Sait Faik Abasıyanık’ta Çehovcu Çizginin Sürekliliği mi, Dönüşümü mü?

tarihinde gönderilmiş tarafından

Modern kısa öykünün kurucu figürlerinden Anton Çehov ile Türk edebiyatında öyküyü köklü biçimde dönüştüren Sait Faik Abasıyanık arasındaki ilişki, genellikle “etkilenme” ya da “devamlılık” kavramlarıyla açıklanır. Ancak bu açıklama, Sait Faik’in poetikasını yalnızca türev bir konuma indirgeme riskini taşır.

1. Çehovcu Öykü: Olayın Geri Çekilişi ve Gündeliğin Dramı

Çehov’un modern öyküye en büyük katkısı, öyküyü dramatik olay örgüsünden kurtararak gündelik hayatın sıradan anlarına odaklamasıdır. Çehov için hayat, büyük kırılmalarla değil, küçük sarsıntılarla ilerler:

“Hayatta ilginç olan şeyler genellikle sessizce olur.”
(Çehov, Seçme Hikâyeler, çev. Ataol Behramoğlu, Can Yayınları, s. 37)

Çehovcu anlatıda:

  • Başlangıç–gelişme–sonuç gevşer,
  • Doruk noktası belirsizleşir,
  • Karakterler tamamlanmaz, açık bırakılır.

Bu yapı, Çehov’un insan anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. İnsan, ne tam iyi ne tam kötüdür; kararsız, edilgen ve çoğu zaman eylemsizdir. Çehov bu durumu ahlaki bir yargıya bağlamaz:

“Benim işim soru sormaktır, cevap vermek değil.”
(Çehov, Mektuplar, çev. Nihal Yalaza Taluy, s. 112)

2. Sait Faik’te Çehovcu Miras: Biçimsel Süreklilik

Sait Faik’in öykülerinde Çehovcu miras açıkça izlenebilir. Özellikle şu noktalarda güçlü bir süreklilik vardır:

  • Olaydan çok durum anlatımı
  • Gündelik ve sıradan insanların merkeze alınması
  • Açık uçlu sonlar
  • Yazarın yargılayıcı olmaktan kaçınması

Sait Faik’in şu ifadesi, Çehovcu poetikayla örtüşür:

“Bir insanı sevmekle başlar her şey.”
(Sait Faik, Lüzumsuz Adam, Varlık Yayınları, s. 9)

Bu noktada Sait Faik, Çehov’un “insanı olduğu gibi kabul eden” anlatı etiğini devralır. Ancak bu devralma, mekanik bir taklit değildir.

3. Kırılma Noktası: Etik Yoğunluk ve Merhametin Radikalleşmesi

Çehov, anlatıcısını mesafeli tutar. Sait Faik’te ise anlatıcı, giderek etik olarak angaje hâle gelir. Sait Faik yalnızca göstermez; acıya ortak olur. Bu, Çehovcu tarafsızlıktan bilinçli bir sapmadır.

“Yazmasam deli olacaktım. İnsanları sevmesem yazamazdım.”
(Sait Faik, Mahalle Kahvesi, s. 74)

Bu cümlede anlatıcı, artık yalnızca gözlemci değil, varoluşsal bir tanıktır. Çehov’da örtük olan merhamet, Sait Faik’te açık bir etik ilkeye dönüşür.

4. Modernlik Deneyimi: Rus Taşrası ve İstanbul’un Kenarları

Çehov’un dünyası, modernleşmenin yarattığı atalet ve sıkışmışlık duygusuyla belirlenir. Sait Faik’te ise modernlik, İstanbul’un kenar semtlerinde, balıkçılarda, işsizlerde, serserilerde somutlaşır.

Ancak önemli bir fark vardır:

  • Çehov’da modernlik bekleyiştir,
  • Sait Faik’te modernlik dışlanmışlıktır.

Bu fark, iki yazarın tarihsel bağlamlarından kaynaklanır. Çehov, çözülmekte olan bir aristokrat düzeni yazarken; Sait Faik, henüz yerleşememiş bir modernliğin insanlarını anlatır.

5. Bilinçli Dönüşüm: Çehovcu Sessizliğin Bozulması

Sait Faik’in özellikle Alemdağ’da Var Bir Yılan kitabıyla birlikte Çehovcu çizgiden bilinçli biçimde uzaklaştığı görülür. Gerçeküstü, parçalı ve huzursuz anlatım, artık yalnızca “göstermekle yetinmeyen” bir yazara işaret eder:

“İnsanları sevmekten vazgeçiyorum galiba.”
(Sait Faik, Alemdağ’da Var Bir Yılan, s. 41)

Bu cümle, Çehov’un soğukkanlı hümanizmiyle bağdaşmaz. Burada, etik bir kırılma vardır. Sait Faik, Çehov’un açtığı yolu sürdürmek yerine, onu varoluşsal bir krize dönüştürür.

***

Bu inceleme ışığında şu sonuca varmak mümkündür:

  • Sait Faik, Çehovcu çizginin Türkiye’deki basit bir devamı değildir.
  • Çehov’dan biçimsel araçları ve insan merkezli bakışı devralır.
  • Ancak bu mirası, Türkiye’nin modernlik deneyimi, kentleşme süreci ve bireysel yabancılaşması doğrultusunda bilinçli biçimde dönüştürür.

Özetle:

Çehov, insanı yargılamadan gösterir;
Sait Faik, insanı sevmekten vazgeçemediği için yazmaya devam eder.

Bu nedenle Sait Faik, Çehovcu çizginin bir devamı değil; etik açıdan yoğunlaştırılmış ve tarihsel olarak yeniden kurulmuş bir dönüşümüdür.

Kaynakça

Çehov, Anton. Seçme Hikâyeler. Çev. Ataol Behramoğlu. İstanbul: Can Yayınları.
Çehov, Anton. Mektuplar. Çev. Nihal Yalaza Taluy. İstanbul: Cem Yayınları.
Sait Faik Abasıyanık. Lüzumsuz Adam. İstanbul: Varlık Yayınları.
Sait Faik Abasıyanık. Mahalle Kahvesi. İstanbul: Varlık Yayınları.
Sait Faik Abasıyanık. Alemdağ’da Var Bir Yılan. İstanbul: Varlık Yayınları.
Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış. İstanbul: İletişim Yayınları.

63

İLGİLİ VEYA BENZER YAZILAR

  1. Sivri Ada Geceleri – Sait Faik Abasıyanık SİVRİ ADA GECELERİ Güneş batıyor, martılar haykırıyor, karabataklar sudan çıkmış, ıslak kanatlarını kaldırabilmek için deli gibi çırpınıyorlar, ayı balığı büyük bir nefesle çıkıyor. Büyük bir nefesle tekrar dalıyor. Martılar geliyor, karabataklar gidiyor. Akşam büyük bir vaveyla içinde vahşi, kırmızı dalgalar esmer kayaları dövüyor. Mağaranın içinde...
  2. Panco’nun Rüyası – Sait Faik Abasıyanık Evin içinde garip şeyler dönüyordu. Görünüşte her zamanki gibi idi sesler, çağırışlar, yemek zamanları, hatta yüzler. Keşke bütün eşyalar yer değiştirmiş, sesler kısılmış, yemek zamanları değişmiş olsaydı da bu her şeyin her zamanki yerindeliğine bile karşı gelen hava olmasaydı. İnsan beklerdi o zaman masaların, bardakların,...
  3. Melâhat Heykeli – Sait Faik Abasıyanık Soluk güzel yüzlü bir kadındı. Rengi sarı denecek kadar açık, berrak gözlerinin kenarlarında dost, arkadaş, ahbap bir ifade vardı. Her hoşuma giden yüze gözlerimi açarak bakarmışım. Anlatacağım şeyin içine birdenbire giremememin tek sebebi kadının bana acır gibi bakması oldu. “Ah, bu gözlerim!…” dedim. Gözlerime daha...
  4. Yani Usta – Sait Faik Abasıyanık “Beklersem gelmez ki… Beklemesem gelir mi?” Ben Yani Usta’yı tanıdığımda yaşı on beşti. O zaman daha, Yani Usta, değildi. Kara gözlü, kara bacaklı, kara saçlı, kara bir çocuktu. Ben mi?… Ben kocaman bir adamdım. Ne yalan söyleyeyim: İşim gücüm yoktu. Dünyada kimseciklerim yoktu. Bir anam vardı o kadar. Ondan öte kimim...
  5. İki Kişiye Bir Hikâye – Sait Faik Abasıyanık Topal martı ile balıkçının konuştukları bile, işitilmemişse de, görülmüştür. Önce martının laf attığına kalıbımı basarım. Ne dediğini söyle deseler söyleyemem ama, işin başka türlü olmasına; diyeceğim, ilk balıkçının martıya laf atmasının mümkünü yoktur. Martının ne dediğini bırakalım. Balıkçıyı konuşturalım. Martı: — … Balıkçı: — Susacak...