Dikkat Eksikliği mi, Dikkat Suikastı mı? Stiegler ve Dijital Çağda “Bakım” Sanatı

Bernard Stiegler’in “Bakım” (Care) başlıklı bu derinlikli metni, dijital çağın en büyük trajedisini ele alıyor: Dikkatin yok edilişi. Stiegler, iklim krizini sadece çevreyle değil, zihnimizin “ekolojisiyle” birlikte düşünmemiz gerektiğini savunuyor.

Bugün bir makaleyi sonuna kadar okumakta, bir filmi bölünmeden izlemekte veya sadece derin bir sohbete odaklanmakta zorlanıyor musunuz? Yalnız değilsiniz. Bernard Stiegler’e göre bu, sadece sizin kişisel irade probleminiz değil; küresel kapitalizmin en yeni ve en zehirli sınırı olan **”Psiko-Güç”**ün bir sonucudur.

Stiegler, Telemorphosis kitabındaki bu önemli makalesinde bizi uyarıyor: Eğer dikkatimizi korumayı başaramazsak, sadece zihnimizi değil, gezegeni kurtarma şansımızı da kaybedeceğiz.

1. Dikkat Sadece Bir Odaklanma Değildir, Bir “Bakım”dır

Stiegler için dikkat (attention), iki yönlü bir güçtür:

• Psişik yön: Bir şeye odaklanma yeteneği.
• Sosyal yön: Bir şeye “özen gösterme” (care) yeteneği.

Yazar, “dikkat etmek” ile “özen göstermek” arasındaki etimolojik bağa vurgu yapar. Eğer bir şeye dikkat edemiyorsanız, ona bakamazsınız (bakım veremezsiniz). Bugün dijital teknolojiler (akıllı telefonlar, sonsuz kaydırma, algoritmalar) dikkatimizi sürekli parçalayarak bizi “Bakım Veremez” hale getiriyor. Çocuklarımıza, doğaya ve birbirimize özen gösteremiyoruz çünkü dikkatimiz “psiko-teknolojiler” tarafından sürekli çalınıyor.

2. Kısa Vadecilik ve Finansal Krizin Zihinsel Kökeni

Stiegler, 2008 finansal krizini sadece bir ekonomi hatası olarak görmez. Ona göre bu, “uzun vadeli projeksiyon” yeteneğinin kaybıdır.

• Spekülatör: Geleceği düşünmeyen, sadece anlık kâra odaklanan kişidir.
• Tüketici: Arzusunu (uzun vadeli yatırım) kaybedip, dürtüsel (anlık tatmin) bir varlığa dönüşen kişidir.

Dikkatimizi kaybettiğimizde, iklim krizi gibi “uzun vadeli” ve “derin düşünme” gerektiren devasa sorunlarla başa çıkma kapasitemizi de kaybediyoruz. Stiegler buna “Libidinal Enerjinin Yok Edilmesi” diyor; yani yaşama sevincimizin ve geleceğe yatırım yapma arzumuzun endüstriyel olarak kurutulması.

3. Kapitalizmin Üçüncü Sınırı: Zehirli Bir Yaşam Biçimi

Kapitalizm tarihsel olarak üç büyük duvara çarptı:

1. Üretim Sınırı: İşçilerin sömürüsü ve verimlilik kaybı.
2. Tüketim Sınırı: İnsanların artık daha fazla tüketemeyecek kadar arzularının (libidolarının) körelmesi.
3. Ekolojik Sınır: Dünyanın fiziksel olarak bu hıza dayanamaması.

Stiegler, Jeremy Rifkin gibi isimleri eleştirerek; sadece “hidrojen enerjisi” veya “teknolojik çözümlerin” yetmeyeceğini söyler. Asıl kriz “Varoluş Enerjisi” krizidir. Eğer arzularımız (libidomuz) dürtüye dönüşmüşse, dünyayı sadece tüketiriz, ona özen gösteremeyiz.

4. Dijital Ağlar: Zehir mi, İlaç mı? (Farmakon)

Teknoloji Stiegler için bir **”Farmakon”**dur; yani hem zehir hem de ilaçtır.

• Zehir olarak: Algoritmalar bizi “kısa devre” yaptırarak düşünmeden tepki veren otomatlara dönüştürür.
• İlaç olarak: Wikipedia gibi kolektif ağlar, bilginin paylaşıldığı “uzun devreler” oluşturarak yeni bir toplumsallık kurabilir.

Stiegler’in çözümü, **”Bakımı bir değer zinciri haline getirmek”**tir. Yani ekonomiyi, bir şeyi yok etmek (tüketmek) üzerine değil, onu korumak ve geliştirmek üzerine yeniden inşa etmeliyiz.

Sonuç: Bir “Zihin Politikası” (Noopolitics) Şart

İklim değişikliğiyle mücadele, sadece fabrikalara filtre takmak değildir. Aynı zamanda zihnimize sızan “psiko-güç” ile savaşmaktır. Stiegler’e göre Avrupa’nın ve dünyanın geleceği, “ekonominin” orijinal anlamını (ev bakımı/yönetimi) yeniden keşfetmesinde yatar.

Daha az tüketmek, sadece daha az nesne almak değil, daha fazla “dikkat” harcamaktır. Birbirimize, düşüncelerimize ve dünyamıza yeniden dikkat etmeye başladığımızda, iyileşme de başlayacaktır.

---

Bu Yazıdan Alınacak Dersler:

• Dikkat Ekonomisi: Ücretsiz sandığınız uygulamalar, aslında en değerli kaynağınızı; dünyayı değiştirme gücünüzü (dikkatinizi) çalıyor.
• Dürtü vs. Arzu: Kapitalizm bizi dürtüsel (anlık) kılar, oysa sürdürülebilir bir gelecek için arzuya (uzun vadeli plana) ihtiyacımız var.
• Yeni Bir Yaşam Biçimi: Kurtuluş teknolojik bir güncellemede değil, “özen gösterme” eylemini hayatımızın merkezine koyan yeni bir endüstriyel modeldedir.

Sizce, dijital dünyada dikkatinizi korumak için aldığınız en etkili önlem nedir? Bu makalenin dijital minimalizm hareketiyle bağlarını tartışmamı ister misiniz?

Kaynak : https://quod.lib.umich.edu/o/ohp/10539563.0001.001/1:6/–telemorphosis-theory-in-the-era-of-climate-change-vol-1?rgn=div1;view=fulltext