Emekli Öğretmenin Emeklilik Beklentileri, Planları ve Bir Anket Çalışması
Emeklilik; bir işe uzun yıllar emek veren bir kişinin, işini sürdüremez hale geldiği vakit çalışma yaşamından el çekmesi, daha önce sarf etmiş olduğu emeklerin ödüllendirilmesini içeren sürekli bir gelir bağlanması ve “emekli” bir kişi olarak yaşamının geri kalan kısmını gelir sağlamak için çalışmaya zaman harcamadan geçirmesini ifade eder. (Şakar, 1987). Her çalışan bireyin dur durak bilmeden emek sarf ettiği yorucu çalışma yıllarının ardından emeklilik süreci kazanılmış bir hak olarak kabul görmektedir.
Çalışan her bireyin emekli olunca kendilerini bekleyen yeni bir başlangıç olduğu gerçeği ile bu yeni başlangıca yönelik onların emeklilikten beklentileri de oluşmaktadır. Bu beklentiler genellikle refah ağırlıklıdır. Finansal refah, fiziksel refah, sosyal refah, psikolojik refah emekli her bireyin emeklilik dönemi için beklentileri arasındadır. Nitekim emekliliğe uyum, emeklilerin refahındaki değişikliğin görülebileceği uzun vadeli bir süreci oluşturmaktadır. (Wang vd., 2011)
Her meslek çalışanı gibi öğretmenlerin de emeklilikten farklı beklentileri vardır. Öğretmenlerin emeklilikten beklentilerini genel olarak uzun süre eğitim ve çocukları olarak gördüğü öğrencileri ile geçirdiği samimi yıllardan sonra kendine ve kendi ailesine vakit ayırabileceği etkinliklerin bol olduğu bir emeklilik dönemi olarak özetlemek mümkündür. Emeklilikle ilgili beklentiler “elde edilebilir sebep, amaç ve arzulanan şeyler” olarak tanımlanmıştır. (Moen, 1996: 138, Akt. Erkal;2024).
Emeklilikten beklentiler kişilerin olumlu ya da olumsuz olarak yorumlamalarına bağlı olarak değişkenlik gösterebilmektedir. Emeklilikten beklentileri olumlu yönde olan bireylerin dolaylı olarak beklentileri yönünde çaba göstereceği düşünülünce bu bireylerin de emeklilikten alacağı verim daha fazla olacaktır. Ancak emeklilikten beklentisi olumsuz yönde olan bir öğretmen için, beklentisi az ve emeklilik planlaması az olacağı için daha verimsiz bir emeklilik dönemi yahut emeklilik uyum problemi yaşaması kaçınılmaz olacaktır. (Henkens, 1999: 63; van Solinge ve Henkes, 2008: 429; Akt. Erkal;2024). Özetle; insanların emeklilik dönemine ilişkin beklentilerinin, emeklilik niyetlerini ve kararlarını etkilediğini göstermiştir.
Emekliliği yaklaşan öğretmenlerle yapılan görüşmelerde emekli olduklarındaki beklentileri ile ilgili birkaç fikir elde edilmiştir. (Şahin Baltacı ve Selvitopu, 2012). Çoğunluğun verdiği cevap aileyle vakit geçirebileceği, onlara miras bırakma planları yapabileceği, yaşlılığın getirdiği sağlık problemlerinin üstesinden gelebileceği, hiçbir zaman gitmeye fırsat bulamadığı akraba, eş, dost ziyaretlerini içiren seyahatlere çıkabileceği, kendini geliştirmeye fırsatlar bulabileceği emeklilik beklentilerinin olduğu üzerine olmuştur. Ayrıca emekli öğretmenler, çalışma hayatları boyunca öğrencilere eğitim verirken yoğun bir tempoda çalıştıkları için emekliliklerinde huzurlu bir yaşam beklemektedirler. Daha az stresli bir dönemde rahatlamak ve keyifli vakit geçirmek arzulamaktadırlar. Bu çalışmada emeklilik beklentileri üzerinden elde edilecek verilerle daha ayrıntılı bilgilere ulaşılacağı öngörülmektedir.(Erkal;2024)
“Emeklilik eğitimi” çalışanların emeklilik dönemlerini planlamalarına yardımcı olmak amacıyla tasarlanan bir tür eğitim programını ifade eder. Bu tür eğitimler, bireylerin finansal, duygusal ve pratik açıdan emekliliklerini hazırlamalarına yardımcı olmayı amaçlar. Emeklilik eğitimi, işverenler, finansal danışmanlar, hükümet kurumları veya bağımsız eğitim kuruluşları tarafından sunulabilir.
Hizmet sonrası eğitim, bireyleri emeklilik dönemine hazırlamak için onlara boş zamanlarını değerlendirme, hobi edinme ve yaşlılık döneminde karşılaşacakları sorunlarla baş edebilme konularında verilen eğitim anlamına gelmektedir. (Ültanır ve Ültanır, 2005). Diğer bir deyişle emeklilik eğitim hizmet sonrası için verilen bir eğitim türüdür. Emeklilik dönemi hususunda emeklilerin hakları mali açıdan yasal düzenlemelerle korunsa da sosyalleşme ve uyum sağlama açısından haklar yasal düzenlemelerde yeterli sayıda bulunmamaktadır. Oysaki emeklilerin bu döneme girdiklerinde boş zamanlarını nasıl değerlendirecekleri, ev ortamında veya arkadaş ortamında ikili veya ortak ilişkilerini nasıl etkili kuracakları ile ilgili eğitimler verilmesi, bu dönemde onların mutlu ve huzurlu bir hayat geçirmeleri açısından emeklilere büyük destek sağlayacaktır. Emekli olacak bireylere, gönüllülük esasına göre emeklilik dönemini içeren gereksinimlerini karşılayacak kapsamda eğitimler verilmelidir. (İpek, 2017).
Anket
5 farklı bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde emekliliği gelen ve emekli öğretmenlerin yaş, cinsiyet, eğitim durumu, kariyer basamağı, branş, çalışılan okul türü, hizmet yılı, medeni durumu, çocuk sayısı gibi demografik bilgiler sorulmaktadır. İkinci bölümde ise öğretmenlerin emekli olma nedenlerini içeren maddelere yer verilmiştir. Üçüncü bölümde emeklilik planlarına ilişkin maddeler yer almaktadır. Dördüncü bölümde ise öğretmenlerin emeklilikten sonra öğrenmeye bakışlarıyla ve ihtiyaç duydukları eğitimlere ilişkin tercihleriyle ilgili maddeler yer almaktadır. Son bölümde de olası eğitimlerin yeri, veriliş şekli, sürelerini içeren maddelere yer verilmiştir. Anketin 2, 3, ve 4. bölümleri, “Kesinlikle Katılmıyorum (1)”, “Katılmıyorum (2)”, “Kısmen Katılıyorum (3)”, “Katılıyorum (4)”, “Kesinlikle Katılıyorum (5)” şeklinde belirtilen 5’li dereceleme likert tipi ölçeğe göre düzenlenmiştir. Araştırmanın son bölümünde ise “Evet” ve “Hayır” seçeneklerinden oluşan bir değerlendirme ölçeği sunulmuştur. Emekliliği gelen ve emekli olan öğretmenlerden okudukları maddeler için kendilerine en uygun olan seçeneklerden birisini işaretlemeleri istenmiştir.(Erkal;2024)
Kesinlikle Katılmıyorum (1)”,
“Katılmıyorum (2)”,
“Kısmen Katılıyorum (3)”,
“Katılıyorum (4)”,
“Kesinlikle Katılıyorum (5)”
Emekli Olma Nedenleri
1 Emekli olmak istiyordum. 1 2 3 4 5
2 Yorulduğumu hissediyordum. 1 2 3 4 5
3 Öğrencilere yeterli olmadığımı düşünüyordum. 1 2 3 4 5
4 Teknolojik gelişmelere ayak uyduramıyordum. 1 2 3 4 5
5 Okul gürültüsü artık katlanılmaz olabiliyordu. 1 2 3 4 5
6 Ailem ve çocuklarıma vakit ayırmak istiyordum. 1 2 3 4 5
7 Öğretmenliğin genç adaylara devredilmesi gerektiğine inanıyordum. 1 2 3 4 5
8 Evrak, doküman, kayıt tutma işleri ile uğraşmak yorucu geliyordu. 1 2 3 4 5 9
Diğer … 1 2 3 4 5
Emeklilik Planları
1 Ailemle vakit geçirmek istiyorum. 1 2 3 4 5
2 Evcil hayvanlara (kedi, köpek, balık, güvercin vs.) vakit ayırmak istiyorum. 1 2 3 4 5
3 Kıraathane, sosyal kulüplere, derneklere, vakıflara vakit ayırmayı düşünüyorum. 1 2 3 4 5
4 Sahil kasabasına taşınmayı düşünüyorum. 1 2 3 4 5
5 Bir köye yerleşip bağ, bahçe işleri ile uğraşmayı düşünüyorum. 1 2 3 4 5
6 Dini vecibeleri yerine getireceğim bir yaşam tarzı planlıyorum. 1 2 3 4 5
7 Çalışmaya devam etmeyi planlıyorum. 1 2 3 4 5
8 Hobilere (resim, müzik, kitap okuma vs.) vakit ayırmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
9 Eğitici kurslara (el sanatları, görsel sanatlar, müzik vs.) katılmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
10 Akademik danışmanlık yapmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
11 Kültürel, tarihi, dini seyahatlere vakit ayırmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
12 Küçük bir işletme açmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
13 Mesleki, hayati tecrübelerimi edebi eserlere aktarmayı planlıyorum. 1 2 3 4 5
14 Spor ve fiziksel aktivite ağırlıklı bir hayat tarzı sürdürmeyi planlıyorum. 1 2 3 4 5
15 Gazete, dergi, televizyon, haber siteleri gibi yayın organlarını takip etmeyi planlıyorum. 1 2 3 4 5
16 Diğer…. 1 2 3 4 5
Emeklilikten sonra öğrenme
1 Emeklilikten sonra öğrenmeye açığım. 1 2 3 4 5
2 Emeklilikten sonra öğrenmeye vakit ayırmak istemiyorum. 1 2 3 4 5
3 Emeklilikten sonra öğrenmek için kurs, seminer, konferans almak istiyorum. 1 2 3 4 5
4 Çatışma ve Stres Yönetimi, Bireysel Problem Çözme, Engellerle Baş Edebilme gibi psikoloji ile ilgili eğitimler almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
5 Ders Kitabı- Yazılı Materyal Hazırlama ve İnceleme, Eğitim Koçluğu, Tercih Danışmalığı gibi konularda eğitim almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
6 Sosyal Beceri Geliştirme, Zaman yönetimi, Motivasyon yönetimi, Etkili İletişim gibi Kişisel Gelişim eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
7 İngilizce, Almanca, Arapça, Çince gibi Pratik Yabancı Dil Eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
8 Girişimcilik, Muhasebe, İşletmecilik gibi Ekonomi Yönetimi eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
9 Akıl ve zekâ oyunları (satranç, dama, tavla, sudoku, bulmaca vs.) üzerine eğitim almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
10 Yaşa uygun spor ve sağlıklı beslenme üzerine eğitim almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
11 Aşçılık, Pastacılık, Yiyecek İçecek işletmeciliği, Yöresel Mutfak, Dünya Mutfağı gibi Mutfak Sanatları eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
12 Tarım, Organik Tarım, Bitki, Çiçek Bakımı, Gübre Yapımı, Mantar Yetiştiriciliği gibi Tarım Eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
13 Büyükbaş, Küçükbaş, Arıcılık, Balıkçılık, Kuşçuluk gibi Hayvan Yetiştirme eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ 118
14 Ahşap Oymacılığı, Çinicilik, Çömlekçilik, Kâğıt Rölyef Yapımı, Heykelcilik, Cam işlemeciliği gibi El Sanatları eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
15 Takı, aksesuar tasarımı, dikiş, nakış, örgü, tekstil gibi Moda Tasarım eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
16 Yaratıcı yazarlık, Dijital Yazarlık, Köşe Yazarlığı, Bulmaca Yazarlığı gibi Yazarlık eğitimleri almak isterim 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
17 Enstrüman (ney, gitar, bağlama, keman, piyano vs. )çalmak üzerine eğitim almak isterim.
1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
18 Hat, minyatür, tezhip, kaligrafi, ressamlık, ebru sanatı gibi Görsel Sanatlar üzerine eğitim almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
19 Okçuluk, Avcılık, Kamp ve Çadır Kurumu, Dağcılık gibi Doğa Sporları eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
20 Kur’an-ı Kerim ve Meal okuma, Hac ve Umre gibi Din ve Tasavvuf Eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
21 AFAD, Kızılay, Yeşilay, Umke, gibi Gönüllü Hizmet eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
22 Halk dansları, yöresel oyunlar, kaşık oyunları, salon dansları gibi Dans eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
23 Türk Sanat Müziği, Türk Halk Müziği, Arabesk icrası gibi Müzik eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ 119
24 Türk Yayı, Türk Oku, Kalkan, Zırh yapımı gibi Savaş Sanatları eğitimleri almak isterim. 1 2 3 4 5 ÖNERDİĞİNİZ BAŞLIK VARSA YAZINIZ
25 Diğer … 1 2 3 4 5
26 Kendimi geliştirmek için eğitimlere katılmak istiyorum. 1 2 3 4 5
27 Zamanımı kaliteli değerlendirmek için eğitimlere katılmak istiyorum. 1 2 3 4 5
28 Öğretici kurslara katılmanın zihinsel ve fiziksel hastalıklara yakalanmamı geciktireceğini düşünüyorum. 1 2 3 4 5
29 Emeklilikten sonra eğitimlere katılmanın sosyal çevremi olumlu yönde geliştireceğini düşünüyorum. 1 2 3 4 5
Eğitimlerin Yer Zaman Tercihleri
1 Verilecek eğitimlerin çevrimiçi verilmesini tercih ederim. Evet Hayır
2 Verilecek eğitimlerin yüz yüze verilmesini tercih ederim. Evet Hayır
3 Verilecek eğitimlerin hibrit (çevrimiçi-yüz yüze birlikte) olmasını tercih ederim. Evet Hayır
4 Eğitimlerin okullarda verilmesini tercih ederim. Evet Hayır
5 Eğitimlerin okul dışı eğitim merkezlerinde (kurs merkezi, halk eğitim merkezi, aile sosyal eğitim merkezi vs.) verilmesini tercih ederim. Evet Hayır
6 Eğitimlerin süresi günde 1-5 saat olabilir. Evet Hayır
7 Eğitimlerin süresi günde 6-12 saat olabilir. Evet Hayır
8 Eğitimlerin toplam süresi 1-5 ay olabilir. Evet Hayır
9 Eğitimlerin toplam süresi 6-12 ay olabilir. Evet Hayır
10 Eğitim sertifikası için sınav yapılmasını tercih ederim. Evet Hayır
11 Eğitim sertifikası için devam zorunluluğu olmasını tercih ederim. Evet Hayır
Kaynakça
Erkal, C. (2024)Öğretmenlerin Emeklilik Dönemindeki İhtiyaçlarının Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi.Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Bursa
İpek, C. (2017). Emeklilik Hayatında Uyum Sorunu Ve Emeklilik Eğitimi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 60-72.
Milli Eğitim Bakanlığı. (2010). Milli Eğitim Bakanlığı Yaygın Eğitim Kurumları Yönetmeliği. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/05/20100521-4.htm adresinden alınmıştır.
Moen, Phyllis: “A Life Course Perspective on Retirement, Gender, and Well-Being”, Journal of Occupational Health Psychology, Vol. 1, No. 2, 1996, p.131-144.
Şahin Baltacı, H. ve Selvitopu, A. (2012). Öğretmenlerin emeklilik dönemine ve emekliliğe hazırlık eğitimine ilişkin görüşleri, İlköğretim Online, 11(3), 800-812
Şakar, M. (1987). Türk sosyal güvenlik hukukunda yaşlıların korunması, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Ültanır, E. ve Ültanır, G. (2005). Estonya, İngiltere ve Türkiye’de yetişkinler eğitiminde profesyonel standartlar, Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 1-23.
