ETİK DEĞERLERE NE KADAR YATKINSINIZ ?

Etik sözcük olarak töre ve ahlak bilimi anlamlarına gelmektedir. Bireyin tüm davranış ve tutumlarının altında yatan sebeplerinin gösterilmesine yarayan ahlak felsefesi anlamına da gelmektedir. (Kayır, 2019) Birbirleriyle yakın ilişkili olan etik ve ahlak kavramı kelime olarak aynı anlama gelmese de kişiler tarafından bu aynı anlaşılmaktadır ve birbirleri yerine kullanılmaktadır. (Kayabaşı ve Tekiner, 2017; Coşkun ve Çelikten, 2020)

Ahlak kavramı kişisin davranış, tutum ve düşüncelerindeki iyi ve kötünün ayrımını yapabilen ortak inanç ve değerleri  ifade ederken; etik kavramı davranış ve değerlerin özündeki doğruyu ve yanlışı ayırt etme sürecini ifade etmektedir. (Baudot, 2002). Ahlak, kişinin sosyal yaşantısında gelişen ve değişen soyut yapıyı  ve değerler bütünü kapsar. Etik ise daha açık ve somut olarak ahlaksal yapıya dair kuralları kapsamaktadır. (Nuttall, 1997).

İnsanların ahlaki ilişkilerini, davranış şekillerini ve görüşlerini inceleyen bir felsefe dalı olarak etik sadece özel olarak eylemin kendisini değil, (daha genel kapsamda) fiilin yapılma sebebini, fiilin oluştuğu süreci, fiilin sonucunda etkilenen insanı ve ne açıdan etkilendiğini de incelemektedir. Etik sözcüğünün günümüzdeki anlamı, insanların görüş ve davranışlarının iyi veya kötü, doğru veya yanlış şeklinde sınıflandırılmasıdır. Etik, değerler üzerinden düşünce geliştirir. Kısaca etik; insanların değer yüklediği davranışlar üzerinde düşünce geliştirme, geçmişte ya da günümüzde doğru ya da yanlış, iyi veya kötü şeklinde tanımlanan ölçütlerin değerlendirilmesidir. (Nutal,1997).

Billington ‘a göre etik, ahlaki olan ve ahlaki olmayan arasındaki ilişkiyi irdeleyerek eleştirel bakmayı amaç edinir. Bireylerde olumlu yönde fikir değişikliği sürecini tetikleyerek, önyargıları kırmayı amaçlar ve bu yönde oluşan tutarsızlıkları aydınlatıp çözüme kavuşturur .(Pieper, 1999)

Değerler, benimsenen, üstün tutulan, gerçekleştirilmesi ve elde edilmesi arzu edilen, önemli kabul edilen ve “iyi”, “doğru”, “güzel” gibi kavramlarla ifade edilen inançlardır. (Şişman, 2007). Değerler, bağımsızlık, adalet, dürüstlük, sadakat, tarafsızlık, sorumluluk gibi kavramlara dair bireysel, topluluksal veya toplumsal düzeyde yapılan değerlendirmeleri içerir. (Saylı ve Kızıldağ,2007)

Özkalp ve Kırel’e göre ise etik değerler, iyi ve kötünün ne olduğu ve bireyin nasıl davranması gerektiği ile ilgili inançlardır. Bu değerler dürüstlük, güven, saygı, ve adalet gibi genel kavramlardır. Bu  sebeple kesin çizgilerle belirlenmelerinin zor olduğu düşünülmektedir (Özkalp ve Kırel, 2016, s. 505-510). Benzer şekilde, Hobbes’e göre etik değerler mutlak değildir; iyi ve kötü hakkında kesinliğin olamayacağı kültüre göre değişebileceğini ifade etmiştir .(Cevizci, 2002, s. 101). Ancak genel olarak evrensel kabul gören başlıca etik değerlerin; dürüstlük, adalet, sorumluluk, saygı, empati, hoşgörü ve yardımseverlik olduğu düşünülmektedir. (İlden, Dombaycı, 2024, s. 370). Yukarıda ifade edildiği gibi kültüre göre değerler değişebilir, ancak doğruluk, dürüstlük, adalet vb. değerler tüm toplumlarda benzerdir.

Etik   İlkeler                 ve                 Etik Dışı Davranışlar                                                      (Uzunçarşılı, Toprak, Ersun, 2000: 84)

Etik İlkeler                                                                                            Etik Dışı Davranışlar

Adaletli olmak                                                                                          Ayrımcılık yapmak

Herkese eşit davranmak                                                                        Adam kayırmak

 Dürüstlük ve doğruluk                                                                  Rüşvet vermek ya da almak Tarafsızlık                                                                                       Yıldırma, korkutma uygulama   

Sorumluluk sahibi olmak                                                                     Görevi ihmal etmek                                                                                               

İnsan haklarına riayet etmek Başkalarını sömürmek                                                                                                                                         

 İnsancıl olmak                                                                                      Bencillik etmek                

 İşe bağlı olmak                                                                                             Yolsuzluk

Hukukun üstünlüğüne inanmak                                                        İşkence (eziyet) yapmak

Sevgi sahibi olmak                                                                        Yaranma-Dalkavukluk etmek

 Demokrasiye inanamak                                                                 Şiddet-Baskı uygulamak

 Saygılı olmak                                                                         İş ilişkilerine politika karıştırmak

 Müsrif olmamak                                                                            Kötü alışkanlıklar edinmek

 Olumlu düşünmek                                                                           Hakaret ve küfür etmemek

Konu ile ilgili bir ölçek  çalışması

 Etik Değerlere Yatkınlık Ölçeği. Kaya (2015) tarafından geliştirilen etik değerlere yatkınlık ölçeği 16 maddeden oluşmaktadır. Ölçek 5’li likert yapıda hazırlanmış olup, ölçek cevapları “1” tamamen katılmıyorum, “2” katılmıyorum, “3” kararsızım, “4” katılıyorum ve “5” tamamen katılıyorum şeklinde belirlenmiştir. Üç alt boyuttan oluşan ölçeğin “SevgiSaygı” alt boyutu 1.-8. maddelerden, “Adalet-Dürüstlük” alt boyutu 9.-13. maddelerden ve “İşbirliği” alt boyuttu ise 14.-16. maddelerden oluşmaktadır.

Etik Değerlere Yatkınlık Ölçeği

Kesinlikle Katılmıyorum:1

 Katılmıyorum :2

Kararsızım:3

Katılıyorum:4

Kesinlikle Katılıyorum :5

1.Her yaştaki insana saygı duyarım. 1 2 3 4 5

2.Her yaştaki insana sevgi beslerim. 1 2 3 4 5

3.İnsan olmanın gereklerini yerine getirmeye gayret ederim. 1 2 3 4 5

4.İnsanların bana güven duymasını isterim. 1 2 3 4 5

5.Devletin malına zarar vermekten kaçınırım. 1 2 3 4 5

6.Yaptığım işlerde şeffaf olmaya çalışırım. 1 2 3 4 5

7.Genel olarak kendimi sabırlı olarak tanımlarım. 1 2 3 4 5

8.İnsanların bana olan güvenlerini kötüye kullanmam. 1 2 3 4 5

9.Şartlar ne olursa olsun ayrımcılık yapmam. 1 2 3 4 5

10.Şartlar ne olursa olsun tarafsız davranırım. 1 2 3 4 5

11.Şartlar ne olursa olsun adaletli davranırım. 1 2 3 4 5

12.Şartlar ne olursa olsun bütün insanlara eşit davranırım 1 2 3 4 5

13.Şartlar ne olursa olsun dürüst davranırım. 1 2 3 4 5

 14.Yeni şeyler yapma konusunda girişimciyimdir. 1 2 3 4 5

15.İnsanlara rol model olmaya çalışırım. 1 2 3 4 5

16.İnsanlarla işbirliği içerisinde çalışmaktan hoşlanırım. 1 2 3 4 5

Kaynakça

Cevizci, A. (2002). Etiğe Giriş (1. Baskı b.). İstanbul: Paradigma Yayınları. Cevizci, A. (2014). Etik: Ahlak Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları.

İlden, A., & Dombaycı, M. A. (2024). Eğitimde etik değerler ve felsefi temelleri: Öğrencilere etik değerlerin kazandırılması. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitim Dergisi, 8(4), 603-618.

Kaya İ. Etik değerlere yatkınlık ölçeği: geçerlik ve güvenirlik çalışması. Journal Of International Social Research. 2015; 8(41).

 Nutall J. Ahlak üzerine araştırmalar. (Çeviren, Abdullah Yılmaz). İstanbul: Ayrıntı Yayınları; 1997.

Özkalp, E., & Kırel, Ç. (2016). Örgütsel Davranış. Ekin Basım Yayın.

Saylı, H., Ağca, V., Kızıldağ, D. ve Uğurlu, Y. (2009). Etik, kurumsal itibar ve kurumsal performans ilişkisini belirlemeye yönelik ilk 500 işletme içinde yapılmış bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 171-180.

Şişman, M. (2007). Örgütler ve kültürler (2. Baskı), Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara.

Pieper A. Etiğe Giriş. İstanbul: Ayrıntı Yayınları; 1999.