Osmanlı Anadolusu’nda Kızılbaş Aleviler / Sufilik, Siyaset ve Toplumsal Kimlik – Ayfer Karakaya-Stump
Osmanlı Anadolusu’nda iz bırakmış topluluklardan biri olan Kızılbaş Aleviler bilhassa resmî tarihyazımında yok sayılmış, akademik çalışmalarda ise yeterince araştırılmamıştır. Osmanlı Anadolusu’nda Kızılbaş Aleviler daha çok mistik ya da folklorik bir gözle değerlendirilen bu inanç topluluğunun kökenlerine iniyor, Anadolu’daki Sufilerin ve seyit ailelerinin izini sürüyor, Kızılbaş Alevi topluluklarının Bektaşilikle olan bağlarını inceliyor. Kızılbaş hareketinin oluşumuna dair alternatif bir anlatı sunan Ayfer Karakaya-Stump bu çalışmasında yalnızca arşiv kaynaklarıyla yetinmiyor, yürüttüğü saha çalışması sayesinde ulaştığı Alevi yazılı belgelerinden ve “ocak” olarak adlandırılan ailelerin sözlü tarihlerinden de yararlanıyor. Yazılı ve sözlü tarih kaynaklarıyla şekillenen bu kitap, Alevilik çalışmalarına yeni ve çığır açıcı bir katkı yapıyor.
“Bu çalışma her şeyden önce, Kızılbaşlığın/Aleviliğin kökenlerine dair hem akademik hem de popüler tartışmaların ortak noktasını oluşturan tarih dışı (…) yaklaşımlara yönelik bir itiraz niteliği taşır. Mevcut çalışmada söz konusu geleneksel yaklaşımlara karşı, Kızılbaş/Alevilerin kendi emik perspektiflerini ciddiye alan ve daha tarihselleştirici bir yaklaşım benimsenmiştir, bu meyanda söz konusu toplulukların hikâyesi Anadolu ve komşu coğrafyaların geç Ortaçağ ve erken modern dönem tarihi içinde değerlendirilmeye ve konumlandırılmaya çalışılmıştır.”
ÖNSÖZ
Bu projeye ilk başladığımda bu kadar uzun süreceğini hiç tahmin etmemiştim. Araştırma aşamasından 2008’de bir doktora tezi halini almasına ve nihayet genişleyerek bu kitaba dönüşmesine kadar geçen süreyi birlikte düşünürsek, bu proje hayatımın yaklaşık yirmi yıldır sabitelerinden biri oldu. Bu yıllar boyunca o kadar çok kişinin yardımını ve desteğini gördüm ki, korkarım hepsinin adını tek tek anamayacağım. En başta, çok yönlü
bilgisi, Osmanlı tarihine aynı anda hem nüanslı hem de global bağlamda yaklaşımı ve geçmişin aktörlerine yönelik empati duygusuyla tarihe bakışımı derinden şekillendiren doktora tezi danışmanım Cemal Kafadar’a çok
özel teşekkürlerimi ifade etmeliyim. İlham verici rehberliği, çalışmama olan güveni ve benim için her zaman çok değerli olan dostluğu için kendisine minnettarım. Çalışkanlığı ve titizliği ile bir araştırmacı olarak bana her zaman model olmuş, tarih alanındaki ilk hocam Carter Findley’e de aynı derecede minnettarım. Merhum hocam Şinasi Tekin’e de en içten teşekkürlerimi sunuyorum. Araştırmamın bilhassa ilk aşamalarında ondan aldığım bireysel Osmanlıca dersleri, Alevi belge ve yazmalarının çokdilli dünyasına girdiğimde benim için adeta bir can simidi olmuştu. Ayrıca Sufilik konusundaki engin bilgisini ve Alevi-Bektaşi tarihi ile ilgili yıllar içerisinde şekillenen değerli görüşlerini benimle her zaman cömertçe paylaşan Ahmet Karamustafa’ya da müteşekkirim.
Bu kitap için yapılan araştırma büyük oranda, benimle özel arşivlerindeki belge ve yazmaları ve aile tarihleriyle ilgili bilgi ve geleneksel anlatıları paylaşan Alevi dedelerinin ve ocakzâdelerin katkısı ile mümkün olmuştur.
Onlara ve Alevi toplumunun, saha araştırmalarım esnasında beni ve eşimi misafir eden ve birçok başka şekilde yardımcı olan diğer üyelerine içten teşekkürlerimi sunuyorum. Bilhassa şu isimleri anmak isterim: Antep’ten merhum Hasan Çevik Dede, Bektaş Keskin Dede, Mehmet Ekber Çevik, Hüseyin Keskin ve Hüseyin Cahit Kargıner; Adıyaman’dan Hüseyin Doğan Dede, Hayri Doğan Dede, Abuzer Güzel Dede, Mustafa Alkan (Âşık Özeni) ve Kazım Acar; Maraş’tan merhum (Küçük) Tacim Bakır Dede, merhum Mehmet Yüksel Dede, Abuzer Erdoğan Dede, Veyis Erdoğan Dede, Asaf Koçdağ ve Mehmet Ocak; Malatya’dan merhum Ali Rıza Kargın Dede ve Eşref Doğan; Elazığ’dan Ahmet Mutluay Dede ve Hayrettin Kaya; Erzincan’dan Hamza Özyıldırım Dede ve Ali Özgöz Dede; Sivas’tan Halil Öztürk, Demir Durgun, Mustafa İyidoğan ve Kelime Ata; Amasya’dan Mustafa Aygün Dede, Çelebi Eken Dede, Haydar Altun Dede, Mustafa Öksel ve Hüseyin Karşu; Tokat’tan merhum Muharrem Yanar ve Abdülkadir Sel Dede; şu an İstanbul’da ikamet eden Galip Dedekargınoğlu, İzzettin Doğan, Nurcemal Mola, İbrahim Sinemillioğlu, Muharrem Ercan Dede ve Kamil Öksel ve yine İstanbul’dan merhum Muharrem Naci Orhan Dede; şu an Ankara’da yaşayan Hüseyin Dedekargınoğlu Dede, Hamdi ve Hayriye Kargıner; şu an İzmir’de bulunan İsmail ve Aysel Doğan ve yer sınırı dolayısıyla adını anamadığım diğer pek çok kişi. Bir özel teşekkürüm de meslektaşım Ali Yaman ile merhum babası Mehmet Yaman Dede’yedir. Her ikisi de araştırmaya ilk başladığım dönemlerde kişisel kütüphanelerinde bulunan, kendi ocaklarından ve diğer Alevi ocaklarının mensuplarından topladıkları belge ve yazmaları nezaket gösterip benimle paylaştılar.
Çok sayıda başka meslektaşım ve arkadaşım da zamanlarını ve emeklerini vererek bu çalışmaya katkıda bulundular. Osmanlıca ve Arapça belgeleri okurken yıllar içerisinde pek çok kez yardımlarına başvurduğum meslektaşlarım Himmet Taşdemir ve Abdullatif al-Khaiat’ı burada bilhassa anmak istiyorum. Ayrıca Farsça bazı belge ve pasajlar için Nima Shafaieh ve Shantia Yarahmadian’ın yardımlarına mazhar oldum. Aimee Dobbs ve Shahin Mustafayev, Bakü’deki Bilimler Akademisi Kütüphanesi’nde bulunan bir kitabın kopyasını edinmeme yardımcı olurken, Richard McGregor elinde bulunan Murtazâ ez-Zebîdî’nin Rafʿ Niqâb nüshasını benimle paylaştı. Afet Dadashova, Kiril alfabesiyle yazılmış bazı sayfaları benim için Latin alfabesine çevirdi. Derrick Wright tüm metnin üzerinden geçerek dilini gözden geçirdi. Bu dostlara ve süreç boyunca bana çeşitli şekillerde ve çeşitli düzeylerde yardım eden aşağıdaki hocalarıma, meslektaşlarıma ve arkadaşlarıma müteşekkirim: András Riedlmayer, Wolfhart Heinrichs, Bedriye Poyraz, Mark Soileau, Helga Anetshofer, Hakan Karateke, Özer Ergenç, Zeynep Ertuğ, İlhan Başgöz, Edouard Méténier, Irene Markoff, Hülya Taş, Rüya Kılıç, Hülya Canbakal, Amelia Gallagher, Ali Akın, Abdullah Bilgili, Can Delice, Erdem Çıpa, Ethel Sara Wolper, Abir Yousef, Hüseyin Abiba, Ayhan Aydın, Nabil al-Tikriti ve Levent Mete. Adını anmayı istemeden atladığım herkesten özür diliyorum.
Bu projenin farklı aşamaları farklı kurumlardan aldığım şu burslarla desteklenmiştir: Türkiye’deki Amerikan Araştırma Enstitüsü (ARIT) bursu, Harvard Üniversitesi’nden Kirkland bursu ve Whiting doktora tezi bursu, National Endowment for Humanities bursu ve Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED) bursu. Ayrıca Virginia’da halihazırda çalıştığım William & Mary Üniversitesi Tarih Bölümü ve Fen
Edebiyat Fakültesi Dekanlığı’ndan aldığım destek için de teşekkürü borç bilirim. Ankara’daki Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi görevlileri (özellikle Burhan Toy) ve İstanbul’daki Başbakanlık Osmanlı Arşivi çalışanları da bu arşivlerdeki araştırmalarıma nezaketle yardımcı oldular. Ayrıca Harvard Üniversitesi’nde Widener, İstanbul’da bulunan İSAM ve Boğaziçi Üniversitesi kütüphaneleri ile William & Mary Üniversitesi’nin kütüphanesini araştırmalarım esnasında yoğun şekilde kullandım. Destekleri için tüm bu kurumlara ve kurum çalışanlarına müteşekkirim. Ayrıca bana kitaptaki haritaların çiziminde yardım eden William & Mary Coğrafi Analiz Merkezi çalışanlarına da şükran borçluyum. Son olarak, Edinburgh University Press’in editörleri Nicola Ramsey ile Eddie Clark’a ve ayrıca dizi editörü Kent Schull’a uzmanlıkları, profesyonellikleri ve işbirlikleri için teşekkürlerimi sunuyorum.
Aileme olan minnettarlığımı ise ifade etmeye sözcükler yetmez. Anne ve babam Melek (Dolar) Karakaya ile Delil Karakaya, tüm eğitim hayatım boyunca bana her zaman en büyük desteği ve motivasyonu sağlayan kişiler oldular. Bu proje için farkında olmadan içimdeki ilk merak ateşini yakan ve pek çok konuda bana ilk elden bilgi sağlayan da onlar oldu. Onların varlığı ve duaları bu kitabın yazılmasını benim için çok daha anlamlı kıldı. Abilerim Abbas Karakaya ve Mehmet Ali Karakaya, rahmetli ablam Aysel Karakaya ve abimin eşi Sibel Tatar’a, her ihtiyaç duyduğumda sağladıkları teşvik ve pratik meselelerdeki destekleri için teşekkür ediyorum. Kızlarım Ezgi ve Bahar, adeta sürekli ilgiye muhtaç üçüncü bir kardeş gibi, bu kitapla birlikte büyüdüler. Bu sancılı ve hiç bitmeyecekmiş gibi görünen okuma, yazma ve yayıma hazırlama sürecini neşe saçan varlıklarıyla benim için çok daha çekilir kıldılar ve hayatımda hep bir denge unsuru oldular. Ama bu süreçte en çok da, bu uzun yolculuk boyunca hep yanımda olan eşim Laine Stump’a borçlandım. Onun her konudaki desteğini kelimelerle anlatmam mümkün değil.
Osmanlı Anadolusu’nda Kızılbaş Aleviler
Sufilik, Siyaset ve Toplumsal Kimlik
Ayfer Karakaya-Stump
İletişim Yayınları
1.baskı – Aralık 2025
368 sayfa
İÇİNDEKİLER
KISALTMALAR……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..9
TRANSKRİPSİYON VE TERMİNOLOJİYE DAİR NOT……………………………………………………………………………………15
ÇEVİRİYE ÖNSÖZ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….19
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………21
GİRİŞ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….25
BİRİNCİ BÖLÜM
IRAK BAĞLANTISI: EBÜ’L-VEFA TACÜ’L-ARİFİN VE VEFAİ GELENEĞİ………………………………………………65
İKİNCİ BÖLÜM
UNUTULMUŞ ATALAR: ORTAÇAĞ ANADOLUSU’NDA VEFAİ DERVİŞLERİ………………………………….107
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
HACI BEKTAŞ VE PAYLAŞILAMAYAN MİRASI: RUM ABDALLARI,
BEKTAŞİ TARİKATI VE (PROTO-)KIZILBAŞ TOPLULUKLAR………………………………………………………………………159
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
BÖLGELERARASI BİR KIZILBAŞ AĞI:
IRAK’TAKİ ATEBÂT ŞEHİRLERİ VE KIZILBAŞ ZİYARETÇİLERİ…………………………………………………………………199
BEŞİNCİ BÖLÜM
MİSTİSİZM VE EMPERYAL SİYASET:
SAFEVİLER VE KIZILBAŞ HAREKETİNİN OLUŞUMU……………………………………………………………………………………….229
ALTINCI BÖLÜM
KIYIMDAN MEZHEBÎLEŞMEYE: OSMANLI ANADOLUSU’NDA
KIZILBAŞ/ALEVİ KİMLİĞİNİN KONSOLİDASYONU…………………………………………………………………………………………263
SONUÇ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..325
KAYNAKÇA………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..333
DİZİN……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….359
Ayfer Karakaya-Stump
Lisansını Bilkent Üniversitesi’nde, yüksek lisansını ABD’de Ohio State Üniversitesi’nde tamamladı. Doktora derecesini Harvard Üniversitesi Tarih ve Ortadoğu Çalışmaları ortak programından, “Sultanın Tebaası, Şahın Talipleri: Osmanlı Anadolusu’nda Kızılbaş Topluluklarının Oluşumu ve Değişimi” başlıklı teziyle aldı. Cornell Üniversitesi’nde sürdürdüğü iki yıllık doktora-sonrası çalışmayı takiben, 2011 yılında William & Mary Üniversitesi Tarih Bölümü’nde göreve başladı, 2018 yılında doçent oldu. Halen aynı üniversitede Ortadoğu, İslâm ve Osmanlı tarihi dersleri vermektedir. Araştırma alanları arasında, Anadolu’nun sosyokültürel tarihi, Osmanlı-Safevi ilişkileri ve sınır bölgeleri, sufizm ve tarikatların sosyal tarihi, muhalif dinî akımlar, Alevi-Bektaşi toplulukları ile kadın ve toplumsal cinsiyet çalışmaları vardır.
İngilizce ve Türkçe yayımlanmış birçok akademik makalesinden bir bölümü 2015 yılında Vefailik, Bektaşilik, Kızılbaşlık: Alevi Kaynaklarını, Tarihini ve Tarihyazımını Yeniden Düşünmek başlığıyla Bilgi Üniversitesi Yayınları tarafından kitap olarak basılmıştır; kitabın 2022 yılında 4. baskısı yapılmıştır. The Kizilbash-Alevis in Ottoman Anatolia: Sufism, Politics and Community, 2019 yılında Edinburgh Üniversitesi Yayınları tarafından basılmıştır. Kitap, Amerika’da, Güneydoğu Bölgesi Ortadoğu ve İslâm Çalışmaları Vakfı’nın 2020 yılı kitap ödülünü kazanmıştır.
2023 yılından itibaren Alevi-Bektaşi Dijital Arşivi projesinin de direktörlüğünü yürüten Karakaya-Stump’ın, çeşitli dergi ve gazetelerde güncel konularla ilgili yazı ve söyleşileri de yayımlanmıştır.