Sürekli “Denge” (Homeostaz) Aramak Neden Bizi Özgürlükten Alıkoyuyor?
Kişisel gelişim kitaplarından aile terapilerine kadar her yerde sıklıkla aynı tavsiyeyi duyarız: “Hayatında dengeyi bul.” Birçok psikolojik yaklaşım ve popüler kültür, sağlıklı bir insan zihninin veya ailenin, dışarıdan gelen sarsıntıları savuşturup hızla eski, huzurlu “denge” (homeostaz) durumuna dönen bir yapı olduğuna inanır. Peki ama hayat gerçekten düz ve durağan bir çizgiden mi ibarettir?
Sistemler Teorisinin “Denge” Yanılsaması
Toplumu, aileyi ve insanı sadece dengeyi korumaya çalışan “sistemler” olarak kavramsallaştıran bu bakış açısı, aslında geçerliliğini yitirmiş eski homeostaz kavramına ve geleneksel Sistemler Teorisi‘ne dayanır. Sistemler teorisi, her ne kadar karşıtların tamamlayıcılığını değişimin motoru olarak görse de, çatışmayı ve antagonizmayı minimize etme eğilimindedir. Sistemi ne pahasına olursa olsun “homeostatik mekanizmalarla” (dengeleyici geri bildirimlerle) sürdürmeye çalışan bu yaklaşım, aslında çok tehlikeli bir illüzyon yaratır: Temel çatışmaları gizler ve insanın kendi sorunlarıyla yüzleşerek özgürleşmesi çabalarını baltalar.
Bu eski mekanik görüşe göre, dışarıdan gelen her olay sadece sistemi bozan bir “varyasyondur” ve fizyolojik ya da psikolojik mekanizmalarımızın tek amacı, bu sapmaları düzeltip bizi tekrar o tepkisiz, düz dengeye geri döndürmektir.
Hayat Düz Bir Çizgi Değil, Ritmik Bir Salınımdır
Oysa doğanın, biyolojinin ve insan zihninin gerçeği çok başkadır! Fiziksel ve biyolojik süreçler, doğaları gereği asla durağan bir dengeye ulaşıp orada kalmak istemezler; onlar her zaman salınımlı ve ritmiktir. Basit kimyasal tepkimeler dengeye ulaşarak durabilir, ancak yaşamı var eden o karmaşık biyokimyasal yolların tamamı döngüsel ve salınımlı bir yapıya sahiptir.
Kalp ritimlerimizin atışından doğadaki mevsimlere, hatta psikiyatrideki bipolar hastalığa kadar her alanda döngüsellik, biyolojik süreçlerin en temel özelliğidir. Yani hayatta olmak, dengeyi bulup durmak değil; sürekli yükselen ve alçalan dalgaların üzerinde sörf yapmaktır.
Çatışma ve Uyumun Dinamik Birlikteliği
Tüm bu ritmik yapı bize insan doğasına dair harika bir gerçeği kanıtlar: Psikolojik ve fizyolojik süreçlerimiz, rastgele oluşan hataları telafi edip bizi uyuşturan homeostatik mekanizmalardan ibaret değildir. Bizler, karşıt ama birbirini tamamlayan durumların dinamik bir arada oluşundan meydana geliyoruz.
Süreç kuramının vurguladığı gibi, hiçbir etkileşim sadece uyum arayışından ibaret olamaz; süreçleri gerçekten hareket ettiren ve bizi geliştiren şey, uyum (sinerji) ve çatışmanın her zaman muazzam bir şekilde bir arada var olmasıdır.
Sonuç Olarak: Kendi içinizde, evliliğinizde veya sosyal yaşantınızda sürekli o kusursuz, pürüzsüz “dengeyi” aramaktan vazgeçin. Karşılaştığınız çatışmalar veya ruh halinizdeki ritmik salınımlar bir şeylerin “bozulduğunu” değil, aksine yaşadığınızı gösterir. Durağan bir dengenin uyuşturucu etkisine sığınmak yerine, içinizdeki ve dışınızdaki o zıt ama tamamlayıcı güçlerin döngüsel dansını kucaklayın!