Denis Diderot ve II. Katerina: Bir Aydın ile İmparatoriçe Arasındaki Olağanüstü İlişki
Denis Diderot ile Rusya İmparatoriçesi II. Katerina arasındaki ilişki, 18. yüzyıl Avrupa’sında düşünce ile siyasal iktidarın karşılaşmasını gösteren dikkat çekici örneklerden birini oluşturur. Diderot, Encyclopédie projesinin başlıca yöneticilerinden biri olarak Fransız Aydınlanması’nın entelektüel dünyasında önemli bir konum elde etti. Ancak bu entelektüel başarı, ona düzenli ve yüksek bir gelir sağlamadı. Özellikle kızının evliliği için gerekli maddi kaynakları karşılamak amacıyla kişisel kütüphanesini satmayı düşündü. (Wikisource)
II. Katerina bu maddi sıkıntıyı öğrendiğinde Diderot’nun kitap koleksiyonunu satın aldı. Böylece filozofa önemli bir maddi destek sağladı; ayrıca kitapları Paris’te kullanmaya devam etmesine izin verdi ve onu kendi kütüphanecisi olarak görevlendirdi. Kaynaklarda satış bedeli çoğunlukla 15.000 livre olarak verilir. Katerina ayrıca yıllık 1.000 livre tutarında bir gelir bağladı ve daha sonra elli yıllık ödemeyi peşin gerçekleştirdi. (Wikisource)
Bu ilişki yalnızca ekonomik bir himaye ilişkisi olarak değerlendirilemez. Katerina, Diderot’nun düşüncelerine ciddi bir entelektüel ilgi gösterdi. Diderot da imparatoriçenin yönetim anlayışı, hukuk düşüncesi ve Rusya’nın geleceği üzerine yoğun biçimde konuştu. Nitekim 1773–1774 yıllarında St. Petersburg’da gerçekleşen uzun görüşmeler, bu ilişkinin entelektüel boyutunu daha görünür hâle getirdi. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
Diderot’nun Maddi Sıkıntıları ve Kütüphanesi
Diderot’nun yaşamında kitaplar yalnızca entelektüel araçlar değildi. Kitap koleksiyonu, aynı zamanda onun kişisel servetinin önemli bir bölümünü oluşturuyordu. Buna rağmen Encyclopédie gibi büyük projelerde çalışması onu zengin bir düşünür hâline getirmedi.
Özellikle kızının çeyizi için gerekli parayı bulma ihtiyacı, kütüphanesini satma kararında önemli rol oynadı. II. Katerina’nın müdahalesi tam da bu noktada ortaya çıktı. İmparatoriçe, Diderot’nun kitaplarını satın alarak onun ekonomik sorununu büyük ölçüde çözdü. (Wikisource)
Burada dikkat çekici bir ayrıntı ortaya çıkar. Katerina kitapları satın aldıktan sonra Diderot’nun koleksiyon üzerindeki kullanım hakkını korudu. Böylece filozof, kitaplarını kaybetmeden ekonomik bir kazanç elde etti. Katerina ise kitapların sahibi oldu.
Bu düzenleme, klasik bir kitap satışından oldukça farklıydı. Diderot kitaplarını kullanmaya devam etti ve aynı zamanda Katerina’nın kütüphanecisi sıfatını taşıdı.
15.000 Livre ve Elli Yıllık Maaş
Katerina’nın Diderot’ya sağladığı mali destek konusunda kaynaklarda küçük farklılıklar bulunur. Bazı tarihsel kaynaklar kütüphanenin satış bedelini 15.000 livre, bazı kaynaklar ise farklı bir toplam üzerinden aktarır. Ancak 15.000 livre rakamı, Diderot biyografilerinde ve döneme ilişkin kaynaklarda yaygın biçimde yer alır. (Wikisource)
Daha da dikkat çekici olan nokta, Diderot’nun kütüphaneci olarak aldığı ücrettir. Katerina ona yıllık 1.000 livre gelir bağladı. Daha sonra bu ödemeyi 50 yıllık toplam üzerinden 50.000 livre olarak peşin verdi. Böylece Diderot, hayatının geri kalanında ciddi bir ekonomik güvence elde etti. (Wikisource)
Bu olay Aydınlanma dönemindeki entelektüel himaye sistemini anlamak açısından önem taşır. Avrupa’daki hükümdarlar, sanatçıları ve düşünürleri maddi olarak destekleyerek kültürel prestij kazanabiliyordu. Katerina’nın Diderot’ya yönelik desteği de bu geleneğin güçlü örneklerinden birini oluşturdu.
Ancak Katerina’nın yaklaşımında yalnızca prestij arayışı bulunmuyordu. İmparatoriçe, Fransız Aydınlanma düşüncesine gerçek bir ilgi duyuyordu. Diderot’nun fikirlerini Rusya’nın yönetimi ve hukuk düzeni açısından değerlendirmek istemesi, bu ilişkinin siyasal boyutunu güçlendirdi. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
Diderot’nun St. Petersburg Yolculuğu
Diderot seyahat etmekten hoşlanmayan bir düşünürdü. Buna rağmen Katerina ile yüz yüze görüşmek amacıyla 1773’te Rusya’ya gitti. St. Petersburg’da yaklaşık beş ay kaldı ve 1774’ün başlarında Fransa’ya döndü. (Project Gutenberg)
Bu yolculuk, Diderot’nun yaşamındaki önemli dönüm noktalarından birini oluşturdu. Çünkü filozof burada yalnızca bir hükümdarla tanışmadı. Aynı zamanda kendi siyasal ve felsefi fikirlerini doğrudan bir hükümdarın karşısında tartışma fırsatı buldu.
Diderot ile Katerina’nın görüşmeleri alışılmış saray protokolünün dışına çıkıyordu. İki isim, felsefe, hukuk, yönetim ve toplum üzerine uzun tartışmalar yürüttü. Britannica’nın eski biyografik anlatımı da bu görüşmelerin alışılmadık derecede serbest ve canlı bir niteliğe sahip olduğunu vurgular. (Wikisource)
Katerina ve Diderot’nun Günlük Görüşmeleri
Diderot’nun St. Petersburg’daki günlerinin önemli bölümü Katerina ile yapılan konuşmalarla geçti. Bazı biyografik kaynaklar, iki ismin neredeyse her gün görüştüğünü aktarır. Diderot’nun konuşma sırasında son derece canlı ve fiziksel bir anlatım tarzına sahip olduğu da anlatılır. (Vikipedi)
Ancak bu tür anekdotların tarihsel güvenilirliği konusunda dikkatli davranmak gerekir. Diderot’nun heyecanlandığında Katerina’nın dizine vurduğu yönündeki anlatı, daha çok biyografik ve popüler aktarımlarda karşımıza çıkar. Bu nedenle söz konusu ayrıntıyı kesin bir tarihsel olgu gibi değil, Diderot ile Katerina arasındaki görüşmelerin samimiyetini anlatan bir anekdot olarak değerlendirmek daha doğru olur.
Bununla birlikte iki düşünce dünyasının karşılaşması konusunda daha sağlam tarihsel kanıtlar bulunur. Diderot, Katerina’nın hukuk ve yönetim anlayışı hakkında fikirlerini açıkça dile getirdi. Katerina da onun önerilerini ciddiye aldı; fakat bütün önerilerini kabul etmedi. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
Diderot’nun Katerina’ya Yönelik Entelektüel Etkisi
Diderot’nun Katerina üzerindeki etkisi, özellikle hukuk ve siyaset alanında görülür. Filozof, Rusya’nın toplumsal ve siyasal yapısı hakkında çeşitli öneriler geliştirdi. Katerina ise Aydınlanma düşünürlerinin fikirlerinden yararlanarak kendi reformcu hükümdar imajını güçlendirmeye çalıştı.
Bununla birlikte Diderot’nun Rusya hakkındaki düşünceleri ile Katerina’nın gerçek yönetim pratiği arasında önemli farklar vardı. Diderot daha radikal ve felsefi bir toplum tasavvuru geliştirirken Katerina imparatorluk yönetiminin pratik sınırları içinde hareket etti.
Nitekim Diderot’nun fikirleri hakkında yapılan değerlendirmeler, onun Katerina’nın yönetimini bütünüyle idealize etmediğini gösterir. Filozof, Rusya’nın siyasal ve toplumsal sorunlarını tartışırken hükümdarın yetkileri konusunda eleştirel görüşler de ileri sürdü. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
“Olağanüstü Bir Adam” Olarak Diderot
Katerina’nın Diderot’ya yönelik ilgisi, onun yalnızca Fransa’nın ünlü filozoflarından biri olmasından kaynaklanmıyordu. Diderot, düşüncelerini büyük bir enerjiyle savunan, farklı disiplinler arasında bağlantılar kuran ve tartışmayı seven bir entelektüeldi.
Bu nedenle Katerina’nın Diderot’yu olağanüstü bir düşünür olarak değerlendirmesi, iki isim arasındaki entelektüel yakınlığı anlamak açısından önem taşır. Ancak bu tür ifadeleri doğrudan Katerina’nın kesin bir değerlendirmesi olarak kullanırken birincil kaynağın bağlamını dikkate almak gerekir.
Diderot’nun karakteri ile Katerina’nın hükümdarlık kimliği arasındaki karşıtlık da ayrıca dikkat çekicidir. Bir tarafta özgür düşünceyi savunan bir filozof, diğer tarafta mutlak monarşik yetkilere sahip bir imparatoriçe bulunuyordu. Buna rağmen iki isim uzun süre düşünsel bir diyalog sürdürebildi.
Paris’teki Son Yıllar ve Katerina’nın Desteği
Diderot, Rusya’dan döndükten sonra Paris’teki çalışmalarına devam etti. Katerina’nın mali desteği, onun yaşamının son döneminde daha rahat bir çalışma ortamına kavuşmasına yardımcı oldu. Stanford Encyclopedia of Philosophy, bu mali desteğin Diderot’ya hayatının geri kalanı için önemli bir ekonomik güvence sağladığını belirtir. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
Diderot’nun yaşamının son döneminde sağlık sorunları ortaya çıktı. Katerina, 1784’te onun daha rahat bir konutta yaşaması için Paris’te Rue de Richelieu’de bir daire ayarladı. Diderot bu eve taşındıktan kısa süre sonra, 31 Temmuz 1784’te hayatını kaybetti. (Vikipedi)
Bu ayrıntı, Katerina’nın Diderot ile ilişkisinin yalnızca 1773’teki St. Petersburg ziyaretinden ibaret olmadığını gösterir. İmparatoriçe, filozofun yaşamının sonuna kadar ona maddi ve kişisel destek sağlamaya devam etti.
Diderot ve II. Katerina İlişkisinin Tarihsel Önemi
Diderot ile II. Katerina arasındaki ilişki, Aydınlanma çağında entelektüel ile iktidar arasındaki karmaşık ilişkiyiortaya koyar. Katerina, Diderot’yu maddi açıdan desteklerken onun düşünsel otoritesinden de yararlandı. Diderot ise bir hükümdarın himayesini kabul ederken düşünsel bağımsızlığını bütünüyle terk etmedi.
Dolayısıyla bu ilişkiyi yalnızca “zengin hükümdarın yoksul filozofa yardım etmesi” şeklinde açıklamak yetersiz kalır. Burada kültürel sermaye, siyasal meşruiyet, entelektüel prestij ve kişisel dostluk aynı ilişki içinde birleşir.
Öte yandan Katerina’nın Diderot’ya sağladığı destek, 18. yüzyıl Avrupa’sında hükümdarların Aydınlanma düşünürleriyle kurduğu ilişkilerin çelişkilerini de gösterir. Mutlak monarşi ile özgür düşünce aynı zeminde buluşmuştur. Ancak bu buluşma, her iki tarafın da kendi amaçlarından vazgeçtiği anlamına gelmez.
Kaynakça
- Diderot, D. Correspondance générale. 18. yüzyıl yazışmaları. (Obtic)
- Encyclopaedia Britannica. “Diderot, Denis.” Encyclopaedia Britannica, 1911. (Wikisource)
- Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Denis Diderot.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
- Morley, J. Diderot and the Encyclopædists. London. (Project Gutenberg)
- “Diderot inédit, d’après les manuscrits de l’Ermitage.” Wikisource. (Wikisource)
Tarihsel not: Verilen başlangıç metnindeki temel bilgiler büyük ölçüde kaynaklarla örtüşmektedir. Bununla birlikte satış yılı ve bedeli konusunda ikincil kaynaklarda 1765–1766 ve 15.000–20.000 livre/frank gibi farklı rakamlar görülebilir. Bu nedenle bilimsel metinde 15.000 livre rakamını yaygın kaynakların verdiği biçimiyle kullanmak, tarih konusunda ise 1765–1766 aralığını belirtmek daha güvenlidir. Diderot’nun St. Petersburg’da yaklaşık beş ay kaldığı bilgisi ise kaynaklarda açık biçimde desteklenmektedir. (Wikisource)
