekti! Ne var ki, hem yeni liberalleştirilmiş ülkeler hem de daha uzun bir süredir liberal anayasal normları gözetmiş olan ülkeler açısından, belirleyici sorular, şimdi kıta ölçeğinde norm haline gelmiş bulunan ?demokrasi?nin doğasına ilişkindi. Neoliberalizmin evrensel olarak empoze edilmesi ve Sol?un içine düştüğü kafa karışıklığı ile, liberal demokrasi, halk yığınlarının gerçek yaşam koşullarıyla çok az ilgisi kalmış biçimsel bir seçim oyununa indirgenmiş görünüyordu. Bunun önemli bir istisnası, Brezilya idi. Burada PT?nin (İşçi Partisi?nin) yükselişi, önce belediyeler ve eyaletler düzeyinde, daha sonra Lula?nın başkanlık seçimini kazanmasıyla, ulusal ölçekte önemli ilerici değişimlere yol açmıştı. Brezilya?nın, en çok da Porto Allegre?de, başardığı şey, dünyanın her yerindeki halk hareketleri açısından çok önemliydi. Seçilmiş temsilcilerin sistematik biçimde seçmenlerine hesap vermesi ve gerektiğinde geri çağrılabilmesi ve daha da önemlisi katılımcı bütçe uygulaması, bunlar hep birlikte ele alındığında, yerel yönetimler açısından sonuçları henüz tam olarak değerlendirilememiş bir devrim niteliği taşıyordu. Marksist doktrinin, gerçek işçi ya da halk iktidarının ancak ulusal ölçekte gerçekleştirilebileceği yönündeki tespitinin hâlâ geçerli olduğuna hiç kuşku yoksa da, PT tarafından yönetilen bazı belediyelerdeki değişimin ölçeği, hem maddi açıdan hem de halkın güçlendirilmesi açısından son derece etkileyiciydi. Ancak, hem PT?nin Kongre?de bir çoğunluğa sahip olmadığı hem de yargı, silahlı kuvvetler ve diğer kurumlarda herhangi bir önemli değişiklik gerçekleşmediği göz önüne alındığında, bekleneceği üzere, Lula?nın başkan olarak şimdiye kadar sağladığı başarı oldukça mütevazıdır. Brezilya?da halen yaşanmakta olan süreç bir reform sürecidir; devrim değil.
Tarihsel perspektiften bakıldığında, Lula?nın, Allende?nin karşılaştığı güçlüklere benzer güçlüklerle karşı karşıya bulunduğu açıktır. Yine de, Lula?nın görünen amaçlarının daha ılımlı olması ve hem uluslararası koşulların hem de Brezilya ordusunun tutumunun anayasa dışı çözümler için yeşil ışık yakmaması nedeniyle, ortaya çıkacak sonucun o kadar trajik olmaması beklenebilir. Ancak halk hareketinin PT hükümetinin denetimi dışına taşan bir radikalleşmesi olasılığının, daha karmaşık bir duruma yol açabileceği gözden uzak tutulmamalıdır. Hem MST (Topraksızlar Hareketi) hem de PT?nin bazı kesimleri, halk hareketinin özlemlerini daha gerçekçi biçimde temsil eden, ama aynı zamanda Brezilya oligarşisinin şiddetli düşmanlığını çeken devrimci yaklaşımlar sergilemektedir; bu durum, hükümet ve destekçileri tarafından hazırlanmış uyumlu, birleşik bir stratejinin yokluğunda öngörülemeyen sonuçlar doğurabilecek çok tehlikeli bir çatışmaya yol açabilir. Lula ve PT Hükümeti?nin ciddi bir dönüşüm stratejisine sahip olmadığı ve halen yaşanan yolsuzluk krizi göz önüne alındığında, Brezilya için gelecek çok umut verici görünmemektedir.
Brezilya?daki durum sınırlı bir reformdan daha fazla gelecek vaat etmese bile, Venezüella?da devrimci dönüşüm yalnız mümkün olmakla kalmıyor, gerçekleşme yoluna da girmiş bulunuyor. Yine Venezüella, yukarıda belirttiğimiz teorik sorunları ?yani önderlik ile kitle arasındaki ilişkiyi, parti ile hareket arasındaki karşıtlığı, demokrasinin gerçek niteliği sorununu ve reform/devrim ikilemini? en açık biçimde gündeme getirmiş bulunuyor. Yeni anayasasıyla, katılımcı demokrasi içinde seferber edilmiş ve örgütlenmiş halkıyla, devam etmekte olan dönüşüm sürecini ileri taşımakta olan halk kökenli hükümetiyle, silahlı kuvvetlerin yeni bir siyasi yönelimiyle ve hayati petrol sanayisinin etkin yeniden millileştirilmesine dayalı ekonomik bir yeniden yapılandırmanın başlangıcıyla, Venezüella?da, halen, iktidar yapısında gerçek bir değişim süreci (henüz tamamlanmış olmasa da) devam etmektedir. Bir tarım reformuna girişilmiştir, üretici ve tüketici kooperatifleri gelişmektedir ve bir kentsel mülkiyet reformu, gecekondu sakinlerine etkili bir mülkiyet ve denetim sağlamış durumdadır. ?Bolivarcı okullar?, önceden eğitim sürecinden dışlanmış bulunan bir milyon çocuğa eğitim götürmektedir; bir okuma yazma kampanyası başlatılmıştır ve milyonlarca insan, toprak, su ve elektrik kullanımı komitelerinde, ?Bolivarcı çevrelerde? ve halk iktidarının tabana dayalı diğer örgütlerinde örgütlenmiştir. Bununla birlikte bu süreç, bir sosyalist ya da komünist parti tarafından, hatta herhangi bir parti tarafından başlatılmış değildir; bu süreç, şu anda devlet başkanı olan Yarbay Hugo Chavez Frias?ın önderliğini yaptığı, asker kökenli bir hareket, Bolivar Devrimci Hareketi (MBR-200) tarafından başlatılmıştır. Adını, Latin Amerika?nın kurtarıcı kahramanı Simon Bolivar?ın 1983 yılında kutlanan 200. doğum yıldönümünden alan MBR-200, Venezüella?da toplumsal ve siyasal değişimi gerçekleştirmek için yola çıkmış asker ve sivillerin oluşturduğu gizli bir hareketti. 1989 Şubatında, Caracazo?da (Caracas?ın gecekondu mahallelerinde) yaşayan halk, bir IMF paketinin uygulamaya konulmasıyla artan sefalete karşı ayaklanıp, yolsuzluklarıyla ünlü sosyal demokrat Başkan Carlos Andrez Perez (CAP) tarafından verilen emirle askerler tarafından vahşice katledildiğinde, Chavez?in hareketi henüz eyleme geçmeye hazır değildi. Ama üç yıl sonra, 4 Şubat 1992?de, MBR-200, Perez?e karşı başlatılan askeri/sivil ayaklanmanın inisiyatifini ele aldı ve hareketin yenilgisine karşın, bu eylem, eski Venezüella sözde demokrasisinin sonunu haber verdi. Şubat 1989 ve Şubat 1992, aralarında bir devrimci dinamiği harekete geçirmişlerdi. Bu dinamik, Chavez?in iki yıllık hapisliği, halktan
gelen baskıyla affedilmesi, sivil politikaya girmek ve geniş bir sivil hareket (Beşinci Cumhuriyet Hareketi / MVR) yaratmak için ordudan istifa etmesi ve 1998 Aralık ayında başkan seçilmesi aracılığıyla, bir dönüşüm sürecini başlatacaktı. 1999 Şubat ayında Chavez?in başkanlık koltuğuna oturmasıyla başlayan bu süreç halen devam etmektedir. Seçime dayalı araçlar kullanarak radikal bir dönüşüme önderlik etmeleri açısından Chavez ve Allende arasında yapılacak bir karşılaştırma, Venezüella sürecinin ayaklanmaya dayalı kökenlerini ihmal etmesinden ötürü kısmen yanıltıcı olacaktır; çünkü Aralık 1998 seçimleri, daha önce geçici olarak başarısızlığa uğrayan ama eski siyasal sistemi bir daha belini doğrultamayacağı bir biçimde sarsan sivil ve askeri ayaklanmaların ?Şubat 1989 ve Şubat 1992 ayaklanmalarının? onaylanışıydı.
Bir kez daha, tıpkı Küba?da olduğu gibi son derece alışılmamış bir durumla karşı karşıya bulunuyoruz: Sosyalist bir partinin önderlik etmediği, sosyalist bir program ya da ideolojiye sahip bulunmayan (ya da yakın zamana kadar sahip değilmiş görünen), başında geniş ve bir ölçüde şekilsiz bir halk hareketine önderlik eden karizmatik bir kişilik bulunan, eski bir askerin liderlik ettiği (her şeyi olduğu!) gerçek bir halk devrimi. Burada şaşırtıcı olmayan bir şey varsa, o da, Latin Amerika?daki ve dünyanın birçok başka yerindeki ilerici güçler arasında, Chavez?in asker kökenli olmasının başlangıçta küçümseme ve hatta düşmanlık yaratmış olmasıdır. Daha yakın zamana kadar, orta ve güney bölgelerinde hüküm süren zalim diktatörlükler şeklinde kendini gösteren uzun bir karşıdevrimci askeri darbeler geleneğine sahip bir kıtada askerlerin önderlik ettiği bir halk devrimi fikri, başlangıçta birçok insana düşünülmesi bile saçma bir fikir olarak görünmüştü. Ama Latin Amerika?da; Panama?da Omar Torrijos, Peru?da Velasco Alvarado ve Dominik Cumhuriyeti?nde Francisco Caamano Deno gibi milliyetçi, demokratik ve antiemperyalist subayların temsil ettiği farklı bir askeri gelenek daha vardır. Gerçekte bu, Şili?de Albay Marmaduke Grove?un Sosyalist Cumhuriyetine (1931), 1920?lerin Brezilyalı ?tenente?lerine (teğmenlerine) ve daha öteye on dokuzuncu yüzyıl başlarının ?libertadores?lerine (kurtarıcılarına ?çev.) kadar uzanan derin köklere sahip bir gelenektir. Keza Venezüella spesifik örneğine baktığımızda, orduya subay alınırken Arjantin ya da Şili?dekinden çok daha az elitist bir tutum izlendiğini ?Chavez, taşrada yaşayan melez bir alt/orta sınıf aileden gelmektedir? ve en önemlisi, Chavez ile aynı kuşaktan gelen subayların büyük bir çoğunluğunun ABD?nin kötü şöhretli ?Amerikan Okulları?nda değil, Fransızca-gelenekli akademisyenlerin siyasal bilim dersleri verdiği Venezüella?daki subay okullarında eğitildiğini görürüz. Eski basmakalıp yaklaşımlar değiştirilmeli ve kabul edilmelidir ki, ordu genetik olarak karşıdevrimci değildir; askerler de, sivillerin maruz kaldıkları etkilerin birçoğundan etkilenen toplumsal varlıklardır.
Ben, Venezüella sürecinin gündeme getirdiği sorunların, ordu ile ilgili olmaktan çok, genelde devrimci hareketlerin karakter ve liderliği ile ilgili olduğu kanaatindeyim: Bunlar Küba deneyiminin gündeme getirdiği sorunlar ile aynıdır. Bir kez daha başarılı ?en azından Nikaragua devriminden bu yana görmüş olduğumuz herhangi bir şeyden daha başarılı? bir halk devrimi, tümüyle beklenmeyen bir tarzda gerçekleşmiştir. Bir kez daha, organize Sol, sürece tümüyle yabancı kalmış ve yalnızca zaferin gerçekleşmesi kesinleştiğinde destek vermekle yetinmiştir (o da en iyi durumda, çünkü bazı sol kanat partiler, karşıdevrimci muhalefete katılmışlardır). Bir kez daha, halk, devrimci önderliği politikacılar ve entelektüellerden çok daha önce kabul etmiştir. Ve bir kez daha, zafer, dikkat çekici bir hitabet ve kesin eylem anında harekete geçme yeteneğine sahip bireysel karizmatik bir lider tarafından yönetilen, ideolojik olarak esnek ama eylemde birleşmiş, geniş, ulusal-demokratik bir hareket tarafından elde edilmiştir. Bu tip hareket ve bu tip liderlik, kaçınılmaz olarak popülizm meselesini gündeme getirmektedir ?organize Sol açısından bir ?anatema? ve hem liderlerin kendileri hem de takipçileri tarafından kabaca reddedilen bir terim. Ama eğer popülizm, oportünizm veya demagoji ya da özgül bir ideoloji veya program olarak değil de, daha çok kritik dönüm noktalarında ortaya çıkan ve hareketin özgül bağlamına ve sınıf karakterine bağlı olarak tümüyle farklı siyasal yönleniş ve sonuçlara sahip olabilen bir siyasal eylem tarzı, bir metodoloji, bir olgu olarak anlaşılırsa, belki o zaman bu süreçler popülist olarak ? devrimci tarzda bir popülizm olarak (Bkz. Laclau 1977; Raby 1983; Cammack 2000)? tanımlanabilir. Bu yaklaşım, elinizdeki kitabın da ana tezlerinden biridir ve doğurduğu sonuçlar, ilerici siyasetler açısından bakıldığında, Küba?dan Venezüella?ya kadar burada analiz edilen siyasal süreçlerden daha az devrimci değildir.
Çağımızda, bu kez Latin Amerika?da değil Latin Avrupa?da, ordunun çok önemli rol oynadığı bir başka önemli devrim süreci daha vardır: 1974-1975 Portekiz devrimi. Çok farklı bir bağlamda, küçük, periferik ve
göreli olarak yoksul da olsa, sömürgeci bir Avrupa ülkesinde gerçekleşmesine karşın Portekiz deneyimi, Venezüella?daki duruma ilişkin bir analize bazı yönlerden ışık tutabilir. Burada da, çoğu görece mütevazı kökenlerden gelen ordu içindeki genç subaylar, itibarını yitirmiş bir sivil rejime karşı (faşist yönelimli bir diktatörlüğe karşı) ayaklanmışlar ve insanların özlemleriyle bütünleşmişlerdir ?hem Portekiz sömürgesi Afrika halklarının kendi kaderlerini belirlemeye duydukları özlem, hem de Portekiz halkının demokrasi ve toplumsal adalete duydukları özlemle. Lizbon halkının, diktatörlüğü deviren askerlerin tüfeklerine kırmızı karanfiller yerleştirerek darbeyi kutladıkları 25 Nisan 1974?te gerçekleşen şiirsel an, neredeyse elli yılı bulan baskının neden olduğu hayal kırıklıkları, kitle gösterileri, fabrika işgalleri, muhbirlerin cezalandırılması, evsizler ve gecekonducuların gerçekleştirdikleri ev işgalleri, kır emekçilerinin toprak işgalleri ve her türden protesto halinde patlarken, çabucak gerçek bir devrimci sürece dönüşmüştür. 25 Kasım 1975?e kadar olan 19 ay boyunca, sonunda ılımlı ancak karşıdevrimci bir darbe ile Portekiz?de burjuva düzeni restore edilinceye kadar, ülke bir karmaşa içinde, İkinci Dünya Savaşı?nın bitişinden bu yana Avrupa?da ilk gerçek devrimci süreci oluşturan yaratıcı bir mayalanma süreci içinde yaşamıştır.
1975?in ?sıcak yazı? sırasında, Henry Kissinger, ellerini korkuyla yukarı kaldırarak, Portekiz?in ?Avrupa?nın Kübası? olduğunu ilan etmişti; ne var ki, Portekiz?deki yerleşik düzen (establihment) temsilcileri, Avrupa sosyal demokrasisi, Katolik Kilisesi ve CIA?nın destek ve yardımlarıyla, devrimci cini, sonunda çıktığı şişeye geri tıkabildiler. Süreç boyunca, anahtar olayların esas aktörleri, halk hareketi ve ordu ?isyancı askeri hareketin tanındığı isimle Silahlı Kuvvetler Hareketi (MFA)? oldu. 19 aylık kargaşa dönemi boyunca, altı zayıf sivil geçici hükümet birbirini takip etti; ancak gerçek güç sokakta, halkın içinde ve MFA?nın ellerindeydi. Bu süreçte, birçok subay çabucak radikalleşti ve halk hareketiyle özdeşleşti. Daha 1975?in başlarında, MFA, ?halk iktidarı?ndan, sosyalizmden ve ?Halk-MFA ittifakı?ndan bahsediyor; nihai amacı bir Milli Halk İktidarı Meclisi olan işçi, köylü ve asker komitelerinden oluşan devrimci bir sistem öneriyordu. Gözlemciler haklı olarak MFA?nın popülizminden söz ediyorlardı: Dönem boyunca kurulan altı geçici hükümetten dördünün başbakanlığını yapan Albay Vasco Goncalves?in kişisel liderliği, karizması ve hitabet yeteneği, 25 Nisan darbesinin operasyonel komutanı Binbaşı Otelo Saraiva de Carvalho?nunkiyle rekabet halindeydi. Sonunda, MFA, bir yanda Goncalves?in etrafında toplanan komünist yanlısı hakim bir grup, diğer yanda ise devrimci Sol?la ittifak halinde olan Otelo?nun etrafında toplanmış radikal grup olarak ikiye bölündü. Katolik kilisesinin önderlik ettiği muhafazakar güçler ülkenin kuzeyinde egemenliği ele geçirerek Geçici Hükümet ile radikal askerlere karşı çıkmak üzere siyasal sağ, Sosyalist Parti ve MFA?nın ?ılımlıları? ile ittifak kurdular. İki cephenin oluşmasıyla büyüyen iç savaş tehdidi, merkez sağın 25 Kasım darbesine yol açtı. Askeri Sol ve Komünist Parti açık bir iç savaştan kaçınmak için darbeye karşı direnmemeyi kararlaştırdılar; bunun karşılığında bu davranış, yeniden konsolide edilmiş burjuva devleti içinde siyasal hakların garanti altına alınmasıyla ödüllendirildi. Solcu subaylar ordudan atıldı; fiilen lidersiz kalmış olan halk hareketi, sınırlı ama etkili bir baskıya maruz kaldı; liberal normlar korundu ve Portekiz, birkaç yıl sonra Avrupa Birliği?ne girerek bildiğimiz türden bir parlamenter demokrasi haline geldi. Sonuç olarak Portekiz devrimi ezildi; galipler, şimdi ?PREC?9 diye dalga geçerek aşağıladıkları, halk iktidarı ve sosyalizm için savaşan kitle hareketinin tüm anılarını resmi kayıtlardan silmiş ve onu komünizm tehdidine karşı demokratik güçlerin kahramanca direnişi mitosuyla değiştirmiş bulunuyorlar. Ne var ki, kısa bir süre için de olsa, Portekiz halkının radikal askerlerle ittifak halinde sorunlarını nasıl ele aldığının ve çağdaş Avrupa tarihinde eşi görülmemiş bir biçimde nasıl bir halk iktidarı ve sosyalizm vizyonu yarattığının anısını toplumun belleğinden silmeyi başarabilmiş değiller.
Bu dört devrimci deneyimin tümü ?Küba, Nikaragua, Venezüella ve Portekiz? başarılı devrimin temel bileşenleri olarak, cesur, karizmatik ve partizanlıktan uzak bir liderliğe sahip, ideolojik olarak esnek, uluslararası ilerici düşünce akımlarının çeşitli akımlarından olduğu kadar ulusal halkçı kültür ve geleneklerden de esinlenmiş, geniş, popüler ve demokratik bir harekete yönelişi işaret etmektedir. Ancak bu yöneliş, siyasal partilerin rolü, Marksizmin veya herhangi tür bir sosyalist ideolojinin güncelliği, devrim ve demokrasi arasındaki ilişki ve yeni devrimci toplumun doğası hakkında birçok önemli sorunu da beraberinde gündeme getirmektedir. Uluslararası Sol?un geleceği açısından bu süreçlerin yaratacağı etkiler neler olacaktır? Bu etkiler, İngiltere?deki veya diğer gelişmiş ülkelerdeki Sol üzerine nasıl yansıyacaktır? Sosyalizm hâlâ nihai bir amaç olarak kalacak mıdır? Ve eğer öyleyse, bugünün küreselleşmiş dünyasında sosyalizm ne anlam ifade etmektedir? Bu sorulara yanıt bulma girişimi, bazı şaşırtıcı ama esinleyici sonuçlar doğurabilir.

Notlar
1 Sirenler: Yunan mitolojisinde yer alan kadın gövdeli, kuş kanatlı, güzel sesli efsanevi yaratıklar. Yaşadıkları kayalıkların önünden geçen gemicileri şarkılarıyla baştan çıkarırlar ve kayalara çarparak felakete uğramalarına neden olurlardı. ?çev.
2 Supply-side economics: Zayıflamış bir ekonomide üretkenliği ve ekonomik geliri artırmak için yüksek gelirli kesimin vergi oranlarını düşürmeyi savunan neoliberal ekonomik öğreti. ?çev.
3 Time-warp: Zamanın akışında bir kesintiyi ya da akıştaki çarpıklık sonucu zaman kesitlerinin yer değiştirmesini öngören bir hipotez. ?çev.
4 Promete: Yunan mitolojisinde yer alan ve ateşi tanrılardan çalarak insanlara veren bir kahraman.
5 Okuduğunuz kitap, Sandinistlerin son seçimlerde kazandığı zafer öncesinde yazılmıştır. ?çev.
6 Simon Bolivar?ın fikir ve eylemlerinden esinlenen Chavez tarafından savunulan, Latin Amerika ölçeğinde kıtasal devrim projesi. ?çev
7 Sandinistler kazandıkları son seçim zaferinden önce, iktidardan bir seçim yenilgisiyle uzaklaştırılmışlardı. ?çev. 8 PAN: Ulusal Eylem Partisi; PRI (Kurumsal Devrimci Parti) ?çev.
9 ?Processo Revolucionario em Curso?: Hem ?kurs gören devrimci hareket?, hem de ?başlamış olan devrimci hareket? olarak anlaşılabilecek bir deyimin başharflerinden oluşan bir kısaltma. ?çev.

KİTABIN KÜNYESİ
Günümüzde Latin Amerika ve Sosyalizm / Demokrasi ve Devrim
(Democracy and Revolution / Latin America and Socialism Today)
D.L. Raby
Çeviri: Ertan Günçiner
Yordam Kitap
1. Baskı, Ekim 2007, İstanbul
368 sayfa

İÇİNDEKİLER
Teşekkür
Önsöz
Solda Reddedilen Miras:
Dogmatik Ortodoksluktan Romantik Antikapitalizme
Sözde Demokrasi ve Özde Demokrasi: Ya da Liberalizmin Karşıdevrimcileşmesi
TARTIİMASIZ KABUL GÖREN YARGI YA DA TOTOLOJİ OLARAK ?LİBERAL DEMOKRASİ?
DEMOKRASİYE ALTERNATİF BİR BAKIŞ
LİBERALİZMİN SİREN ŞARKISI
?GEÇİŞBİLİM? VE YENİ ORTODOKSLUK
NEOLİBERALİZM VE BATI?DA UZLAİMA POLİTİKASININ DERİNLEİEN KRİZİ
LATİN AMERİKA?DA DEMOKRATİK ALTERNATİFLERİN DOĞUİU
Sosyalizm ya da Halk İktidarı: Küreselleşmiş bir Dünyada Devrimci Gerçeklik
Küba Devriminin Orijinalliği ve Güncelliği
KÖKENLER: KÜBA DEVRİMCİ GELENEĞİ
1959: ZAFER VE COİKU
SOSYALİZME GEÇİİ
DEĞİŞEN GELİŞME STRATEJİLERİ
KÜBA?NIN GERÇEK ÖZGÜNLÜĞÜ
FİDEL: POPÜLİST BİR ?CAUDİLLO? MU, YOKSA MARKSİST BİR DEVRİMCİ Mİ?
DEMOKRASİ MESELESİ

Yorum yapın

Daha fazla İnceleme, Politika
Transit – Anna Seghers

1944 yılında İspanyolca çevirisi yayınlanan, yazıldığı dil olan Almanca'da ancak 1948'de basılabilen Anna Seghers 'in Transit adlı yapıtı, insanlığın değişmeyen...

Kapat