Francisco de Goya’nın Los Caprichos adlı eseri, Avrupa gravür sanatının tarihinde önemli bir konuma sahiptir. 1799’da yayımlanan seri; hiciv, hayal gücü, toplumsal gözlem ve irrasyonel davranışlara yönelik eleştiriyi bir araya getirmiştir. Daha da önemlisi Goya, nispeten kolay erişilebilir bir sanat biçimi olan gravürü kullanarak XVIII. yüzyılın sonlarında İspanyol toplumunu etkileyen sorunları incelemiştir.
Seri 80 gravürden oluşur ve “Aklın Uykusu Canavarlar Üretir” (El sueño de la razón produce monstruos) serinin en ünlü eseri hâline gelmiştir. Metropolitan Museum of Art eseri serinin en tanınmış görüntüsü olarak tanımlar ve araştırmacıların genel olarak Los Caprichos’u Goya’nın yaşadığı topluma yönelik bir eleştiri olarak değerlendirdiğini belirtir. (Telipinu)
Goya ve Aydınlanma Kültürü
Goya, Los Caprichos’u Aydınlanma düşünürlerinin akıl, eğitim ve eleştirel sorgulamaya giderek daha fazla önem verdiği bir dönemde meydana getirdi.
Bununla birlikte İspanyol toplumunda yaygın batıl inançlar, cehalet ve köklü toplumsal eşitsizlikler varlığını sürdürüyordu. Goya bu çelişkileri gözlemledi ve onları görsel bir hicve dönüştürdü.
Prado Müzesi, seriyi kötü eğitim, cehalet, batıl inanç ve iktidarın kötüye kullanılması gibi Aydınlanma dönemi sorunlarıyla ilişkilendirir. Ayrıca toplumsal kusurlar, ruhban sınıfına yönelik eleştiriler ve kurumsal otoritenin kötüye kullanılması gibi tekrar eden temalara dikkat çeker. (Telipinu)
Dolayısıyla Los Caprichos yalnızca tuhaf ya da hayal ürünü sahneleri resmetmez. Goya bunun yerine, garip görüntüleri tanınabilir insan davranışlarını açığa çıkarmak için kullanır.
Los Caprichos Nedir?
Goya seri üzerinde esas olarak yaklaşık 1796–1798 yılları arasında çalıştı ve Caprichos 1799’da kamuoyuna sunuldu.
Seri 80 adet asit oyma ve aquatint gravürden oluşur. Goya bu teknikleri bir araya getirerek ışık ve karanlık arasında güçlü karşıtlıklar oluşturdu. Aquatint tekniği ise geniş tonal alanlar ve atmosferik etkiler meydana getirmesine olanak sağladı. Metropolitan Museum of Art (Telipinu)
Ayrıca Goya, fikirlerini gravürlere aktarmadan önce çizimler hazırladı. Prado, hazırlık çizimlerinin birçoğunun günümüze ulaştığını ve daha önceki “Düşler” (Dreams) çizimlerinin Caprichos için başlangıç noktası oluşturduğunu belirtir. (Telipinu)
Böylece seri, anlık bir yaratımdan ziyade uzun süreli bir deney ve araştırma sürecinin sonucunda ortaya çıktı.
Los Caprichos’un Toplumsal Eleştirisi
Goya seri boyunca birbiriyle bağlantılı çeşitli toplumsal sorunları ele alır.
İlk olarak cehalete ve yetersiz eğitime saldırır. İkinci olarak batıl inançları ve cadılığı inceler. Üçüncü olarak kibir, açgözlülük, tembellik ve diğer toplumsal kusurları açığa çıkarır. Son olarak ise iktidarın kötüye kullanılmasını ve kurumsal adaletsizliği eleştirir.
Prado, bu temaları serinin temel bileşenleri arasında gösterir. Ayrıca dönemin izleyicilerinin bazı gravürleri belirli kurumlara ve kişilere, siyasi figürlere ve monarşiye yönelik eleştiriler olarak yorumladığını belirtir. (Telipinu)
Bununla birlikte belgelenmiş tarihsel yorum ile Goya’nın niyetleri hakkındaki spekülasyonları birbirinden ayırmak gerekir. Gravürler birden fazla yoruma izin verir ve araştırmacılar bunların kesin anlamları üzerine tartışmayı sürdürmektedir.
Aklın Uykusu Canavarlar Üretir
80 gravür arasında 43. levha, Aklın Uykusu Canavarlar Üretir (The Sleep of Reason Produces Monsters), olağanüstü bir üne kavuşmuştur.
Görüntüde uyuyan bir figür, geceye özgü yaratıklarla çevrilidir. Baykuşlar, yarasalar ve diğer hayvanlar karanlığın içinden yükselirken bir vaşak yakında tetikte durur.
İlk bakışta sahne bir kâbusu temsil ediyor gibi görünür. Ancak Goya burada uyku, hayal gücü ve akıl arasında daha karmaşık bir ilişki kurar.
Metropolitan Museum of Art – Goya, 43. Levha, görüntünün zamanla Los Caprichos’un daha geniş anlamını, yani aklın kontrolünü kaybetmesiyle ortaya çıkan tehlikeleri simgelediğini açıklar. (Telipinu)
Akıl Neden Canavarlar Üretir?
Başlık bir paradoks ortaya koyar.
Akıl uykuya daldığında irrasyonel güçler daha fazla özgürlük kazanır. Dolayısıyla batıl inanç, korku, önyargı ve fantezi insan düşüncesine hâkim olabilir.
Ancak Goya aklı, mutlak gerçeğin basit ve tartışılmaz kaynağı olarak sunmaz. Prado özellikle Goya’nın bu görüntüde aklı sorgulanamaz bir hakikate dönüştürmediğine dikkat çeker. (Telipinu)
Bu ayrım gravürü özellikle önemli hâle getirir.
Goya yalnızca insanların hayal gücünü terk etmesi gerektiğini söylemez. Bunun yerine, eleştirel yargı ortadan kalktığında ve irrasyonel güçler bilince hâkim olduğunda neler olabileceğini araştırır.
Karanlıktaki Hayvanlar
Hayvanlar gravürün anlamına önemli ölçüde katkıda bulunur.
Yarasalar ve baykuşlar uyuyan figürü çevreleyerek belirsizlik atmosferi yaratır. Varlıkları, karanlığı rasyonel gündüzün içinde gizli kalan güçlerle ilişkilendirir.
Buna karşılık vaşak farklı bir unsur ortaya koyar. Hayvan tetikte ve gözlemci bir biçimde görünür. Böylece uyanıklık ile bilinçsizlik arasında görsel bir karşıtlık yaratır.
Dolayısıyla Goya anlamı uyku ve farkındalık, karanlık ve ışık, akıl ve irrasyonellik arasındaki karşıtlıklar üzerinden kurar.
Batıl İnanç ve Cehalet
Batıl inanç, Los Caprichos’un en önemli konularından birini oluşturur.
Goya irrasyonel inançları sürekli olarak yetersiz eğitim ve cehaletle ilişkilendirir. Prado’nun seri üzerine araştırmaları da cadılık ve batıl inançları cehaletin ve yetersiz eğitimin ifadeleri olarak değerlendirir. (Telipinu)
Üstelik Goya eleştirisini yalnızca bireysel inanç sahipleriyle sınırlandırmaz. İrrasyonel inançların varlığını sürdürmesine izin veren toplumsal mekanizmaları da inceler.
Bu nedenle onun hicvi hem bireysel hem de kurumsal düzeyde işler.
İrrasyonelliğe Karşı Bir Savunma Olarak Eğitim
Eğitim, Goya’nın görsel eleştirisinde önemli bir yere sahiptir.
Goya, Aydınlanma düşünürlerinin toplumu geliştirmek için eğitime giderek daha fazla önem verdiği bir dönemde yaşadı. Dolayısıyla cehalet yalnızca bilgi eksikliği anlamına gelmiyordu; aynı zamanda batıl inançların ve manipülasyonun gelişebileceği koşulları da yaratabiliyordu.
Prado, yanlış eğitim ve cehaleti Los Caprichos içerisindeki dört temel tematik gruptan biri olarak tanımlar. (Telipinu)
Bu açıdan Goya’nın hicvi örtük bir eğitimsel boyut taşır. İzleyiciyi, tanıdık davranışları sorgulamadan kabul etmek yerine onları incelemeye teşvik eder.
Goya ve Toplumsal Kusurların Eleştirisi
Goya ayrıca kibir, açgözlülük, tembellik, oburluk ve cinsel sömürü gibi insan zaaflarını da ele alır.
Bununla birlikte bu konuları nadiren doğrudan ahlaki öğütler biçiminde sunar. Bunun yerine fiziksel görünümleri abartır ve grotesk durumlar yaratır.
Sonuç olarak izleyici, mizah ile eleştirinin rahatsız edici bir karışımıyla karşılaşır.
Gerçekten de bu birleşim Goya’yı geleneksel bir ahlakçıdan ayırır. İnsanları insan davranışlarının saçmalığıyla yüzleştirirken aynı zamanda görsel açıdan büyüleyici görüntüler yaratır.
İktidarın ve Kurumların Eleştirisi
Los Caprichos aynı zamanda iktidarın kötüye kullanılmasını da ele alır.
Prado, Engizisyon’a, yönetici elitlere, sömürüye ve hukuk sistemindeki adaletsizliğe yönelik eleştirileri serinin temel kaygıları arasında sayar. (Telipinu)
Dolayısıyla Goya’nın eleştirisi bireysel ahlakın ötesine geçer. Aynı zamanda bireyler ile kurumlar arasındaki ilişkiyi de inceler.
Bazı gravürlerde otorite saçma veya grotesk görünür. Diğerlerinde ise savunmasız insanlar kolayca karşı koyamayacakları sistemlerle karşı karşıya kalır.
Sonuç olarak Los Caprichos, hem psikolojik hem de toplumsal bir eleştiri olarak işlev görebilir.
Goya Hicvi Neden Kullandı?
Doğrudan eleştiri, hiyerarşik bir toplumda çalışan bir sanatçı için önemli riskler yaratabilirdi.
Bu nedenle Goya belirsizlik, metafor, abartı ve fantezi kullandı. Bu araçlar, her gravürü tek ve açık bir siyasi ifadeye indirgemeden tanınabilir sorunları eleştirmesine olanak sağladı.
Dahası, belirsizlik izleyicinin entelektüel katılımını artırdı. İzleyiciler basit bir mesaj almak yerine sahneyi yorumlamak zorunda kaldı.
Böylece hiciv bir görsel sorgulama yöntemi hâline geldi.
Belirsizliğin Önemi
Los Caprichos’un en dikkat çekici özelliklerinden biri, tek bir yoruma direnmesidir.
Prado, Goya’nın döneminden günümüze kadar izleyicilerin seri hakkında farklı yorumlar geliştirdiğini belirtir. (Telipinu)
Bu belirsizlik, gravürlerin günümüzde hâlâ önem taşımasını açıklamaya yardımcı olur.
Örneğin Aklın Uykusu Canavarlar Üretir; batıl inanç, hayal gücü, eğitim, irrasyonellik ve aklın sınırları üzerine tartışmaları çağrıştırabilir. Her bakış açısı görüntünün farklı bir boyutunu öne çıkarır.
Aydınlanma Eleştirisinden Modern Sanata
Goya’nın Los Caprichos’u, Aydınlanma dönemi hicvi ile modern görsel kültür arasında önemli bir konumasahiptir.
Bozulmuş figürleri, psikolojik karanlığı, grotesk hayvanları ve belirsiz sembolizmi, daha sonra Romantizm ve modern sanatta öne çıkacak kaygıların habercisi niteliğindedir.
Ayrıca irrasyonelliği tamamen açıklamadan betimleme konusundaki istekliliği, seriye alışılmadık derecede modern bir karakter kazandırır.
Aslında Goya’nın görüntüleri çoğu zaman kesin cevaplar vermekten ziyade sorular ortaya koyar.
Aklın Uykusu Canavarlar Üretir Neden Hâlâ Güncel?
Gravürün kalıcı gücü, XVIII. yüzyıla ait bir tartışmayı çok daha geniş bir insanlık sorunuyla ilişkilendirebilmesinden kaynaklanır.
Eleştirel yargı zayıfladığında korku ve irrasyonellik bireysel ve kolektif davranışları etkileyebilir. Bununla birlikte Goya, hayal gücünün kendi başına aklın düşmanı olmadığını da hatırlatır.
Bunun yerine görüntü, ikisi arasında bir gerilim yaratır.
Sonuçta bu gerilim, Aklın Uykusu Canavarlar Üretir eserine entelektüel gücünü kazandırır. Gravür, insanları inançlarını şekillendiren güçleri sorgulamayı bıraktıklarında neler olabileceğini düşünmeye davet eder.
Kaynakça
- Museo Nacional del Prado. “The Sleep of Reason Produces Monsters.” Francisco de Goya Koleksiyonu. Museo del Prado — The Sleep of Reason Produces Monsters
- Museo Nacional del Prado. “Goya: Drawings. Only My Strength of Will Remains.” Dreams çizimleri ve Los Caprichos üzerine sergi materyalleri. Prado Müzesi — Goya Drawings
- The Metropolitan Museum of Art. “Goya: Plate 43 from Los Caprichos: The Sleep of Reason Produces Monsters.” The Metropolitan Museum of Art — Goya, Plate 43
- Museo Nacional del Prado. “El sueño de la razón produce monstruos.” Koleksiyon kataloğu ve akademik notlar. Museo del Prado — Spanish Collection Record
- Museo Nacional del Prado. Matilla, J. M. “Caprichos.” Goya en tiempos de guerra, Madrid, Museo Nacional del Prado, 2008, ss. 170–171. (Telipinu)
