Daha Fazla Kâr İçin – Barış Gençer Baykan

Benzin istasyonlarında ?kurşunsuz? vurgusunu sıkça duyduk ama üzerinde hiç durmadık. Normalde benzinin kurşunlu olduğunu ve benzin tedarikçilerinin bizim iyiliğimizi için benzini kurşundan arındırdıklarını düşünebiliriz. Oysa gerçek tam tersi. Benzinde kurşun yok ve 90 yıl önce General Motors, Du Pont, bugün Exxon olarak bilinen Standard Oil- New Jersey son derece zararlı olan bu maddeyi benzine katmaya başlıyorlar. Otomobil egzozundan çıkan kurşun parçacıkları rüzgar,yağmur ve kar ile taşınarak sadece yerel nüfusa değil on binlerce kilometre ötedeki canlılara zarar veriyor. 1920?den bu yana atmosfere salınan kurşunun %90?ı benzin yakılmasından kaynaklanıyor. ABD?deki The Nation dergisinde ?The Secret History of Lead? adıyla yayımlanan uzun makale, H2O Kitap tarafından ?Kurşunlu Benzinin Gizli Tarihi? adıyla kitaplaştırıldı. Bu gizli tarih şirketlerin halk sağlını nasıl hiçe saydıklarının öyküsü.

Kurşun tesirli bir nörotoksin. Kokusu, rengi ve tadı olmayan kurşun ancak kimyasal çözümleme sonucu tespit edilebiliyor. Böcek ilacı gibi benzer ve kansorejen ve öldürücü zehirlerin, bir çok kimyasalın, petrol atıklarının ve hatta radyoaktif maddelerin aksine kurşun zamanla çözülmüyor, buharlaşmıyor ve asla yok olmuyor. Kurşundan ilk ve en kötü etkilenenler çocuklar. Henüz gelişme çağını tamamlayamadıkları için çocuklarda IQ seviyesinde düşüş, okuma ve öğrenme güçlüğü , işitme engeli, dikkat seviyesinde azalma, hiperaktivite ve davranış bozukluklarına yol açabiliyor.Yetişkinlerde ise kandaki artan kurşun seviyesi kalp krizi ve inme gibi damar hastalıkları, yüksek tansiyon ve erken ölümlerle ilişkilidir. Peki nasıl oluyor da bu zehrin benzine karıştırılıp doğaya salınmasına izin veriliyor?

Benzine kurşun neden katılır?

1921?de Ohio?da General Motors?ta çalışan Thomas Midgley Jr. tetra etil kurşunun (TEL- Tetra ethyl lead) içten yanmalı motorlarda vuruntuyu azalttığını keşfediyor. (Midgley TEL?in yanı sıra ozon tabakasını delen kloroflorokarbon gaz bileşik grubunun ilk üyesi Freon?un mucidi). Vuruntu, motorun içinde bir şeylerin zarar gördüğü izlenimi yaratan, keskin metalik ses. Kurşunlu benzin aynı zamanda daha yüksek sıkıştırma kabiliyeti ile araçlara daha yüksek güç sağlıyor. Oysa temiz yandığı için daha az karbon üreten ve kurşun gibi vuruntuyu önleyebilen etanol ABD?de ve Avrupa ülkelerinde kullanılıyordu. 1826?da üretilen ilk içten yanmalı motor prototipinde alkol ve terebentin kullanılmıştı. Henry Ford ilk arabasını zirai alkolle çalıştırmıştı. Etanol için patent alınamayacağı için büyük kar getirmeyecekti ve petrol ve otomobil üreticileri tercihlerini kurşundan yana kullandılar.

Kurşun yerine Ethyl markalaştırılarak etkisi gizlendi. 1924 yılında Standard Oil?in TEL üretim tesisinde 5 işçi hayatını kaybetti, onlarcası kurşundan zehirlendi. Amerikalılar ?kurşunlu benzin? ismini ilk defa basının haberleriyle öğrendiler. 30 Ekim 1924?te Standard Oil New York?ta bir basın toplantısında Midgley, TEL?in az miktarda zararlı olmadığını ispat etmek için ellerini bu sıvıyla yıkadı ve sonrasında gittiği toplantılarda bu gösteriyi sürdürdü. 1986?daki Çernobil nükleer felaketi ertesinde radyasyonlu çay içen bakan Cahit Aral?ı, Fukushima?dan sonra musluk suyunda radyasyon olmadığını göstermek için bir bardak su içen Tokyo Valisi?ni hatırlamamak elde değil.

Farklı sektörler benzer taktikler

ABD?de kurşunun otomobillerde benzin maddesi olarak kullanılması ancak 1986?da yasaklanabildi. Aslında 1926, 1943, 1954,1970 yıllarında zararalarından dolayı yasaklanması gündeme geldi ama asbest, tütün, tarım ilaçları, nükleer ve biyoteknoloji sektörlerinin de kullandıkları strateji ve taktikler yüzünden kurşunun benzinde hükmü sürdü. Bilimsel belirsizliğin arkasına saklanmak, kanıtları manipüle etmek, bağımsız araştırmaları ve araştırmacıları baskılamak, , düzenleme ve denetleme mekanizmalarından kaçmak, inkarcı lobilere ve medyaya kaynak aktarmak kurşunun zararlarını örtmek içindi.

Mineral kaynakların çıkarılması, işlenmesi, kullanımı ve korunması konularında bilimsel araştırma yapmakla yükümlü ABD Madencilik Bürosu?nun kurşunlu benzin ile ilgili araştırmaların masrafları üretici şirketler tarafından karşılandı. Toplum Sağlığı Dairesi hiçbir zaman bu konuyu araştırmadı ve daireye ödenek ayrılması için Kongre?ye talepte bulunmamış ve Kongre gerekli yasaları çıkarmadı. 20. yüzyılda ABD?de yakılan tahmini 7 milyon ton kurşunun büyük kısmı hala havada, toprakta, suda ve canlı organizmaların bedeninde. Britanya Çevre Kirliliği Kraliyet Komisyonu?nun 1983 raporu ?yeryüzünde insan üretimi kurşundan etkilenmeyen tek bir toprak parçası veya canlı türü kalmadığı düşünülüyor.

ABD?de 1970?li yıllarda kurşunlu benzin üzerinde şüpheler arttıkça şirketler bu ürünü Uzakdoğu,Ortadoğu ve Güney Amerika?ya kaydırmaya başladı AB ülkelerinde kurşunlu benzinin kullanımı 1993 yılında yasaklandı. Türkiye?de 1996?da kurşunlu benzin kullanma oranı %86 idi ve ancak 2004?te yasaklandı. Süper benzin diye uzun yıllar kullandığımız aslında kurşunlu benzindi. Dönemin Çevre ve Orman Bakanlığı?nın 2004 yılındaki ?Kurşunlu Benzin Tüketimi ve Kurşunun Etkileri Raporu?na göre Türkiye genelinde 2003 yılı verilerine göre benzinli araçlardan atmosfere atılan kurşun miktarı yaklaşık olarak 230.000 kg/yıl olarak veriliyor. Şehir içi bölgelerde kurşun kirleticilerinin ana kaynağı olarak da süper benzin kullanan otomobiller gösteriliyor. Türkiye?nin kurşunlu benzinin gizli tarihi de yazılmayı bekliyor.

KURŞUNLU BENZİNİN GİZLİ TARİHİ, Jamie Lincoln Kitman, Çeviri: Esin Aslan Gündüz, H2O Kitap, 2014.

(BirGün Kitap Eki, 151.sayı)

Yorum yapın

Daha fazla İnceleme, Makaleler
Derin “Bir Gemide” – Sacide Alkar Doster

Bazen bir kitap okursunuz, içine alır sarmalar sizi. Bazen üveylik koyar kendiyle arasına bir diğer kitap. Onları bize kardeş yapan...

Kapat