Kutulara Sıkıştırılan Benliklerimiz: İçe Dönük müsünüz, Yoksa Dışa Dönük mü?
İnternette veya iş başvurularında karşınıza çıkan o meşhur kişilik testlerini düşünün. Size sürekli şu tarz sorular sorarlar: “Partilerde enerjik mi hissedersiniz (dışa dönük), yoksa evde yalnız kalmayı mı tercih edersiniz (içe dönük)?” Mantığınızla mı hareket edersiniz, yoksa duygularınızla mı?
Özellikle ünlü Myers-Briggs Tip Göstergesi gibi testler, insanları zihinlerini “tercih ettikleri” biçimde sınıflandırarak içedönük veya dışadönük, duyusal veya sezgisel tutumlar arasında keskin bir seçim yapmaya zorlar. Toplum ve bu tarz testler, zıtlıkları bir arada var olabilen zenginlikler olarak değil, birbirini tamamen dışlayan alternatifler olarak görme eğilimindedir. Peki ama insan doğası gerçekten bu kadar siyah ve beyaz mıdır?
Jung’un Asıl Sırrı: “Karşıtların Birliği”
İlginçtir ki, bu testlerin birçoğu ünlü psikiyatrist Carl Jung’un teorilerine dayandığını iddia eder. Oysa Jung, psikolojik teorisinde “karşıtların birliği” kavramını çok geniş ölçüde kullanmıştır. Onun anlayışına göre insan benliği; erkek ile dişi, içedönük ile dışadönük gibi birbirine tamamen zıt görünen kutupların muhteşem bir birliğinden oluşur. Yani sağlıklı bir benlik, bu zıtlıkların birinden birini seçmek zorunda değildir.
Zıtlıklar Birbirinin Düşmanı Değildir
Bizler genellikle Aristoteles’in mantığıyla düşünmeye alıştığımız için, zıt şeylerin birbirinden tamamen ayrı olduğuna inanırız. Ya da tıpkı Freud’un psikanalitik teorisinde olduğu gibi, içimizdeki karşıt fikirlerin ve duyguların sürekli amansız bir savaş (diyalektik mücadele) içinde olduğunu varsayarız.
Oysa süreç kuramının bize gösterdiği çok daha derin bir gerçek vardır: Karakterolojik karşıtlar birbirini dışlamaya eğilimli gibi görünseler de, aslında temel ortaklıklar ve özsel benzerlikler taşırlar. Örneğin, tamamen zıt özellikler gibi duran “obsesif” ve “histerik” yapıları ele alalım; kurama göre obsesif olmak rasyonel ve çalışkan olmanın “histerik” bir yoluyken, histerik olmak da duygusal olmanın “obsesif” bir yoludur. Aynı şekilde, Freud sevgi ile öz-sevgiyi (narsisizm) birbiriyle savaşan düşmanlar olarak görse de, aslında bunlar ayrılmazdır; sevgi ve öz-sevgi birlikte artar, azalır ve birbirini güçlendirir.
Karmaşıklığın ve Yoğunluğun Gücü
Zihnimizin içini sadece mantığın ve çelişkisizliğin olduğu bir alan, bilinçdışımızı ise zıtlıkların savaştığı karanlık bir kazan olarak görmemeliyiz. Psikolojik süreçlerimiz aslında Herakleitosçu bir nehir gibi akar; bilinçli yüzeyimiz ile bilinçdışı akıntılarımız birbirinden ayrılmaz ve birlikte burgaçlar oluşturarak ilerler. Bilinç ve bilinçdışı birbirine düşman değil, büyük ölçüde benzer ve sinerjiktir.
Buradan çıkaracağımız en önemli ders şudur: Karşıtlıklar birbirine karşıt veya düşman değildir. Aksine, içinizde barındırdığınız bu karşıtlıklar sizi daha güçlü kılar. Kişiliğiniz ne kadar yoğun ve karmaşık olursa (yani içedönüklüğü ve dışadönüklüğü, mantığı ve duyguyu ne kadar çok bir arada barındırırsa), iç ve dış dünyayla başa çıkma yeteneğiniz ve yaşam yoğunluğunuz da o kadar artar.
Sonuç Olarak: Bir dahaki sefere bir kişilik testi sizi belirli bir kutuya sokmaya çalıştığında veya içinizdeki çelişkili duygular yüzünden kendinizi tuhaf hissettiğinizde şunu hatırlayın: Siz sadece içe dönük veya sadece dışa dönük, sadece duygusal veya sadece mantıklı değilsiniz. Zıtlıklarınızla bir bütünsünüz ve sizi hayata karşı dirençli kılan şey, tam da bu muazzam karmaşıklığınızdır!