Çocuk Edebiyatının Amacı, İşlevi Ve Özellikleri – Mehmet Kaya*

?Çocuk edebiyatı ürünlerinin temel amacı, (?) çocuklara duyarlılık kazandırmak, onların güzele yönelik duygularını geliştirmek, (?) düşünce evrenini genişletmek, onlara yaşam ve insan gerçeğine ilişkin sanatçı duyarlılığıyla kurgulanmış ipuçları sunmak, anadilinin kullanım olanaklarını sezdirmek ve onları yazılı kültürle sürekli etkileşim kurabilen bireyler kılabilmektir.?(Sever, 2003:133,190)
Çocuk edebiyatının amacından hareketle onun başta gelen işlevinin çocuklara kitap okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmak olduğunu söyleyebiliriz.
Üretilen kitaplar, çocuklar için ?zenginleştirilmiş bir dil çevresi? niteliğinde olmalı, onların dilsel duyarlılıklarını, becerilerini ve yaratıcılıklarını geliştirmeli, düşünce alanını genişletmelidir. Kitaplar bugünün diliyle, bugünün olay ve konularının yanı sıra, çocuğun çağlar boyunca yaşadığı durumları da anlatmalıdır. Kazandıracağı okuma kültürüyle çocuklarda özgüven oluşturmalı, kıyaslama yeteneğini artırmalıdır.
?Çocuk kurmaca metinler yardımıyla aktif eleştiri yapabilme, önyargısız olabilmeyi başarma, duygu denetimini sağlayabilme, düş kurarak farklı yollardan gitme, esnek düşünebilme, araştırma sırasında duyguların denetleyerek paylaşabilme gibi pek çok yetisini (?) geliştirebilmelidir.? (Yener, 2007:150)
Çocuk edebiyatı ürünleri çocukların yaşama gücünü artırmalı, onu zenginleştirmeli ve ona derinlik kazandırmalıdır.
Çocuk edebiyatı ürünleri, çocukların doğayı, evreni, toplumu ve insanı algılayabilmelerine, onlarla iletişim ve etkileşim içine girmelerine ortam hazırlamalıdır.
Bu ürünler, yaşamı tanımaya yardım etmeli, ona dokunmalı ve tanıklık yapmalıdır. Düşünme, düş kurma ve duyumsamasını sağlayarak kendini tanımasına ve gizil güçlerinin farkına varmasına yardımcı olmalıdır.
Çocukların merak duygusunu kamçılamalı, onları kafalarında oluşan sorulara cevap bulmaya yönlendirmelidir.
Çocuk edebiyatının kazandıracağı zengin birikimle başka alanlarda yaratıcılığa zemin hazırlamalıdır.
Okuduğu kitap çocuğu esinlendirmeli.
?Kitaplardaki hareketliliğin ve değişkenliğin, çocuğun doğal hareketli yapısı ve gelişimiyle koşut olması, çocuğun kitaplara ilgi duymasını sağlayabilir. Kitaplarla çocukta pekiştirilen macera ve keşif arzusu, dünyayı ve kendini tanıma heyecanına dönüşerek, çocuğun gelişimini olumlu yönde desteklemekte etkin rol oynar.
Çocuklar, macera kitaplarındaki kahramanlarla birlikte serüven merakını giderir, olayı yaşamış ve sorunları kendisi çözmüş gibi hissederek, kendisine olan güvenini geliştirir, kendi yaşamındaki sorunlara farklı açılardan bakıp çözüm aramayı öğrenir.? (Akal, 2008)

Kitap çocukta, ben de böyle bir olay yaşamıştım, ben de böyle bir olayı yazabilirim düşüncesini uyandırmalıdır.
İnsanı ve çevresini gerçekçi açıdan tanıtmalı. İyiler hep iyi, kötüler hep kötü olarak yansıtılmamalı; insanı olduğu gibi göstermelidir. İnsanların değişik işleri, kişilikleri, duygu ve düşünceleri olabileceği vurgulanmalıdır. İnsanlar arasında yaşanan sorunlar, sıkıntılar, paylaşımlar ve dayanışmalar örneklendirilmelidir.
Korkutma, saldırganlık, bağnazlık gibi duyguların insanlar için gereksizliğini; fedâkarlık, yardımlaşma, hoşgörü ve alçakgönüllük gibi insanlık değerlerinin gerekliliğini ve önemini belirtmelidir.
Kendini anlama olanağı sağlayarak davranışlarını değiştirmede çocuğa rehberlik etmelidir. Çocuklara, karşılaşabilecekleri sorunların çözümüne ilişkin ipuçları sunmalıdır. ?Toplumda kabul gören, daha çok benimsenen, kabul görmeyen, karşı çıkılan tutum ve davranışların sezilmesine yardımcı olmalıdır.? (Sever, 2003:61)
Kitaplar, çocuğun hoş vakit geçirme ve eğlenme ihtiyacına cevap vermeli, gülmece öğeleri içermeli, yalnızlığını gidermeli ve kendini değerli bulmasını sağlayıcı nitelikte olmalıdır.
?Çocuk kitabı yazarı Astrid Lingren?in belirttiği gibi, çocuk dünyasında basit olan şaşırtıcıya, şaşırtıcı olan basite dönüşür; bu dünyada tuhaf şeylere gülünür, beklenmedik durumlara ağlanır. İşte çocuk kitapta kendini, kendi dünyasını bulmalı, çocukça gülmelidir.? (İpşiroğlu, Akt. Nas, 2004:15)
Cins, ayrımcılığını olumlamamalı, hiçbir ulus küçümsenmemeli.
Ulus ve hayvan adları küfür olarak kullanılmamalı.
Engelli insanlarla ilgili küçük düşürücü ya da aşağılayıcı ifadeler bulunmamalı.
Hayatın zorlukları karşısında direnme yollarını göstermeli, şiddet olmadan da hayatın sürdürülebilir olduğu belirtilmelidir.
Yetişkinlerin çocuklara verdiği öğütler, çocuğun kitapla kurduğu iletişimde onun duygu ve düşünce üretmesine engel olur. Çocuk edebiyatı ürünleri çocuklara öğüt verme, bilgi aktarma işlevi taşımamalı, kuru bir öğreticiliği öne çıkarmamalı, basit metinlerle çocuğun yaratıcılığı yok edilmemeli, onlarda duyarlılık oluşturmalı, kişiliğinin gelişmesine yardımcı olmalıdır.
Çocuğu üzerek ya da ağlatarak duygu sömürüsü yapmamalı, bu yolla sorunların çözülemeyeceği bilinmeli. Çocuk, okuduğu kitaptaki olayların, insanı üzen şeylerin neden öyle olduğunu sorarak işin özüne inmeli.
Okul öncesine yönelik kitaplar, çocuğun kitabın resimlerine ve diline karşı ilgi ve sevgi duymasını sağlamalı, onun eğlenme ve öğrenme ihtiyacına cevap vermeli, algılama düzeyini geliştirmelidir.
Okul öncesi çocuk kitapları, çocukların bedenlerini tanımalarını ve dış görünüşlerinden memnun olmalarını sağlayıcı nitelikte olmalı. Çocukları kaybetme ve ayrılma gibi kaygılardan, karanlık ve doğaüstü varlıklara duyulan korkulardan
uzaklaştırmalı, onları rahatlatmalıdır.
Atalay Yörükoğlu (1983:68,69), çocuk kitaplarında uyulması gereken kimi ölçütlere dikkat çeker:
?Çocuk kitapları her türlü kör inanç ve önyargılardan arınmış olmalıdır. Irk üstünlüğü, din ayrılığı, bağnazlık, dolaylı ya da doğrudan aşılanmamalıdır.
(?) Ülkeler arasında düşmanlık, öç alma duyguları körüklenmemelidir.
Yiğitlik abartılmamalı; çocuklara yanılmaz insan, üstün insan, her şeyi bilen insan örnekleri sunulmamalıdır. Başka bir deyişle, etiyle kemiğiyle, olumlu ve olumsuz yanlarıyla insan tanıtılmalıdır. Çocuk, kitaplarda çelişkileriyle, değişen düşünce ve duygularıyla insanı görmeli; başkalarında kendisine benzerlikler bulabilmelidir. Katı ahlak kuralları içinde sıkışıp kalmamalı, hoşgörü ve esneklik kazanmalıdır.
Alınyazısı, yazgı gibi insanın boynunu büktüren, savaşım gücünü köstekleyen inançlara yer verilmemelidir.
Kitaplar bir dizi ahlak yargısıyla sonuçlandırılmamalıdır.?
Sedat Sever(2003:191,192), çocuk edebiyatı bağlamında değerlendirilecek kitapların dayandırılması gereken ilkeleri şöyle sıralamaktadır:
?Kitaplarda, çocuğun kendine özgü içtenliği ile anlatım dilinin doğallığı buluşturulmalıdır.
Yazar, anlattığı ve kurguladığı olaylarda, çocuklarla arkadaşlık-dostluk kurabilmeyi başarabilmelidir.
Kitaplar, çocuklara anlamlandıramayacağı ya da yaşama geçiremeyeceği sorumluluklar yüklememelidir.

(?)
Kitaplar, dilsel ve görsel özellikleriyle çocuğun hem sanat hem de düşünme eğitimi sürecini desteklemelidir.
Kitaplar, (?) çocuk ile yaşam arasında güçlü bir bağ oluşturmalıdır. Özellikle, çocuğun kendini özgürce gerçekleştirebilmesine (düşünmesine, düşlemesine, gülmesine, eğlenmesine, imge üretmesine vb.) olanak sağlayacak yaşam durumları, dilin anlatım ustalığı ile kurgulanarak çocuklara sunulmalıdır.
Kitaplarda yazar tarafından kurgulanan gerçeklik, çocuklar tarafından, okuma eylemi sonrası gerçekliklerine dönüştürülebilmeli; başka bir söyleyişle yazarın paylaşmak istedikleri çocukların yaşam-anlam gerçeğinden kopuk olmamalıdır.
Kitaplar, çocukları okumaya isteklendirecek bir tasarım anlayışını yansıtmalı; çocuklar kendileri için üretilen bir araca verilen önemi, gösterilen saygıyı kitabın dış yapı (biçimsel) özellikleriyle bütünleşmiş olan tasarım özeninden anlayabilmelidir.
(?)
Çocuk edebiyatının temel sorumluluğu, çocuklara, dilin ve resmin olanaklarıyla kurgulanmış yeni yaşantılar sunma olmalı, sunulan yaşantılardan çıkarsamalar yapma sorumluluğu ise çocuğa bırakılmalıdır.?

*Mehmet Kaya, Eğitim Sen Kitap Komisyonu Üyesi.

KAYNAKÇA
Akal Aytül
Eğitim Sen Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Ölçütleri İçin Öneriler, 2008.

Nas Recep
Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitabevi, Bursa, 2004.

Sever Sedat
Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003.

Yener Mavisel
?Masal Öykü ve Şiirlerle Duygu Eğitimi?, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, Ankara, 2007.

Yörükoğlu Atalay
Çocuk Ruh Sağlığı, İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1983

Bu makale, EĞİTİM SEN (Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası) tarafından hazırlanan İlköğretim Çocuk Edebiyatı konulu 2010 Kitap Kataloğu’ndan alınmıştır.

Çocuk Edebiyatının Amacı, İşlevi Ve Özellikleri – Mehmet Kaya*” üzerine bir yorum

Yorum yapın

Daha fazla Çocuk Edebiyatı
Bütünsel Düşünme ve Eylemli Bilinç – Müslüm Kabadayı

Ağacın saçağından yaprağına, ormanın da gazelinden ışık huzmesine kadar bir bütünlük içinde biçimlendiği biliniyor. Nâzım Hikmet?in ?hür ağaç?la ?kardeş orman?...

Kapat