Tolstoy’un Savaş ve Barış Romanında Özgür İrade: Bir Masal mı?
Lev Tolstoy’un Savaş ve Barış (1865–1869) adlı romanı yalnızca Napolyon Savaşları’nın epik bir anlatısı değil, aynı zamanda tarih felsefesi, etik ve özgür irade sorunlarına yönelik kapsamlı bir sorgulamadır. Tolstoy, romanda hem bireysel kahramanlık anlatılarını hem de “büyük adamlar tarihi” anlayışını sistematik biçimde eleştirerek, insan eylemlerinin gerçekten özgür olup olmadığı sorusunu gündeme getirir. Bu bağlamda özgür irade, Tolstoy için metafizik bir gerçeklikten ziyade, insanın kendisini anlamlandırmak için başvurduğu bir yanılsama, hatta bir “masal” olarak görünür.
1. “Büyük Adam” Yanılsaması ve Özgür İrade Eleştirisi
Tolstoy’un özgür irade eleştirisinin merkezinde, tarihin büyük şahsiyetler tarafından yönlendirildiği fikrine karşı çıkışı yer alır. Napolyon figürü bu eleştirinin en görünür örneğidir. Tolstoy, Napolyon’u kendi iradesini tarihin motoru olarak gören bir karakter şeklinde tasvir eder; ancak romanda bu iddia sürekli olarak boşa düşürülür.
“Napolyon, tarihin kendisine itaat ettiğini sanıyordu; oysa her adımında, kendisinin de bilmediği sayısız koşul tarafından sürükleniyordu.”
(Tolstoy, Savaş ve Barış, çev. Ayşe Hacıhasanoğlu, Can Yayınları, 2018, s. 612)
Bu pasajda özgür irade, bireyin kendisini eylemlerinin nedeni sanmasıyla ilişkilendirilir. Tolstoy’a göre Napolyon’un “özgürlüğü”, gerçekte zorunlulukların bilinmemesinden doğan bir yanılsamadır. Bu yaklaşım, özgür iradeyi öznel bir deneyim olarak kabul ederken, nesnel düzeyde onu geçersiz kılar.
2. Tarihsel Nedensellik ve İradenin Çözülüşü
Romanın özellikle ikinci cildinden sonra yoğunlaşan felsefi bölümlerde Tolstoy, tarihsel olayların sonsuz sayıda küçük nedenin toplamı sonucu ortaya çıktığını savunur. Ona göre tek bir bireyin iradesi, bu nedenler ağı içinde belirleyici olamaz.
“Bir insanın özgür olduğunu söylemek, onu meydana getiren koşulların bilinmediğini itiraf etmekten başka bir şey değildir.”
(Tolstoy, Savaş ve Barış, s. 1184)
Burada Tolstoy, özgür irade ile cehalet arasında doğrudan bir ilişki kurar. İnsan, nedenleri bilmediği ölçüde kendisini özgür sanır. Bu düşünce, Spinozacı determinizmle dikkat çekici bir paralellik gösterir; ancak Tolstoy bunu soyut bir metafizik sistem yerine, romanın anlatı dokusu içinde işler.
3. Bireysel Deneyim: Pierre Bezuhov ve İçsel Zorunluluk
Tolstoy’un özgür irade eleştirisi yalnızca tarihsel düzeyde kalmaz; Pierre Bezuhov karakteri aracılığıyla bireysel bilinç düzeyinde de derinleştirilir. Pierre’in anlam arayışı, özgür iradenin romantik bir ideali ile yaşamın zorunlulukları arasındaki gerilimi görünür kılar.
“Pierre, özgür olduğunu düşündüğü anlarda en çok yanıldığını, zorunluluğu kabul ettiğinde ise en huzurlu hâline ulaştığını fark etti.”
(Tolstoy, Savaş ve Barış, s. 947)
Bu farkındalık, Tolstoy’un etik yaklaşımını da açığa çıkarır: Gerçek etik tutum, mutlak özgürlük iddiasında değil, zorunluluğun bilincinde yaşamakta yatar. Böylece özgür irade, ahlaki bir temelden ziyade psikolojik bir ihtiyaç olarak konumlandırılır.
4. Özgür İrade Bir “Masal” mı?
Tolstoy, romanın son bölümlerinde özgür irade kavramını açıkça problematize eder. İnsanların özgür iradeye inanma nedenini, hukuki ve ahlaki sorumluluğu mümkün kılma ihtiyacına bağlar:
“İnsan, kendisini yargılayabilmek için özgür olduğuna inanmak zorundadır; bu inanç olmaksızın ne tarih ne de ahlak mümkündür.”
(Tolstoy, Savaş ve Barış, s. 1302)
Bu ifade, özgür iradenin ontolojik bir gerçeklikten çok toplumsal ve ahlaki bir kurgu olduğunu ima eder. Bu anlamda özgür irade, Tolstoy için tamamen reddedilmez; ancak “gerçek” değil, işlevsel bir masal statüsüne indirgenir.
Özetle;
Savaş ve Barış, özgür iradeyi mutlak bir insan yetisi olarak değil, insanın karmaşık nedensellik ağları karşısında geliştirdiği bir anlamlandırma stratejisi olarak ele alır. Tolstoy, bireysel ve tarihsel düzeyde iradeyi çözerek, modern öznenin özgürlük iddiasını köklü biçimde sorgular. Bu bağlamda özgür irade, Tolstoy’un romanında metafizik bir hakikat olmaktan ziyade, ahlaki düzeni ayakta tutan bir anlatı, yani bir “masal” olarak belirir.
Kaynakça
Tolstoy, Lev. Savaş ve Barış. Çev. Ayşe Hacıhasanoğlu. İstanbul: Can Yayınları, 2018.
Berlin, Isaiah. The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy’s View of History. London: Weidenfeld & Nicolson, 1953.
Schapiro, Leonard. “Tolstoy’s Philosophy of History.” Slavic Review, Cilt 22, No. 3, 1963, ss. 437–448.