Kapitalizm ve Kapitalizmin İktisadı / Eleştirel Bir Tarih – Douglas Fitzgerald Dowd

Kapitalizmin ve iktisadın 18. yüzyıl ortalarından 21. yüzyıla uzanan tarihine eğilen bu kitap, kapitalizm ile iktisat teorisi arasındaki dinamik, etkileşimli bağın eleştirel analizini yapıyor. Bu çerçevede, her iki alanda uzun yıllardır yapılan çalışmalar, konuların akışı içinde ele alınıyor, hâkim iktisat akımı içindeki iktisatçıların kapitalizmi şu veya bu şekilde kutsayan ideologlar olduğu sergileniyor. Hâkim iktisat okuluna mensup veya muhalif belli başlı iktisatçıların tezleri de çalışma içinde özetleniyor: Adam Smith, Thomas Malthus, Jeremy Bentham, John Stuart Mill, Karl Marx, Thorstein Veblen, Rosa Luxemburg, John Maynard Keynes, Paul Samuelson, Milton Friedman ve Eric Hobsbawm.
Bu çalışma, sosyal ve ekonomik gidişin, gidiş olmadığını sezen yahut iliklerinde hisseden, ancak egemen akımdan iktisatçılarla, onların siyasetteki ortaklarının dolambaçlı tezlerini karşılamakta yetersiz kalan, akademik olsun olmasın okuyan, duyarlı insanların oluşturduğu topluluğa sesleniyor.

Kitap, söz konusu topluluğu gözeterek, günümüz iktisat politikasını yöneten tehlikeli tezlerin etkisini kafalardan silmeyi, yıllar boyunca geçirdiği değişimlerin sonucunda ve bu değişimlere rağmen, kapitalizmin yapıcı olmaktan çok yıkıcı olduğunu deşifre etmeyi hedefliyor ve ardından olanaklı, arzu edilir bir seçenekler demeti ortaya koyuyor.

Önsöz
Yirminci yüzyıl sona erdiğinde iki iktisadi gerçeklik alanı keskin ve rahatsız edici bir zıtlık içindeydi. Bir yandan, mevcut kaynakların ve teknolojinin bir araya gelmesi, tarihte ilk kez, yeryüzündeki 6 milyar insanın ?halihazırda ya da bir kuşak boyunca? hiç değilse yeterince beslenmesini, barınmasını, giyinmesini, eğitim almasını ve sağlıklı yaşamasını olanaklı kılıyordu. Öte yandan, aynı nüfusun yarısından fazlası, bunun tam tersine, kötü besleniyor, kötü barınıyor, gereğince giyinemiyor, kötü eğitim görüyor ve tehditkâr sağlık koşulları altında, sanayi devriminin ?nüfusun 2 milyarı aşmadığı? o ilk dönemlerindeki bebek ölüm oranlarında ve ortalama ömür düzeylerinde yaşıyordu.

Fiili durum ile olanaklar arasındaki bu uçurum, yüzyılın utanç veren gerçeklerini ortaya koyuyor. Ne var ki, bu satırlar yazılırken, kapitalizm ??piyasa mekanizması?? ve onun iktisadi teorisi, bu çirkinlikler karşısında aymaz ve kayıtsız, kol kola selâma çıkıyor, müşterek zaferlerini kutluyorlar.

Oysa aynı gerçekler, kapitalist veya iktisatçı olmasa da, durumu bilen ya da sezenlerde zafer hissinden başka hisler uyandırıyor. Bu insanlar olup biten karşısında tetikte, ufukta beliren karşısında korku dolu, kafaları karışık, sersemlemiş, iktisadi akıl diye anlatılan şeye karşı öfk e içindeler. İşte, huzursuz, önem verilmeyen bu insanlar, sadece sezgileriyle, günümüz kapitalizminin doğanın ve insanın tepesine binmeye hazır tehlikeler ürettiğinin farkındalar.

Şunu fark etmeleri de uzak değil: İktisatçılar toplumun ekonomi doktorları olarak değil, iş ve finans dünyasının amigoları olarak hizmet vermektedir.

Kapitalizm ile iktisat teorisi arasındaki dinamik bağın eleştirel analizini yapan bu kitap, bu çoğunluğun haklı olduğu savındadır ve bunun nedenlerini ortaya koyma amacı gütmektedir. Bu da, iki sürecin ?yani, kapitalizmin tarihsel gerçekleri ve kapitalizmi destekleyen iktisat teorisi? arasındaki dinamik etkileşimin incelenmesini gerektiriyor. Bu çerçevede, her iki alanda uzun yıllardır yapılan çalışmalar, konuların akışı içinde, yeri geldikçe ele alınacaktır. Bizim ilgimiz, iki süreci tek tek ya da birlikte inceleyen çoğu çalışmanın pek de dikkate almadığı bir noktaya, aralarındaki etkileşime yöneliktir.

İki sürecin birlikte ele alındığı çalışmalarda bile, söz konusu etkileşimin günümüzdeki haliyle uygunluğu yönünden önemli bir boşluk söz konusudur. Diğer tarih çalışmaları gibi, bizim çalışmamız da, mevcut meselelerin etkisindedir. Nitekim bu iki süreci birlikte ele almanın en çarpıcı yönlerinden biri, kapitalizmi şu ya da bu şekilde kutsayan iktisatçıların ideolog olarak tasnif edilip, layık oldukları yere konulmasını mümkün kılmasıdır.

Kitaptaki sosyo-ekonomik ve analitik tartışmalar, kapitalist tarihe ve ilgili iktisat kuramlarına yönelik amaçlar bakımından özetleyici ve seçici olmayı zorunlu kılmıştır: Makul bir kalınlığı aşmayacak kadar özetleyici; incelenecek ülkeler ve iktisatçılar bağlamında da seçici. Zaten yazımında ansiklopedik bir inceleme olma amacı güdülmemiştir. Kaldı ki başarısı da ?büyük çoğunluğu? hâkim ideolojinin ve iktisat kuramının hipnotik etkisinden kurtarmaya olan katkısıyla ölçülecektir.

Sınai kapitalizmin getirdiklerini başarı olarak görmek pekâlâ mümkündür. Bunlar, çalışmamızın ele aldığı dönemde, örnek olabilecek az sayıda iktisatçının dikkate değer çözümlemeleri olarak yer bulmuştur. Ancak bizim incelememiz, formel kültürümüzün bilimsel standartları ve sosyal değerleri açısından kapitalizmin trajedi, hatta çoğu durumda suç olarak değerlendirilmesi gereken geçmişini ve bugününü ortaya koymaktadır.

Şu nokta çok anlamlıdır: Kapitalist süreçler ve ilişkiler hakında gerçekten katkı niteliğinde çalışmalar yapan belli başlı (radikallar ya da reformcular dışındaki) iktisatçıların, iktisat teorisi denilen külliyattaki yeri, özetten daha fazla değildir. Öyle ki, hiçbiri, günümüzün iktisat politikalarını yönlendiren veya doğrulayan kuramın içinde yer almaz.

Efendiliği bırakmadan söylersek, kapitalizmle iktisat arasındaki ilişkinin ?bilimsel? mesafelilik gözettiği ?tahmin edileceği ve görüleceği üzere? nadirdir; her zaman ensest-vari olagelen bu ilişki, günümüze yaklaştıkça ayıp niteliğine bürünmüştür. Ancak, tarafl arın müşterek zaafl arının süreç boyunca birikerek oluşturduğu doz, artık, ölümcüldür ?terim bilhassa seçildi. Nitekim çalışmamız, bu ağır sözü desteklemek için yapıldı. Kısım I?de ele alınan dönem, Kısım II?dekinden iki kat daha uzundur. Bu farkın gerekçeleri Giriş?te irdelenmiştir. Kısım II, kapitalizm ve iktisadın karşılaştıkları dönemin özetidir. Önce kapitalist gelişmenin esas unsurları, onun ardından da iktisadi düşüncenin yapısı, nasıl ve neden kapitalist dönemde geliştiği çözümleniyor.

Kısım I?in başlıkları, II Dünya Savaşı?yla son bulan üç farklı dönemi kapsıyor. Her bölümde ilgili dönemin lokomotif ekonomileri sorgulanıyor: Birinci başlıkta Britanya; ikinci başlıkta Birleşik Devletler, Almanya ve Japonya; üçüncüde de bunların ve diğer ülkelerin karşılıklı çözümlemesi yer alıyor. Ayrıca, belirtmekte yarar var, ikinci ve üçüncü başlıkların uzunluğu da diğerlerinin iki katı.

Sebebi de, kitabın harcını oluşturan ve işlerliği sürekli olarak sınanan ?kapitalizm, sanayileşmecilik, milliyetçilik ve emperyalizm şeklindeki? ?analitik dörtlü? yanında, bir de ?tarihsel dörtlü?nün sınanıyor olmasıdır. Bu ?dörtlü?, hem oluşum dönemlerinin hem de günümüzün en güçlü dört kapitalist ülkesidir: Britanya, Birleşik Devletler, Almanya ve Japonya. Söz konusu bölümler okurda sonu gelmeyecekmiş hissini uyandırabilir, ancak, yazarın değişmez sıkıntısı da, yüzeyselliğe düşmeden kısa kesmenin yolunu bulmak için çabalamak olmuştur.

Kısım II?de, geçen yarım yüzyılın eleştirel incelemesi yapıldıktan sonra dönemin hem sosyo-ekonomik olguları ve eğilimleri, hem de bunlara yol gösteren iktisat teorisi için seçenekler sunuluyor.

Son birkaç on yıl üzerine yapılan ve aşırı gibi duran vurgu, hiçbir surette kazara değildir. Çünkü bu yıllar, bugünü kuran ve iyice kavramamız gereken yıllardır. Yakın zamanda meydana gelen tehditkâr ve korkutucu ekolojik ve sosyo-ekonomik krizler, bu yıllara daha yakından bakmayı mecbur kılıyor ?kaldı ki sürecin giderek hızlandığına inanmak için her türlü gerekçe mevcuttur.

Bu çalışma, sosyal ve ekonomik gidişin, gidiş olmadığını sezen yahut iliklerinde hisseden, ancak egemen akımdan iktisatçılarla, onların siyasetteki partnerlerinin dolambaçlı tezlerini karşılamakta yetersiz kalan, akademik olsun olmasın okuyan, duyarlı insanların oluşturduğu topluluğa sesleniyor.

Kitap, söz konusu topluluğu gözeterek, günümüz iktisat politikasını yöneten tehlikeli tezlerin etkisini kafalardan silmeyi ve bunun yerine, yıllar boyunca geçirdiği değişimlerin sonucunda ve bu değişimlere rağmen, kapitalizmin yapıcı olmaktan çok yıkıcı olduğunu deşifre etmeyi hedefl iyor ve ardından çok kısaca, olanaklı, arzu edilir seçenekler grubunu ortaya koyuyor.

Bu kitap veya başka bir kitap, ya da okumak; tek başına böylesi çaplı amaçları karşılamaya yetmez. Ne var ki anlamak için okumak şarttır. Nitekim rezalet burada başlıyor: Derslerde ya da metinlerde bu temelde bir ekonomi kavrayışına erişmek neredeyse ihtimal dışıdır. Fakat bunun tam tersi kesindir. İktisat öğrencisi birinci sınıft an itibaren gitgide kötüye giden bir üniversite eğitimiyle, ekonominin değil, teorik tekniklerin üstadı olmaya mecbur bırakılır. Sonuç, iktisadi gerçekleri kavrama konusunda ?eğitimli sığlık?tan ibarettir.

Muhtemeldir; 50 yıldır süren iktisat ve iktisat tarihi profesörlüğüm nedeniyle, tüm çabalarıma rağmen, ?profesörlük? havasından çıkmayı başaramamış olabilirim. Metin boyunca karşılaşılacak sayısız not olacaktır. Bunlar düz belgelemeden ziyade, genellemeleri desteklemeye ve detaylandırmaya yöneliktir ve okunacaklarını ümit ettiğim başka kaynaklara atıfl ar içermektedir. Ayrıca, notlardan hazzetmeyenleri de düşünerek, metni referanssız okunabilecek şekilde düzenledim. Böylece o anda bakılmadan geçilseler de, daha sonra yine okunabilirler.

Sunulan verilerin, gözlemlerin ve analizlerin pek çoğu eski çalışmalarımdan türetilmiş olup, burada şu ya da bu ölçüde farklı değerlendirilmiştir. Gerçi, fikrim değişmedikçe daha önce söylediklerimi farklı bir şekilde söylemek için yeni yollar aramak ahmaklık olarak görülebilir. Her şeye karşın ilgilenenler için orijinal metinler ayrıca verilmiştir.

Son olarak, bu kitabın yazılmasında ve yayınlanmasında yardımı olanlara şükranlarımı sunmak isterim. İlk taslağın ortalarında James Cypher, Michael Keaton ve Fred Doe (şu sıralar Berkeley?de iktisat eğitimi alıyor) irdeleyici eleştirileriyle çok yardımcı oldular.

Çalışmanın ileri evrelerinde Edward S. Herman, Howard Zinn ve Michael Keaton, yardımlarını esirgemediler. Daktiloların Pluto Press?e tesliminden sonra ciddi bir revizyona erişmemiz Pluto?dan Roger van Zwanenburg?un bir dizi önerisi sayesinde hayat buldu.

Yine, eşim Anna?ya hiç bitmeyen teşviki ve yardımı için ne kadar teşekkür etsem azdır.

Kitabın Künyesi
Kapitalizm ve Kapitalizmin İktisadı / Eleştirel Bir Tarih
Orijinal Ad:Capitalism and Its Economics: A Critical History
Douglas Fitzgerald DOWD
Çeviri: Cihan Gerçek
Editör: Ahmet Haşim KÖSE
Düzeltme: Funda ARIKAN
Yayın Yönetmeni: Hayri ERDOĞAN
Kapak Tasarım: Savaş ÇEKİÇ
İç Tasarım: Savaş ÇEKİÇ
Sayfa Düzeni:Gönül GÖNER
Baskı: 1. Baskı, Mayıs 2008, İstanbul
Sayfa Sayısı: 392

İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ
GİRİŞ
Kapitalizm Bizim İçin Ne Yaptı? Bize Ne Yaptı?
Kapitalist Gelişmenin Dinamikleri
İktisat Kuramının Sosyolojisi
KISIM I 1750-1945

1 DOĞUM: SANAYİ DEVRİMİ VE KLASİK EKONOMİ POLİTİK 1750-1850
Büyük Bir Şeyin Başlangıcı
Devlet: Bir Varmış, Bir Yokmuş
İmparator Pamuk
Dizginler Sanayileşmecilikte
Beyin Takımı

2 OLGUNLUK: DÜNYA KAPİTALİZMİ VE NEOKLASİK İKTİSAT, 1850-1914
Dünya İngiliz Ekonomisinin Emrinde: Bir Süre İçin
İkinci Sanayi Devrimi
Birleşik Devletler
Almanya
İlk Taşı Atmaya Dair Bir Parantez
Japonya
Uyan, Esirler Dünyası!
Güneşte Bize de Bir Yer
İktisatçılar Harikalar Dünyasında

3 CAN ÇEKİŞME: KAOS, SAVAŞ, BUNALIM, YİNE SAVAŞ; İKTİSAT KARGAŞADA, 1914-1945
Tüm Savaşlara Son Veren Savaş – Ama Öyle Olmadı
Büyük Olay
New Deal {Yeni Bakış}
Nazi Almanya
İktisat: Eski Söylemi Out, Yeni Söylemi
Douglas Dowd

KISIM II 1945-2000
4 DİRİLİŞ: KÜRESEL EKONOMİ 2 VE BUNALIMI; İKTİSATTA UMUT VEREN KIPIRTILAR, 1945-75
En Güzel Zamanlar – Bazıları İçin ve Bir Süreliğine
Kapitalizm Aygırı Zincirinden Boşandı
Küllerinden Doğmak
Büyük İşletme
Süper Devletler
Haydi
Hep Beraber: Borç Alıp, Alışverişe!
Stagfl asyon: İki Başlı Canavar
İktisat Bilimi Tahterevallide

5 YENİ DÜNYA DÜZENİ: KÜRESELLEŞME VE FİNANSALLAŞMA; İKTİSATTA GERİLEME, 1975-2000
Giriş ve Geçmişe Bakış
Tekelci Kapitalizm II
Devler Gezegeni Arşınlıyor
Süper Devletin Yeni Efendileri
Dünya: Sermayenin Midyesi
Finansın Spektronik Zaferi
Medya: Öldüresiye Eğlendiriyor
Ne Ayıp!

6 21. YÜZYILIN TOP TOP AÇAN KRİZLERİ
Giriş
Küresel Ekonomiler: Haydan Gelen Huya Gider
Başarı Gibi Fiyasko Yoktur
Haydi Hep Beraber: Dalaşa

SONUÇ
Giriş: Ekonomik Büyüme Tabusu
Büyüme İçin Gerekçeler
Tossicodipendente Küresel Ekonomi
Küresel Ekonomi 3: Günümüz, Bütün Dünya
Beterin Beteri
İhtiyaçlar, İmkânlar ve Yeni Doğrultular

NOTLAR
KAYNAKÇA
DİZİN

Douglas Fitzgerald Dowd Hakkında Bilgi
Saygın bir akademisyen ve eylem adamıdır. Cornell, Johns Hopkins, California, Berkeley ve San Jose State başta olmak üzere çok sayıda üniversitede ders vermiştir. Son kitapları arasında Against the Conventional Wisdom: A Primer for Current Economic Controversies and Proposals (Westview, 1997) ve Kapitalizm ve Kapitalizmin İktisadı sayılabilir.

Yorum yapın

Daha fazla Ekonomi, Politika
Habermas’ı Okumak – Taner Timur

Taner Timur, Felsefi İzlenimler ve Marksizm, İnsan ve Toplum kitaplarında 20. yüzyıl Batı düşüncesinin bir dizi parlak temsilcisini ele almıştı....

Kapat