Literatürde meme kanseri nedeniyle cerrahi prosedürü uygulanan kadınlarda fiziksel sorunlar arasında ağrı, hematom, seroma, yorgunluk, uykusuzluk, yara yeri enfeksiyonu, ateş, aksilladan geçen damar ve sinirlerin yaralanması sonucu gelişen omuz ve kolda hareket kısıtlılığı ile lenfatik ve venöz akımın zarar görmesine bağlı lenf ödem, beslenme bozukluğu ve bulantı-kusma görülmektedir.
Psikososyal sorunlardan ise acı çekme ve ölüm korkusu, gelecek hakkında belirsizlik ve nüks korkusu, cinsel işlev bozukluğu, tedavinin uzun ve pahalı olmasına bağlı ekonomik zorluklar gelmektedir .(Çakıcı ve ark., 2011; Büyükakıncak ve ark., 2012; Karamanoğlu ve Özer, 2008; Akkaş ve ark., 2008; Karayurt ve Andıç, 2011; Gül ve Erdim, 2009; Gürsoy, 2005).
Doku hasarına neden olan cerrahi girişim sonrasında ağrı semptomu beklenen ve korkulan bir durumdur. Ağrı semptomunu arttıran faktörler; hematom, seroma, anksiyete, cerrahi prosedür uygulanırken kola verilen pozisyon, ameliyat olunan taraf üzerine uyumak, bu tarafla yük taşımak ve ev işi yapmaktır. Meme cerrahisi sonrası şiddetli, kontrol edilmeyen ağrı yaşam kalitesini olumsuz etkiler. Bununla beraber ağrının önlenmesi ve tedavisi; pulmoner fonksiyonun geliştirilmesi, cerrahiye stres yanıtın azaltılması, iyileşmenin hızlanması, hastanede yatış süresinin kısaltılması, tedavi maliyetinin azaltılması ve yaşam kalitesinin artırılmasını sağlar. (Gül ve Erdim, 2009; Çankaya;2018)
Meme ameliyatları sonrası en sık görülen fiziksel semptomlardan biri de yara yeri ile ilgili olanlardır. Hastanın sigara kullanımı, yaşı, diyabetik olması, kilolu olması, yara kesisinin geniş olması yara yeri semptomlarının gelişmesinde etkilidir. Yara yeri enfeksiyonlarının belirtileri şişlik, kızarıklık ve ısı artışıdır. (Karakaya ve ark., 2006; Çankaya;2018).
Kanser cerrahisinin ameliyat sonrası semptomlarından biri yorgunluktur. Ulusal Kapsamlı Kanser Ağı ’na göre kanserle ilişkili yorgunluk, “ kanser ya da kanser tedavisi ile ilişkili olan, son aktiviteyle orantılı olmayan ve her zaman yapılan işlevleri engelleyen, fiziksel, duygusal ve/ veya bilişsel olarak hissedilen, sıkıntı veren, sürekli ve subjektif yorgunluk veya bitkinlik hissi” olarak tanımlanmıştır. Ruhsal sorunların, ağrının, uyku bozukluklarının, enfeksiyonun yorgunluk ile ilişkili olduğu tespit edilmiştir. (Özdemir ve Taşçı, 2017; Yeşilbalkan, 2015).
Meme kanseri tedavisi sonrası karşılaşılan en önemli problemlerden biri de kanser tanısı ve uygulanan tedavilere bağlı olarak gelişen psikolojik semptomlardır. Meme kanseri tanısını alan kadınlar da ilk zamanlarda şok, inkâr, kızgınlık, depresyon, yansıtma, psikolojik gerileme, umutsuzluk-çaresizlik, kaygı, bezginlik, patolojik bağımlılık gibi tepkiler görülebilir. Hastalarda tanı ve tedavi sürecinde yorgunluk, yeme bozuklukları, cinsel sorunlar, beden imajında bozulma, hastalığa uyum sağlayamama ve bu durumla başedememe gibi semptomlar görülebilmektedir. (Bostancı ve Buzlu, 2015; Gümüş ve ark., 2010; Çankaya;2018).
SEMPTOM KONTROL LİSTESİ :Doldurulma tarihi: Saat: Durumunuzu en iyi ifade eden rakamın üzerine çarpı işareti ( X ) koyunuz. 1 ile 10 arasında değerlendiriniz, belirti şiddetinin artması durumunda doktorunuzla bağlantı kurunuz.
Yorgun ve halsiz değilim…………………………………………… Çok yorgun ve halsizim
Ameliyat bölgesinde hiç ağrı yok……………………………………. Ameliyat bölgesinde şiddetli ağrım var
Ameliyat olduğum taraftaki kolumda hiç ödem yok…… Ameliyat olduğum taraftaki kolumda ödem var
Hiç ateşim yok………………………………………………………………………………………….. Ateşim çok fazla
Ameliyat olduğum yerde akıntı yok………………………………… Ameliyat olduğum yerde akıntı çok fazla
Uykusuz değilim ……………………………………………………………………………………….Uykusuzluğum çok fazla
Bulantı kusmam hiç yok………………………………………………………………………. Bulantı kusmam çok fazla
İştahım çok iyi ………………………………………………………………………………………………..İştahım hiç yok
Hastalara ve ailelerine taburculuk sonrası yaşanabilecek semptomlara ilişkin eğitim kitapçıklarının / broşürlerin rutin olarak verilmesi yerinde olur.
EK: KANSER YORGUNLUK SKALASI
Aşağıdakilerin hangisi sizin şu halinız için doğrudur?
1-çabuk yorulma
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
2- uzanarak dinlenme ihtiyacı
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
3- tükenmişlik
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
4- yorgun ve bitkin düşme
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
5- bıkkınlık
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
6-isteksizlik
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
7-ne yapacağını bilmemek
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
8-enerji kaybı
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
9-ilgi eksikliği
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
10-konsantrasyon eksikliği
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
11-bir şeyler yapma cesaretsizliği
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
12-unutkanlık
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
13-hatalı konuşma
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
14-yavaş düşünme
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
15-dikkatsizlik
1=Hiç 2=biraz 3=oldukça 4 =çok 5 =çok fazla
Yorgunluk ölçeği :Kanser Yorgunluk Skalasının (Cancer Fatigue Scale
(CFS))Farsça Versiyonu hastanın yorgunluğunun ölçümü için kullanıldı . CFS kanser
hastalarında görülen yorgunluğu belirleme ve ölçme amacıyla geliştirilmiş, geçerliliği
(validitesi) kanser hastalarında (Okuyama ve ark. 2000) ve ayrıca özel olarak meme
kanserli olgularda belirlenmiş bir skaladır(Okuyama ve ark. 2000).Onbeş maddeyi içeren skala , fiziksel, duygusal ve bilişsel olmak üzere üç ayrı alt başlıktan oluşmaktadır.
Fiziksel bölüm ; kolay yorulma, uzanarak dinlenme gereksinimi , tükenmişlik
hissi, yorgun ve bitkin düşme hissi , bıkkınlık, isteksizlik, ne yapacağını bilememeyi
sorgulamaktadır.
Duygusal bölüm ; enerji kaybı, ilgi ve konsantrasyon eksikliği ve bir şeyler
yapmada cesaretsiz olmayı , değerlendirmektedir.
Bilişsel bölüm ; unutkanlık, hatalı konuşma, yavaş düşünme ve dikkatsiz olmayı
irdelemektedir.
Her bir madde 1 ile 5 arasında bir değerle skorlanmaktadır. 1, sorulan durumun
hiç olmaması, 5 ise çok fazla olması durumudur. Hastaların kendi durumlarına uygun
skoru işaretlemeleri istenmektedir. Sonuç olarak fiziksel yorgunluk alt başlığı skorları
0-28 arasında; duygusal yorgunluk alt başlığı skorları 0-16 arasında; bilişsel yorgunluk
alt başlığı skorları 0-16 arasında olmaktadır. Yüksek skor yorgunluğun şiddetinin
fazlalığını belirtmektedir. Maksimum toplam skor 60 olmaktadır.(Okuyama ve ark.
2000).
Kaynakça
Akkaş Gürsoy, A., Erdil, F. ve Bayraktar, N. (2008). Mastektomi Uygulanan Hastalar için Geliştirilen Evde Bakım Programının Etkinliğinin Değerlendirilmesi. Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi, 2(1):1-15.
Buluş, M. (2015). Bulantı-Kusma, Can,G.(ed.), Onkoloji Hemşireliği. (syf: 619- 659). İstanbul : Nobel Kitapevleri. ISBN:978-605-068-261.
Büyükakıncak, Ö., Akyol, Y., Özen, N., Ulus, Y., Cantür, F., Tander, B. ve ark. (2013). Meme Kanseri Cerrahisi: Üst Ekstremite İçin Bir Problem midir? [Elektronik Sürüm]. Türk Fizyoloji Tıp Rehabilitasyon Dergisi, 1(59):304-309. DOI: 10.4274/tftr.92489.
Çakıcı, A., Ünlü, E. ve Umay, E. (2011). Mastektomi Uygulanan Meme Kanserli Hastalarda Rehabilitasyona Başlama Zamanının Omuz Dizabilitesi ve Yaşam Kalitesine Etkisi. Fiziksel Tıp Rehabilitasyon Bilimleri Dergisi, 1(13); 132-139.
Çankaya, G. (2018) Meme Koruyucu Cerrahi Yapılan Kadınların Evde Yaşadıkları Semptomlar ve Öz bakım Gücü. Maltepe Üniversitesi .Sağlık bilimleri enstitüsü .
Gümüş, A.B. (2006). Meme Kanserinde Psikososyal Sorunlar Ve Destekleyici Girişimler. Meme Sağlığı Dergisi, 2(3): 108-114.
Karakaya, N., Özaslan, C., Kurukahvecioğlu O., Bircan, H. Ve Altıok, M. (2006). Meme Kanseri Cerrahisi Sonrası Yara Komplikasyonları. Meme Sağlığı Dergisi, 2(2):85-88.
Karamanoğlu, A. ve Gök Özer, F. (2008). Mastektomili Hastalarda Evde Bakim. Meme Sağlığı Dergisi, 4(1): 863-867.
Karayurt, Ö. (2015). Meme Kanseri. Can, G.(ed), Onkoloji Hemşireliği. (syf: 619- 659). İstanbul : Nobel Kitapevleri. ISBN:978-605-068-2.
Özdemir, Ü. Ve Taşçı, S. (2017) Yorgunluk Yaşayan Kanserli Bireylerde Bütünleşik Sağlık Uygulaması [Elektronik Sürüm]. Akupres Sağlık Bilimleri Dergisi, 26: 253-256.