Ethica (Geometrik Yöntemle Kanıtlanmış ve Beş Bölüme Ayrılmış Ahlak) – Spinoza

Türkçeye ilk kez Latince özgün metinden çevrilen Batı Felsefesi’nin sarsılmaz klasiği Spinoza’nın Ethica’sı, ele aldığı “Tanrı, İnsan, Zihin, Beden, Akıl, Duygular, Özgürlük” gibi derin felsefi konulara matematiksel bir düşünme yöntemiyle ve mantık kuralları çerçevesinde yanıt arayan, özgün bir üslupla kaleme alınmış, zorlu, çarpıcı ve kışkırtıcı bir eserdir. Tanımlarla, açıklamalarla, önermelerle, önerme sonuçlarıyla, kanıtlamalarla ve notlarla örülü içeriği, insanın bu eseri çoğu felsefe kitabından ayrı bir rafa yerleştirmesini, zihninin en açık ve en berrak anında o raftan alıp okumaya başlamasını, hatta bütün kitabı bitirdikten sonra tekrar başa dönüp bu kez daha ayrıntılı bir bakış açısıyla okumasını gerektirir. Bu yüzden belki de ancak Spinoza’yla karşılıklı oturup konuşarak, tartışarak, dura dura, sindire sindire okununca kavranabilecektir. O vakit görülecektir ki, aslında Ethica’nın o yoğun mantık örgüsü içine gizlediği tek bir hedefi vardır: insan aklını varlığın en üst bilgisine erişecek kıvama getirmek ve bu şekilde insana sonsuz bir mutluluk yaşatmak…
(Tanıtım Bülteninden)

Yeniden ‘Ethica’ – Cengiz Alkan
(20/01/2012 tarihli Radikal Kitap Eki)
Kabalcı Yayınları, ?Ethica?nın yeni bir çevirisini yayımladı. Çiğdem Dürüşken?e ait çeviri, daha önceki çevirilerden farklı olarak bu kez doğrudan metnin orijinal dili Latinceden yapılmış. Nietzsche?nin ?Zerdüşt?ü dışında bu çok sık rastlanan bir durum değil.
Suut Kemal Yetkin?in 30?lı yıllarda yaptığı ?Ethica?nın ilk kitabının çevirisini saymazsak Hilmi Ziya Ülken?in Fransızcadan yaptığı çeviri ilk sayılır. 1986?da MEB yayınlarından çıkmış. Daha sonra Aziz Yardımlı?nın Latince metinle bir arada basılan ?Törebilim? çevirisi var. Bu çeviri İdea Yayınları?nın diğer kitapları gibi ?öztürkçe? sözcük seçimleriyle metnin okunmasını zorlaştırıyor. Tabii bu tartışmalı bir konu: Okuma tadını ortadan kaldırdığı için zorlama bir tercih de denebilir, günlük dilde karşılığı olmayan felsefe kavramlarını Türkçenin türetme olanaklarından yararlanarak daha kapsayıcı biçimde Türkçeleştirme de denebilir. ?Törebilim? 1996?da çevrilmiş.
Yeni bir çeviriye duyulan ihtiyacı anlamak için özellikle 2000?li yıllarda yoğunlaşan ve sonraki 10 yıla da ?geometrik? biçimde genişleyerek yayılan Spinoza?ya yönelik ilgiye bakmak gerekiyor. Öncelikle Dost Yayınları?nın filozofun diğer yapıtlarını yayımlaması var: ?Teolojik Politik İnceleme? ve ?Politik İnceleme? bu dönemde yayımlandı. Daha sonra Deleuze, Negri ve başka pek çok filozof ve yazarın Spinoza felsefesi üzerine yayımladıkları kitaplar var bu yıllarda. Tülin Bumin?den Solmaz Zelyüt?e kimi felsefecilerin çalışmaları ve özellikle Ulus Baker?in yazıları da çok önemli.

Batı felsefesinin temel kavramları
Kabalcı Yayınları?ndan çıkan bu üçüncü çevirinin böyle bir geri planı da var… Doğrudan metne baktığımızda da yeni bir çeviri ihtiyacı anlaşılıyor. Yukarıda sözünü ettiğim iki çeviriden Yardımlı?nınki ?daha doğru? bir çeviri olduğu söylense de bir ?okuma ve tat zorluğu?ndan mustaripti. Dürüşken?in çevirisi bunu aşmış görünüyor. Anlam olarak Yardımlı?nın çevirisiyle daha fazla ortaklığı olmakla birlikte daha rahat okunuyor. Sürekli öztürkçe kılavuza bakmak gerekmiyor. Tabii Yardımlı?nın da hakkını yememek gerekiyor. Malum onun bir çabası da Batı felsefesinin temel kavramlarını orijinal anlamına en yakın karşılıklar kullanarak çevirip Türkçe felsefe dağarcığını geliştirmek ve yerleştirmek. İlle de bir tercih yapmak gerekirse felsefe metinlerinin çevirisinde anlamın söyleyişten daha mühim olduğu da açık.
Bir karşılaştırmalı örnekle Dürüşken?in çevirisinin neden önemli olduğunu biraz daha iyi anlayabiliriz.

Berrak bir Ethica…
Temel Spinozist kavramlardan biri olan ?passion? Hilmi Ziya çevirisinde ağırlıklı olarak ?tutku? olarak karşılanmıştı. Sözcük bire bir çevrildiğinde, evet karşılığı ?tutku?. Ama Spinoza?nın kastettiğiyle ?tutku?nun Türkçedeki yaygın çağrışımları örtüşmüyor. Hatta kafa karıştırıcı olduğu da söylenebilir. Mesela Yol Yayınları?ndan çıkan ?Spinoza?nın Taosu?nda yazar ?Duyguları tanımak? başlıklı bölümde, bunu becerebildiğimizde (?duyguları tanımayı?) sevgi, nefret gibi duyguların söneceğini söylüyor. Tabii bu bakış bizi hemen bir ?keşiş? imgesine gönderiyor. Oysa ?tutkularından arınmış keşiş? Spinoza?nın en son önereceği şeydir. Bu karışıklıkta ?passion?un ?tutku? olarak çevrilmesinin payı olduğu açık. Dürüşken?in çevirisinde tercih edilen karşılık ?edilgin durumu?. Bu tercih ?Ethica?yı daha da berraklaştırıyor. Ethica?nın 3. bölümünde (?Duyguların Kökeni ve Doğası?) yer alan ünlü 3. postula (tanım) böylece daha anlaşılır hale geliyor: ?Duygu derken, bedenin etki gücünü çoğaltan ya da azaltan, bu güce yardımcı olan ya da onu engelleyen bedenin değişik hallerini ve aynı zamanda bu haller hakkındaki fikirleri kastediyorum.? (?Ethica?, Kabalcı).
Daha fazla karşılaştırmaya ihtiyaç olduğu da muhakkak. Şunu da söylemek gerek, Türkçedeki Spinoza metinleri başka pek çok filozofun başına geldiği üzere o kadar kötü çeviriler değil. Daha iyisi ise her zaman olanaklı, bu çeviride olduğu gibi.

Kitabın Künyesi
Ethica
(Geometrik Yöntemle Kanıtlanmış ve Beş Bölüme Ayrılmış Ahlak)
Spinoza
Kabalcı Yayınevi / Humanitas Dizisi
Çeviri : Çiğdem Dürüşken
İstanbul, 2011, 1. Basım
860 sayfa

Ethica (Geometrik Yöntemle Kanıtlanmış ve Beş Bölüme Ayrılmış Ahlak) – Spinoza” üzerine bir yorum

  1. Kelime seçimlerinin doğruluğunu test edemiyorum ancak cümlelerin okunaklılığı ve tek anlamlılığı açısından okuduğum üç çeviri içinde en iyisi Yardımlı çevirisi. Diğerleri Ülken ve Duruşkan idi. Yanlış anlaması imkansız bir yazı dili (ki yazı dili demek bu demek olmalı) konusunda MEB İslam Ansiklopedisini çok beğeniyorum. Keşke Aziz Yardımlı iyice yerleşmiş yabancı kökenli kelimeleri kullanmaktan yemin etmişçesine kaçınmamış olsaydı. Sonuçta “şey”, “zemin”, “cisim” gibi pek çok kelimeyi de kullanmak zorunda kalmış.

Yorum yapın

Daha fazla Felsefe
Siyasal Bilinçdışı – Fredric Jameson

Çağımızın en önemli ve etkileyici kültür ve edebiyat kuramcılarından biri olan Fredric Jameson'ın, yayımlandığı günden bu yana, birçok tartışmalara ve...

Kapat