Newton ve elma hikâyesi, bilim tarihinin en ünlü anlatılarından biridir. Popüler anlatıya göre Isaac Newton, bir ağacın altındayken düşen bir elmayı gördü ve yerçekimi yasasını bir anda keşfetti.
Ancak tarihsel kanıtlar daha karmaşık bir tablo ortaya koyar. Newton’un kendisi, düşen bir elmayı yerçekimi üzerine düşünmeye başlamasına neden olan olayla ilişkilendirmiştir. Bununla birlikte, elmanın Newton’un başına düştüğünü anlatan ünlü hikâye, ilk tarihsel kaynaklarda yer almaz. (Royal Society – Newton’s Famous Apple Tree)
Bir Elma Gerçekten Newton’a İlham Verdi mi?
Hikâyenin temelinde tarihsel bir dayanak bulunur. Newton’un arkadaşı ve hekim William Stukeley, 1720’lerde Newton’la yaptığı bir konuşmayı kaydetti. Stukeley daha sonra bu anlatıyı Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life adlı eserine dahil etti.
Stukeley’nin anlatımına göre Newton bahçesinde düşüncelere dalmışken bir elma düştü. Bu olay, Newton’un elmanın neden her zaman dikey olarak yere doğru düştüğünü sorgulamasına yol açtı. (Royal Society – Newton’s Famous Apple Tree)
Dolayısıyla tarihsel kanıtlar, düşen elma ile Newton’un yerçekimi üzerine düşünmesi arasında bir bağlantı bulunduğunu destekler. Ancak kanıtlar, elmanın Newton’un başına çarptığını göstermez.
Newton Yerçekimini Bir Anda Keşfetmedi
Popüler anlatı, Newton’un içgörüsünü ani bir keşif gibi sunar. Oysa bilimsel çalışmaları uzun süreli matematiksel ve fiziksel düşünme sürecinin sonucuydu.
Newton, 1660’lı yıllarda gök cisimlerinin hareketleri ve mekanik problemleri üzerine zaten çalışıyordu. Ayrıca daha sonraki çalışmaları, Dünya üzerindeki cisimlerin hareketleri ile gök cisimlerinin hareketleri arasında matematiksel bir ilişki kurmayı amaçlıyordu. (Royal Society – Principia)
Bu nedenle elma, yerçekiminin tamamının keşfi olarak görülmemelidir. Daha doğru bir ifadeyle elma, Newton’un daha sonra matematiksel ve fiziksel düşünceyle geliştireceği bir soruya ilham veren olay olarak değerlendirilebilir.
Asıl Soru Neydi: Elma Neden Düşüyor?
Hikâyenin bilimsel açıdan önemli kısmı elmanın kendisinden çok Newton’un sorduğu soruda yatar.
Newton’un elmanın neden dikey olarak Dünya’ya doğru hareket ettiğini düşündüğü aktarılır. Buradan hareketle aynı kuvvetin uzayın çok daha uzak bölgelerine kadar etkili olup olamayacağını sorgulayabilirdi.
Daha da önemlisi, şu soru ortaya çıktı:
Elmayı Dünya’ya doğru çeken kuvvet, Ay’ın hareketini de etkileyen aynı kuvvet olabilir miydi?
Ayrıca Newton’un olgunlaşmış teorisi, yerçekimini Dünya yüzeyine özgü bir olay olarak değil, evrensel bir olgu olarak ele aldı. Royal Society, Newton’un başarısını, düşen elma gibi yeryüzündeki cisimlerin hareketleriyle gezegenler gibi gök cisimlerinin hareketlerini ilişkilendirmesi açısından değerlendirir. (Royal Society – Newton’s Famous Apple Tree)
Elmadan Ay’a
Elma ile Ay arasındaki kavramsal sıçrama, hikâyenin en önemli bölümünü oluşturur.
Bir elma, Dünya’nın yerçekimi nedeniyle Dünya’ya doğru düşer. Aynı şekilde Ay da Dünya’nın yerçekiminden etkilenir. Ancak Ay doğrudan Dünya’ya düşmez; yörüngesindeki hareketi onu ileri doğru taşır.
Sonuç olarak Newton, Ay’ın yörüngesini sürekli bir yerçekimsel düşüş biçimi olarak yorumlayabilirdi.
Bu düşünce, Newton’un aynı fiziksel ilkelerin Dünya’daki cisimleri ve gök cisimlerini yönetebileceği evrensel bir sistem geliştirmesine yardımcı oldu. Newton daha sonra bu teorinin matematiksel temelini 1687’de yayımladığı Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica adlı eserinde ortaya koydu. (Royal Society – Principia)
Elma Newton’un Başına Düşmedi
Hikâyenin en kalıcı unsurlarından biri, elmanın Newton’un başına düştüğü iddiasıdır.
Ancak en önemli erken kaynak bu olayı anlatmaz. Stukeley’nin anlatımında Newton bir elma ağacının altında bulunur ve düşen elma, onun yerçekimi üzerine düşünmesine vesile olur. (Royal Society – Newton’s Apple Tree)
Dolayısıyla düşen elma tarihsel anlatının bir parçasıyken, elmanın Newton’un başına çarpması daha sonraki dönemlerde hikâyeye eklenen bir ayrıntı gibi görünür.
Royal Society de elma hikâyesini bilim tarihinin en ünlü ve zaman içinde en fazla süslenen anlatılarından biri olarak değerlendirir. (Royal Society – Newton’s Apple Tree)
Hikâye Neden Bu Kadar Ünlü Oldu?
Anlatının basitliği, olağanüstü popülerliğini açıklayabilir.
Karmaşık bir bilimsel gelişme, kısa ve kolay hatırlanan bir hikâyeye dönüşür: Bir bilim insanı ağacın altında oturur, elma düşer ve devrim niteliğinde bir fikir ortaya çıkar.
Bununla birlikte bilimsel keşifler genellikle bu kadar basit ilerlemez. Newton’un yerçekimi çalışmaları matematik, astronomi, mekanik, gözlemler ve uzun süreli entelektüel çalışmalar içeriyordu.
Başka bir deyişle, elma bilimsel keşfin tamamından çok onun sembolü haline gelmiştir.
Elma Bilimsel Düşüncenin Sembolü
Hikâye, tarihsel ayrıntılar ile efsanevi unsurlar birbirinden ayrıldıktan sonra bile değerini korur.
İlk olarak, sıradan bir olayın derin bir bilimsel soruya dönüşebileceğini gösterir. İkinci olarak, yalnızca bir olayı gözlemlemek yerine “neden?” sorusunu sormanın önemini ortaya koyar.
Üstelik Newton, yalnızca elmanın düştüğünü gözlemlemekle yetinmedi. Bu gözlemden hareketle çok daha geniş bir olguyu açıklayabilecek genel bir ilke aradı.
Bu nedenle hikâyenin daha derin anlamı bilimsel düşünmeyle ilgilidir. Basit bir gözlem, araştırmacı onu kesin bir soruya dönüştürdüğünde ve ardından matematiksel bir açıklama geliştirdiğinde bilimsel açıdan güçlü hale gelir.
Newton’un Elması ve Bilimsel Devrim
Newton’un çalışmaları sonunda yeryüzündeki mekanik ile gök cisimlerinin hareketlerini ortak bir matematiksel çerçevede birleştirdi. Bu gelişme, erken modern bilimin en önemli dönüşümlerinden birini temsil etti.
Bir tarafta insanlar sıradan bir cismin yere doğru düştüğünü gözlemliyordu. Diğer tarafta astronomlar Ay’ın ve gezegenlerin karmaşık hareketlerini inceliyordu.
Newton’un teorisi, görünüşte farklı olan bu olayları aynı yerçekimi ilkesi çerçevesinde ele almayı mümkün kıldı. Dolayısıyla elma hikâyesinin önemi meyvenin kendisinde değil, düşen cismin Newton’da uyandırdığı evrensel soruda yatar. (Royal Society – Principia)
Kaynakça
- Royal Society. “Newton’s Famous Apple Tree to Experience Zero Gravity.” The Royal Society, 10 May 2010. Newton’s Famous Apple Tree
- Moore, Keith. “Newton’s Apple Tree.” The Royal Society, 22 February 2012. Newton’s Apple Tree
- Stukeley, William. Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life, 1752. Royal Society manuscript collection. Stukeley’s Memoirs
- Royal Society. “Principia.” The Royal Society, 2014. Principia
- Royal Society. “The Scientific Century: Securing Our Future Prosperity.” Royal Society – Anniversary Address
