Otoritaryen Kişilik Üstüne / Niteliksel İdeoloji İncelemeleri – Theodor W. Adorno

“Potansiyel faşist birey mevcutsa, o kesin olarak nasıl biridir? Antidemokratik düşünceyi oluşturan şey nedir? Böyle birinin içindeki düzenleyici güçler nelerdir? Bu birey mevcutsa, gelişme tarzı ve bu gelişmeyi belirleyen etkenler nelerdir?”

Bu kitap, Frankfurt Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü üyelerinin Nazi Almanyası’nı terk ederek ABD’ye yerleştikleri dönemde yayımladıkları Önyargı Üstüne Çalışmalar başlıklı beş ciltlik eserin üçüncü cildini oluşturan Otoritaryen Kişilik adlı bölüme T. W. Adorno’nun yaptığı katkılardan oluşmuştur.

Adorno’nun, Antisemitizmin nedenlerine odaklanarak başladığı Niteliksel İdeoloji İncelemeleri altbaşlıklı bu çalışma, giderek azınlık karşıtı önyargının daha geniş ideoloji ve karakter modelleriyle ilişkisinin incelenmesine dönüşmüş, başlangıcın aksine Antisemitizm ele alınan konulardan sadece biri haline gelmiştir.

İdeoloji ve kişilikler arasındaki ilişkiler sorunu, “klişeler” konusunun da etraflıca ve çokyönlü incelenmesiyle çok az kitapta, bu kadar çarpıcı, bu kadar düşündürücü şekilde ele alınmıştır.
“Bu (otoritaryen sendrom), araştırmamızın bütününde ortaya çıktığı şekliyle yüksek puanlının genel görüntüsüne en yakın düşen sendromdur. Oedipus kompleksinin sadomazoşistlik bir çözülüşünü içeren “klasik” psikanalitik modeli izleyen bir sendroma, Erich Fromm tarafından “sadomazoşistik” karakter adı altında işaret edilmiştir. Max Horkheimer’ın, sosyo-psıkolojik kısmını yazdığı kollektif bir çalışmadaki kuramına göre, dışsal toplumsal baskı, itkilerin içsel bastırılışıyla yan yana gitmektedir. Bireyden aldığı kadarını ona asla vermeyen toplumsal denetimin “içselleştirilmesi”ne ulaşmak üzere, bireyin otoriteye ve onun psıkolojik aracısı olan üstbenliğe ilişkin tutumu irrasyonel bir görünüm alır.

Özne ancak, itaat ve boyun eğmeden haz alarak, kendi toplumsal uyumuna ulaşır.”
Theodor W Adorno

Potansiyel Faşist – Murat Erşen
(25/02/2011 tarihli Radikal Kitap Eki)
Modern ulus devlet modelini ve aydınlanma düşüncesini takip eden Batı?nın serüveni, geçen yüzyılda, tüm insanlık tarihinin en büyük travmalarından biriyle sarsıldı. Holocaust deneyimini bu kadar inanılmaz kılan şey, ilkel bir geçmişin karanlığında değil, tam da altın çağ olması beklenen bir zamanda ve en gelişmiş medeniyet olduğu düşünülen bir coğrafyanın tam ortasında çırılçıplak bir gerçeklik olarak vuku bulmasıydı. Auschwitz miladından sonra modern felsefi düşüncenin en başat meşgalelerinden biri bu vahşeti anlamaya çalışmak oldu. Yüz yüze gelinen bu fenomen Batı düşüncesinin kendi iç diyalektiğinin doğal ve kaçınılmaz bir sonucu muydu yoksa bu felaketlerin müsebbibi ?anlaşılmaz iblislerin ortalığı basması? mıydı?
Bu konuda hem felsefe ve edebiyatta hem de sinemada pek çok başyapıt verildi. Tüm bu çalışmalar, hep potansiyel faşistin nüvesini ortaya çıkarmanın peşine düştüler. İşte bunlar arasında yer alan en önemli eserlerden biri, Nazi zulmünden kaçarak ABD?ye sığınan Frankfurt Toplumsal Araştırma Enstitüsü üyelerinin ?önyargı? üstüne yaptıkları geniş kapsamlı çalışmadır. Horkheimer?ın sözleriyle, incelemenin temel konusu toplumsal ayrımcılıktır, ?ama bunun amacı yalnızca, zaten yeterince geniş olan bir enformasyon kümesine birkaç ampirik bulgu daha eklemek değildir. Çalışmanın merkezi teması, görece yeni bir kavramdır. Otoritaryen insan tipi dediğimiz ?antropolojik? türün ortaya çıkması.? Adorno ve arkadaşlarının etnosantrizmin ve otoritaryen kişiliğin bir ürünü olarak geliştirdikleri ırkçılık ve ayrımcılık kuramlarına yaptıkları bu katkıda, anketlerinin yanıt bulmaya çalıştığı sorular temelde şöyle formüle edilmişti: ?Potansiyel faşist birey mevcutsa, nasıl biridir? Antidemokratik düşüncenin nitelikleri nelerdir? Bu birey nasıl ortaya çıkar ve gelişmesini belirleyen etkenler nelerdir?? Psikolojik ve sosyo-psikolojik açılardan tetkik ettikleri faşizmi ve ırkçılığı kişilik yapısı ile açıklamaya girişseler de, bunu basitçe bir hastalığa indirgemekten kaçınırlar. Asıl üzerinde durdukları husus, kendi grubuna olumlu, başka gruplara olumsuz önyargılarla bakan etnosantrik (etnik benmerkezci) kişilik yapısıdır.
?Otoritaryen Kişilik Üstüne? bizim kültürel ve siyasi coğrafyamız açısından en önemli getirisi, belki de anket sorunlarını kendi iç sorunlarımız çerçevesinde cevaplamaya çalışmak olabilir. Zira Enstitü?nün yaptığı çalışma başlangıçta özgül olarak antisemitizm üstüne bir sorgulamayken, daha sonra daha genel ve kapsayıcı bir ufka yerleşir, yani ?azınlık karşıtı önyargının daha geniş ideoloji ve karakter modellerini? incelemeye evrilir. Mesele benmerkezcilik ya da daha geniş bağlamda etnik benmerkezcilik olduğunda, kitaba bir parantez açıp belki de karşıt ya da tamamlayıcı denebilecek bir bakış açısına yerleşmek ve kitabı bu bağlamda okumak faydalı olabilir. Kitapta sonuçları verilen ve bir bulgu olarak ortaya konan, belli temayüllere sahip ve antidemokratik propagandaya özellikle açık ?potansiyel faşist?in tipolojik özelliklerine dikkatle eğilmek gerekecektir. Kültürel ve etnik bağımsızlık taleplerinin ülkemiz de dahil dünyanın dört bir yanında giderek daha yüksek sesle dile getirildiği bir konjonktürde, bizzat üretme zahmetine dahi katlanmadığımız önceden saptanmış ve genel kabul görmüş gibi gelen klişelerin tuzağına düşmeden, vicdanla ve açık bir zihinle etnosantrizmi, anti demokratik düşünce formlarını anlamak ve içimizdeki gizli faşistle yüzleşmek bakımından, çarpıcı bir kitap.

Kitabın Künyesi
Otoritaryen Kişilik Üstüne / Niteliksel İdeoloji İncelemeleri
Theodor W Adorno
Çevirmen: Doğan Şahiner
Say Yayınları
Basım Tarihi : 01 – 2011
Sayfa Sayısı : 336

Yorum yapın

Daha fazla İnceleme, Politika, Psikoloji
Kendi kendisinin noteri bir kambur: Ece Ayhan

Ece Ayhan benzeri göçebe şairlerin geride bıraktıkları nice belge vardır henüz haberdar olmadığımız. Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi şair ve...

Kapat