Persona yalnızca bir film değildir.
Ingmar Bergman bu eserle birlikte sinema tarihinin en yoğun psikolojik metinlerinden birini yaratmıştır.

Film:

• kimlik,
• sessizlik,
• arzu,
• bölünme,
• benlik,
• maske

üzerine neredeyse rüya benzeri bir deneyim sunar.

Jungiyen açıdan bakıldığında ise Persona:

personanın çöküşü ve gölgeyle karşılaşmanın dramatik anlatısıdır.

Filmin Kısa Yapısı

Filmde iki ana figür vardır:

• Elisabet Vogler → konuşmayı bırakmış oyuncu
• Alma → genç hemşire

Başlangıçta:

• biri sessiz,
• biri konuşkandır.

Ama film ilerledikçe:

iki karakter birbirine karışmaya başlar.

Kim kimdir?

• Alma mı çözülüyor?
• Elisabet mi?
• Yoksa ikisi aynı benliğin parçaları mı?

Bergman özellikle bu sınırları bilinçli olarak bulanıklaştırır.

Jung’da “Persona” Ne Demektir?

Carl Jung için persona:

toplum karşısında taktığımız psikolojik maskedir.

Yani:

• sosyal rol,
• kimlik,
• görünür yüz,
• uyum sağlayan benlik

persona’nın parçasıdır.

Öğretmen,
anne,
terapist,
sanatçı…

Bunların hepsi bir tür personadır.

Elisabet Neden Susuyor?

Filmin en önemli sorusu budur.

Elisabet bir oyuncudur:

• sürekli rol yapan,
• başkalarının beklentilerine göre yaşayan biri.

Bir noktada:

artık konuşmayı bırakır.

Jungiyen açıdan bu:

personanın çöküşüdür.

Çünkü artık:

• sosyal maskeler,
• roller,
• sahte kimlikler

taşınamaz hale gelir.

Sessizlik burada bir hastalık değil;

personaya karşı bir isyan gibidir.

Alma Kimdir?

Alma başlangıçta:

• düzenli,
• uyumlu,
• konuşkan,
• “normal”

görünür.

Ama Jung açısından tam da bu yüzden:

personaya aşırı bağlıdır.

Yani:

• iyi hemşire,
• iyi kadın,
• uygun insan

rolünü taşır.

Elisabet’in sessizliği Alma’nın bastırdığı alanları açığa çıkarır.

Gölge (Shadow) Dinamiği

Jung’un en önemli kavramlarından biri:

gölge

dir.

Gölge:

• bastırılmış arzular,
• kabul edilmeyen yönler,
• karanlık dürtüler

demektir.

Alma’nın Gölgesi Nasıl Açılıyor?

Film ilerledikçe Alma:

• cinsel anılarını anlatır,
• saldırganlaşır,
• çözülmeye başlar,
• kimliğini kaybeder.

Çünkü Elisabet onun gölgesini aktive eder.

Elisabet konuşmaz ama:

Alma’nın bastırılmış benliğini ortaya çıkarır.

İki Kadın Aynı Kişi mi?

Jungiyen açıdan bu soru çok önemlidir.

Film literal olarak bunu söylemez. Ama sembolik düzeyde:

Alma ve Elisabet tek psişenin iki parçası gibi okunabilir.

Elisabet:

• sessiz,
• gözlemleyen,
• derin,
• karanlık,
• maskeyi reddeden

Alma:

• sosyal,
• uyumlu,
• yüzeyde yaşayan,
• düzenli persona

Bu yüzden film:

personanın gölgeyle karşılaşması

olarak okunabilir.

Yüzlerin Birleşmesi Sahnesi

Filmin en ünlü anlarından biri:

• iki yüzün üst üste geçtiği sahnedir.

4

Bu sahne Jungiyen açıdan:

benlik sınırlarının çözülmesi

olarak okunabilir.

Aynı zamanda:

• persona ↔ gölge,
• bilinç ↔ bilinçdışı

arasındaki birleşmeye işaret eder.

Sessizlik Neden Bu Kadar Önemli?

Jung’a göre bilinçdışı:

• yalnızca kelimelerle konuşmaz,
• imgeler,
• rüyalar,
• sessizlik,
• semboller

üzerinden de ortaya çıkar.

Elisabet’in sessizliği:

bilinçdışının dili gibi çalışır.

Çünkü konuşmamak:

• sosyal maskeyi askıya alır,
• doğrudan psişik alanı açar.

Anne Arketipi ve Kadınlık Krizi

Filmde annelik teması da çok önemlidir.

Elisabet:

• annelikten uzaklaşmış,
• çocuğuna yabancılaşmış,
• suçluluk taşıyan

bir figürdür.

Bu Jungiyen açıdan:

kadınlık arketipinin parçalanması

olarak okunabilir.

Bergman’ın Bilinçdışı Sineması

Ingmar Bergman sinemayı hikâye anlatmaktan çok:

bilinçdışını görünür kılmak için kullanır.

Bu yüzden film:

• doğrusal değildir,
• açıklayıcı değildir,
• rüya gibi ilerler.

Çünkü bilinçdışı da böyle çalışır.

Jungiyen Olarak Filmin Merkezi

Filmin temel hareketi şudur:

Persona çöker
→ gölge yükselir
→ benlik parçalanır
→ yeni bir yüzleşme doğar

Individuation (Bireyleşme) Süreci

Jung’a göre ruhsal gelişim:

personayı tamamen yok etmek değil,
gölgeyi bilinçle bütünleştirmektir.

Ama Persona filminde bu süreç tamamlanmaz.

Bu yüzden film:

bütünleşme değil,
parçalanma hissi bırakır.

Lacancı Bir Ek Okuma

Jacques Lacan açısından film:

• öznenin bölünmesi,
• arzunun boşluğu,
• kimliğin kırılması

olarak da okunabilir.

Ama Jung’dan farklı olarak Lacan:

“gerçek bütünleşme” fikrine şüpheyle yaklaşır.

Sonuç

Persona Jungiyen açıdan:

personanın çöküşü ve gölgeyle yüzleşme hikâyesidir.

Elisabet konuşmayı bıraktığında yalnızca sessizleşmez.
Toplumsal maskeyi çıkarır.

Ve o anda:

Alma’nın bilinçdışı konuşmaya başlar.

Belki de filmin en rahatsız edici yanı budur:

İnsan bazen kendi maskesi olmadan kim olduğunu bilemez.