Politik Tiyatro – Erwin Piscator

Erwin Piscator’un kitabı, politik tiyatro tarihinde 20. yüzyıla damgasını vuran iki büyük yönetmenden birisidir (diğeri Bertolt Brecht’tir). Piscator’un kendi hayatını, tiyatrodaki gelişimini, sergilediği oyunlarla politik tiyatronun temellerini ortaya koyuşunu ve Almanya’nın çalkantılı siyasal tarihi içinde, faşizme karşı mücadeleyle birlikte hangi engellerle karşılaşıp, onları nasıl aşmaya çalıştığını gösterir. Bu bakımdan “Politik Tiyatro”, tiyatro literatürünün büyük klasikleri arasında yerini almıştır.
(Tanıtım Bültenimden)

Baskılara karşı siper kazmak! – Sarphan Uzunoğlu
(11/05/2012, Radikal Kitap Eki)
Erwin Piscator ismi belki birçok tiyatro izleyicisi ve okur için Brecht kadar tanıdık gelmeyecektir; ancak Piscator, faşizme karşı sanatla örgütlü mücadelenin temellerini atan isimlerden biriydi. Kurucusu olduğu Piscator-Bühne sahnesi de dahil olmak üzere tüm hayatını muhalif bir mecra olarak sanatı geliştirmeye ve sanatın muhalif kalması için nasıl yönetilmesi gerektiği üzerine kafa yormaya harcadı. O?nun, Nazi Almanyası?nın baskıcı koşullarına karşı bir direniş bayrağı olarak adlandırabileceğimiz mücadelesi ise ?Politik Tiyatro? isimli kitapta yine kendisinin kaleminden okurla buluşuyor…
Şöyle diyor Piscator: ?Faşizmi sadece tiyatromuzla durduramayacağımız daha başlangıçta hepimiz için çok açıktı.? Dünyanın dört tarafını saran faşizm belasına karşı sanat bir mecraydı; ancak mühim olan onu dönütürebilmekti. Piscator, kitabı boyunca faşizme karşı eylemliliği pratik politika eylemine dökmenin zorunluluğuna değiniyor. Sanatsal başarı yahut başarısızlığın, politik başarılarla yahut başarıszlıkla kıyaslandığı bir dönemde ortaya koyduğu tiyatronun muhasebesini yapan Piscator, epik tiyatronun kılavuzunu yazmış demek, sanıyorum ki abartı olmaz. O, savaştığı sistemle verdiği kavgayı kutsallaştırmıyor; ama ona gereğinden az değer de atfetmiyor. Üstelik, bu deneyimi belgeleme işini de üstlenerek yanlış anlamaların da önüne geçmiş oluyor.

Ezilenlerin tiyatrosu
Belki de Augosto Boal?ın ?Ezilenlerin Tiyatrosu?ndaki ifadelerini hatırlatmakta fayda var. Boal ?Tiyatro eylemi zorunl olarak politiktir, çünkü insanların bütün eylemleri politiktir ve tiyatro da bu eylemlerden biridir… Tiyatroyu politikadan soyutlamaya çalışanlar bizi temel yanlışa sürüklemek istiyorlar ki, bu da politik bir tutumdur,? demişti. Piscator ise politik bir eylem olarak tiyatronun nasıl bir seyir izlemesi gerektiğini temel mesele hâline getiriyor.
Aslına bakılırsa, arkadaşı Brecht gibi Piscator?un da Epik Tiyatro?ya ilişkin endişe ve söylemleri sosyal problemlerle biçimleri aynı anda ele alıyor. Sanatsal muhalefeti güçlü tutmak adına tiyatronun eğitici ve hareketlendirici işlevini öne koyuyor.
Elbette kitabın kendine has bir yapısı söz konusu. Sanat ve politika arasındaki içkinliğin ifadesi ile başlayan kitap aslen dönemsel siyasal baskının kalıcılığına karşı politika ve sanat alanlarındaki paralelliği ele alıyor. Hemen ardından ise bu paralelliğin tarihsel bir gereklilik olduğuna dönülüyor ki, sanatın ?her daim? olmasa da mutlaka bir şekilde kimi örnekleriyle muhalif olduğunu politik tiyatronun tarihine değinilen kısımda görebiliyoruz.

Özerk bir sanat mümkün mü?
Devletin, bugün bile devlet tiyatroları, şehir tiyatroları derken, Kültür Bakanlığı aracılığıyla pençelerinin arasında tuttuğu sanata karşı bir akım olarak proleterya tiyatrosu ise, özerkleşme yolunda bir sanat mücadelesine ilk adım olarak kitapta yer alıyor. Piscator?un politik tiyatro fikir ve inşaasını üstüne konumlandırdığı temel ise kitap boyunca sıkı bir planla işleniyor. Kronolojik olmanın yanı sıra, muhalif bir tiyatronun ?kullanma kılavuzu? niteliğini taşıyan bilgiler kitabın iskeletini teşkil ediyor.
Brecht?in ?Tiyatroyu politikaya yöneltme onuru özellikle Piscator?undur. Bu yönelme olmaksızın beim tiyatrom düşünülemezdi,? cümlesi haddinden fazla tevazu taşıyan bir cümle değildi. Çünkü Piscator?un ?Politik Tiyatro? isimli eseri Brecht?in Epik Tiyatro?sundaki yer yer düzensiz ve dönemsel şartlardan soyut okunamayacak yapıyı da dönemin gerçeklikleri ile bağlayarak ele alıyor. Zaten Piscator?un da Dadacılar dahil olmak üzere içinde bulunduğu muhalif sanatsal toplulukların ortaya çıkış süreçlerini dönemin gerçekliklerinden bağımsız okumak bizi olsa olsa hataya götürür.
Piscator-Bühne?nin birinci ve ikinci dönemlerini anlatan kitapta, özellikle altın çağ olarak adlandırabileceğimiz birinci dönemin nasıl bir aşınma yaşadığını da görebilmiş oluyoruz. Faşizm baskısı yahut ekonomik buhran karşısında sanatsal kadroların sanatsal birliktelikteki kararlılığı göz kamaştırırken, çeşitli çatışmalardan da haberdar olabiliyoruz. Dahası teknik bakımdan da çeşitli çizimler eşliğinde Piscator-Bühne?nin eser icrası ve eserin inşaası dönemlerine tanıklık edebiliyoruz.
Politik bir problemin tiyatronun temelinde olduğuna inanan Piscator, Brecht?in de değindiği üzere tiyatroya eğitici bir nitelik kazandırma yönünde en önemli deneyimi ortaya koymuştur. Dahası Piscator, tiyatrosunun kalıcı amacı olarak bu didaktik temeli öngörmüştür. Zaten Brecht?le ikisini ayıran nokta da budur. Brecht?in tiyatro anlayışını okuyabileceğimiz Epik Tiyatro?sundaki fikirlerin mikro boyutlarına karşı Piscator?un olayları makro bir çerçeve içerisinde ele alma azmi ve anlayışı açık bir biçimde ?kardeşim? diye seslendiği Brecht?ten farkını ortaya koymuştur.
Piscator, önümüze koyduğu sorunlar yumağıyla klasik sanat tartışmalarının ötesinde bir tartışma açıyor ve yüzleşilmesi zor kimi sorular soruyor. Tiyatronun ve sanatın muhalif, politik potansiyelinin ortaya konması için tiyatrocuların ve yapımcıların bizzat yüzleşmeleri gereken sorunları ele alıyor.

Kalıcı bir cephe olarak sanat
Piscator?un tiyatrosu, faşizme bir başkaldırıydı; ama o bunu ?gülünçlük? yahut ?ironi?nin ötesinde, ciddi bir çerçeve ile yapmayı tercih ederek birçok çağdaşından farklılaşmıştı. Belki de yeniden Boal?ın sözüne dönersek, ezilenlerin mücadelesinde bir silah olarak tiyatro fikrinin en sıkı uygulayıcılarından biri Piscator oldu. Sistemi tüm kurumlarıyla ele alan ev ?an?ın yahut ?sahne?nin değil, sistemin karşı-argümanlarını üreten biri olarak faşizmle mücadelede bir kulvar açtı.
Brecht?le Piscator?u ayıran ince çizginin toplumları ayaklandırma, sorunu ele alma potansiyeli gibi değişkenlerdeki farkları asıl mesele haline geliyor.
Belki de Piscator?un döneminde sanatın durumunu gözden geçirmek adına saldırı anında, siper kazması emredildiğinde Piscator?un bunu beceremeyişi ve çavuşunun alaycı biçimde mesleğini sorduğunda ?Oyuncu? cevabını verirken duyduğu utanç bile bombalar arasında, bir savaş döneminde Piscator?un verdiği ?ciddiye alınma? ve ?var oluş? mücadelesinin bir temeli olarak görülebilir. Piscator bile, politik bir temele oturtmadan önce mesleğini savaşların, buhranın, krizin ve ölümlerin dünyasında ?yaşantısıyla ilgisiz, çağa ve gününe uymayan bir şey? olarak görüyordu. Piscator?un gençliğinde meydana gelen ve mesleğinden utanç duymasına neden olan bu olay belki de onun gelecekteki tiyatro anlayışına temel teşkil etmişti.

Kitabın Künyesi
Politik Tiyatro
Erwin Piscator
Agora Kitaplığı / Tiyatro Dizisi
Çeviri: Mustafa Ünlü, Suavi Güney
İstanbul, Mart 2012, 1. Basım
336 sayfa

Erwin Piscator’un Politik Tiyatro (Das Politische Theater) adlı kitabı, modern tiyatronun en önemli belgelerinden biri. İki dünya savaşı arasında, Almanya’da Nazilerin iktidara yürüdüğü bir dönemde filizlenen yeni bir tiyatronun ?epik tiyatro? bütün bir öyküsü, oyunları, dekorları, güncel politik koşulları anlatılıyor kurucusu Piscator tarafından. Zamanın güncel politik olaylarını sahneye getiren ve bunu gerçekleştirmek için modern teknolojinin bütün olanaklarından yararlanmayı bilen Piscator tiyatrosu, 20’lerin sonlarında Berlin’in en büyük salonlarında oynuyor ve kitlesel bir yapım olan Aslan Asker Şvayk’la binlerce kişinin salonu doldurduğu dev bir tiyatro olayı yaratıyordu. Brecht, Toller, Tucholsky, Mehring, Gropius, Moholy-Nagy ve George Grosz gibi dönemin önemli isimlerinin yardımlarıyla çalışan Piscator, tiyatroya saydam projeksiyonu, film ve çizgi film kullanımı gibi yenilikleri ve ileri bir sahne mimarisi tekniği getirdi.
Bütün başarılarına karşın Piscator tiyatrosu içinde bulunduğu olağanüstü politik koşullara karşı duramadı: “Faşizmi sadece tiyatromuzla durduramayacağımız hepimiz için çok açıktı,” diye yazıyor Piscator: “Tiyatro çalışmalarımızın biçim ve içeriğinin geçerliliğinin onaylanması şansa bırakılamazdı. Epik ?politik? tiyatronun temel olgularının açıkça ortaya konulması gerekliydi. Sonuç olarak bu kitap yazıldı.”
Piscator’un bu tek kitabının hem onun epik tiyatronun çatısını kuran uygulamaları, hem de bu deneyin yaşandığı tarihsel koşullar üzerine yeni bir bakış açısı getireceği inancındayız.

Erwin Piscator / Politik Tiyatro
Özgün adı: Das Politische Theater

Metis Yayıncılık
Çeviri: Suavi Güney, Mustafa Ünlü
Yayına Hazırlayan: Müge Gürer
Kapak Deseni: George Grosz
Kapak ve Grafik Tasarım: Semih Sökmen
Kitabın Baskıları:
İlk Basım: Ocak 1985

İÇİNDEKİLER
Sunuş
Önsöz
Giriş
Sanattan Politikaya
Politik Tiyatronun Tarihi Üzerine
Proletarya Tiyatrosu
Merkez Tiyatrosu
Volksbühne’nin Konumu
Bayraklar
Kızıl İsyan Revüsü
Belgesel Oyun
Amatör Proleter Topluluklar
Rus Devrimi’ne Bir Yaklaşım
Zanaat
Olmaması Gereken Etkiler
Gotland Üzerinde Fırtına
Herrenhaus Toplantısı
Tiyatronun Çelişkileri
Piscator-Bühne’nin Kuruluşu ve Gelişmesi
Dönemle Yüzleşme
Yarım-Küre Sahne
Epik Satir
Ekonomi Komedisi
Stüdyo Yılı
Çöküş
Geçmişin ve Geleceğe Yönelik Beklentilerin Gözden Geçirilmesi
Dizin

POLİTİK TİYATRONUN TARİHİ ÜZERİNE / Erwin Piscator

Politik tiyatro, tüm girişimlerim boyunca aldığı biçimiyle ne kişisel bir ?buluş? ne de 1918?deki toplumsal gruplaşmaların sonucudur. Kökleri geçen yüzyılın sonlarına kadar uzanır. Geçen yüzyılda burjuva kesiminin entellektüel durumunu, ya yalnızca varlıklarıyla ya da tasarımlarıyla etkileyen, onu oldukça değiştiren, hatta kısmen yok eden güçler ortaya çıktı. Bu güçler iki yönden geliyordu: Edebiyat ve proleterya?dan. Böylece bu iki etkin gücün birleştiği noktada yeni bir kavram, Doğalcılık ve onunla birlikte yeni bir tiyatro, halk için bir sahne; Volksbühne (Halk Sahnesi) doğdu.

İşçi örgütlerinin tiyatroya olumlu bir tavırla yaklaşmalarının bu denli gecikmiş olması ilginçtir. O güne dek işçiler, burjuva toplumunun izin verdiği kültürel iletişim araçlarından yararlandılar, küçük çapta da olsa kendilerine ait bir yayın organı edindiler. Parlamentoya girdiler devlet işleyişine katkıda bulundular. Tiyatroyu ise gözardı ettiler.

Bunun nedeni neydi? Bir yandan, politik ve sendikal mücadelenin yoğunluğu bütün enerjilerini yuttu, kültürel etkinlikler ve çeşitli kültür öğelerini mücadeleye katmak için güç bulamadılar. Diğer yandan ise -bu nokta özellikle belirleyici olmuştur- 1870-1880?lerin proleteryası sanatsal konularda hala burjuva standartlarının büyüsü altındaydı. Sıradan kişi tiyatroyu ?Sanat Perilerinin Tapınağı? smokin ve beyaz kravatla, yüce duygularla girilebilecek bir yer olarak görüyordu. Kırmızı kadife ve altın sırma kaplı bu muhteşem salonlarda günlük mücadele, ücretler, çalışma saatleri, kârlar ve paylar gibi ?çirkin? konulardan söz edilmesi ona çok ters geliyordu. Bu tür konuların yeri gazetelerdi. Tiyatrodaki duygu ve genel hava günlük hayatın ötesindeki Büyüklük, Güzellik ve Gerçeklik dünyasına açılarak, üstünlük kazanmak zorundaydı. Tiyatro önemli günler ve tatiller içindi. Öte yandan işçiler zaten tiyatro için pek sık para bulamazlardı. Berlin tiyatrolarının fiyatları, onları varlıklıların ayrıcalığı kılıyordu. Kültür -bu toplumun kültürel durumu- toplumdaki herşey gibi en çabuk ve net biçimde rakamlarla ifade edilebilen bir denklemdir.

Die Weber (Dokumacıların İsyanı) adlı oyunun sansürden geçmesi için çabalarken, Deutsches Theater?in yöneticisi L?Arronge savunmasını, tiyatrosundaki koltuk ücretlerinin, oyunun zararlı etkilerinin olabileceği toplum kesimlerinin ödeyebileceklerinden çok daha yüksek olduğu gerçeğine dayandırmıştı.(1)

Bu durum Freie Volksbühne (Özgür Halk Sahnesi) kurulduğunda büyük ölçüde değişti. (Kurucular arasında Bruno Wille, G. Winkler, Otto Erich Hartleben, Kurt Baake, Franz Mehring, Gustave Landauer vb. bulunuyordu.) Amaçlarının kültürel istekleriyle ilintili olarak düşük fiyatlarla iyi tiyatro yapmak olduğu ortaya çıktı. ?Freie Volksbühne?nin (kuruluş modeli Antoine?ın Paris?teki Th*âtre Libre?inin aynıydı) ilk gösterilerinden altı ay sonra, Dr. Bruno Wille sosyalist bir gazete olan Berliner Volksblatt?da çıkan yazısında, kitlelere yalnızca salon esprileri ve oyalama edebiyatı sunmayan tersine gerçeğin aranmasında sanata hizmet edecek bir tiyatro olan Özgür Halk Sahnesi?ni desteklemek için birleşmelerini öneriyordu.? (Siegfried Nestripke, Das Theater im Wandel der Zeiten (Çağlar Boyunca Tiyatro) Berlin, 1928) İdeal bir program, ama, herşeye karşın idealist yine de. Yeni ?Halk için Sanat? sloganının benimsenmesi, burjuva entellektüel konumu terk etmek anlamına gelmiyordu. Burjuva, toplumunca saptandığı biçimiyle sanat kavramına hiç değinilmiyordu. Her oyun yazarının kendi çağı içinde söyleyebileceği bir şeyler olduğu gerçeği, bunların bir kuşaktan diğerine eleştirilmeden aktarılamayacağı olgusu değerlendirilmiyordu. Ölçütleri oluşturan sorunun kendisi değil, biçimiydi.

Bu noktada sanatı politik bir öğe olarak kullanmak ve sanat araçlarını işçi hareketinin hizmetine sunmak belki de erken bir girişim olacaktı. Zaman bu iş için henüz uygun değildi. Son derece önemli iki toplumsal öğeyi, tiyatro ve proleteryayı yalnızca biraraya getirmek bile dönem için yeterliydi. Proleterya ilk kez, üstelik küçük gruplar ya da tek tek bireyler olarak değil, bir bütün ve örgütlü kitleler halinde sanat tüketicisi konumunda ortaya çıkıyordu. İki tiyatro kulübü birleştiğinde toplam üye sayısı 80.000?e ulaşıyordu ve bu da yönetici sınıflar arasında yaygın bir kanı olan işçi sınıfının ?eğitilmemiş sürü? olduğu görüşünün aksine, bu sınıfın kültürel açlığının en açık kanıtını oluşturuyordu.

Tiyatro kulübünün kurucularının tersine Berlin sendikacıları bu yeni kuruluşu sınıf mücadelesinin bir parçası olarak değerlendiriyorlardı. Bu yeni tiyatro anlayışının, hareketlerinin kültürel kalesi olduğunu sezinlemişler, ancak bu gelişmenin pratik anlamını tam kavrayamamışlardı. Gerçi Brahm şöyle yazmıştı: ?Freie Volksbünhe?nin kurulması fikri sosyalistlerce ortaya atılmıştır. Bu düşünceyi gerçekleştirmek için bir araya gelenler de sosyalisttir… Ve bu da yeni girişimin yapısı ve anlamı üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir.? (Freie Bühne, 6 Ağustos 1890). Oysa kulübün yöneticileri kısa sürede tabanlarını yitirdiler.

Başlangıçtaki amaçlarla, pratikte ulaşılan nokta arasındaki farklılık büyüyerek, sonunda sağ kanadı ayrılıp Neue Freie Volksbühne?yi (Yeni Özgür Halk Sahnesi) kurmaya yöneltti. Bu iki kuruluş daha sonra Volksbühne adı altında 1920?de tekrar birleştirildi.

Bu kuruluş 1890?ların Alman tiyatrosunda belirleyici rol oynayan edebiyat akımlarıyla sıkı sıkıya bağıntılıdır. Burası kuşkusuz Doğalcılığın toplumsal ve devrimci bileşenlerinin tartışılacağı bir yer değil. Ancak Doğalcılığın yükselişini pek çok burjuva sanat tarihçisinin yaptığı gibi yalnızca edebi bir moda olarak açıklamak da kesinlikle olanaksızdır. Doğalcılık ?Gerçek, yalnızca gerçek!? sloganıyla ilerlemiştir. Ama o dönemin gerçeği neydi? Edebiyatın insanı ve basını keşfinden başka birşey değildi. Tüm diğer edebi dönemler boyunca ?halk? ya komik -1880?lerin gözyaşı dolu oyunlarındaki kahraman zanaatkar tipi, ?Becerikli olanın yükselişi?- ya da Büchner?in Woyzeck oyunundaki gibi trajik birey-figürler olarak yansıtılıyordu; Alman doğacılığında ise tiyatroda ilk kez proleterya bir sınıf olarak ortaya çıkıyordu. (Dokumacıların İsyanı, Familie Selicke (Selicke Ailesi), Hanna Jagert).

Ancak Doğalcılık, kitlelerin beklentilerini ortaya koymaktan uzaktı. Onların koşullarını anlatıyor ve edebiyatla toplumun durumu arasında uyumlu bir ilişki kuruyordu.

Kuşkusuz Doğalcılık devrimci ya da çağdaş anlamda Marksist değildi. En büyük öncüsü Ibsen de olduğu gibi sorunu ortaya koymaktan öteye geçemedi.. Yanıtlar duymayı umduğumuz yerden öfke çığlıkları yükseliyordu. Doğalcılık yalnızca epik döneminde (Zola), varolanın yerini alabilecek yeni bir toplumsal düzen düşüncesi oluşturabilmiştir. Doğalcılıkta, hareketimizin tiyatrodaki köklerinden birini görmem, benim için çok aşırı ya da alçakgönüllü bir tutum mudur? Her devrimin kendi atalarının listesini çıkarmaya hevesli olduğunu ve kendine entellektüel bir taban oluşturabilmek için bir gelenek edinmek çabasıyla bazı eğilimleri abarttığını biliyorum. Ancak bu noktada önemli olan Doğalcı ürünlerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduğu değil, kendi döneminde ne gibi etkiler yarattığıdır. Doğalcılığın bazı uzantılarının herhangi bir politik yüklemeyi kesinlikle yadsımalarına karşın (Sosyalist grubun kendi içinden bazı sesler de, erken dönem ürünlerinde gerçek bir sosyalizm olduğunu yadsır- Mehring(3) ) bu bir bütün olarak doğalcılığın işlevini azaltmaz. Yalnız tek bir tarihsel an için Doğalcılık tiyatroyu politik bir platforma dönüştürmüştür.(4) Proleteryanın tiyatro kuramı ile tiyatro örgütlenmesini kendi alanına çektiği dönemle, teatral gösteri tekniklerinde devrimin gelişmeye başladığı dönemin çakışması da rastlantısal değildir. Sahne aydınlatmasında elektrik 80?lerin sonuna doğru kullanılmaya başladı ve döner sahne de yüzyılın sonlarına doğru keşfedildi. Böylece yeni bir tiyatro anlayışı oluşturmak için herşey hazırdı.

Ayrıca siyasal hareket de doruk noktasına bu ilk dönem boyunca ulaşmıştı. Bu gelişmenin, dönemin en önemli politik öğesi olan Sosyal Demokrasinin dönüşmesi ile olan paralelliği, adeta hareketin kaderi gibi görünür. Örgütlenmede hızla büyüme, biçimsel gelişme ve arınmayı, hareketin zihinsel özünün hızla çürüyerek basmakalıp örneklere dönüşmesi izledi. Karşıt gücün kökleri hala burjuva dünyasındaydı, ancak burjuva dünyasını aşma eğilimi göstermesine karşın, güçlü bir darbe gerçekleştiremeden kendini tüketti.

İngiltere?de başlayan teknolojik devrim, toplumun yeniden örgütlenişini müjdeliyor, makina tüm Avrupa?yı fethediyordu. Pamuk endüstrisinde ve diğer alanlarda emeği yoğunlaştırıyor, proleteryayı fabrikalara ve endüstri şehirlerine topluyordu. Endüstride çalışan işçi sınıfı giderek büyüyordu. Artık toplumun gelişmesini bu büyüme belirleyecek ve sanatların en toplumsal olanı tiyatro da bundan etkilenmeksizin kalamayacaktı.

Kuşkusuz Sternheim?ın ?Lüks Dönem? olarak tanımladığı bu dönemin tiyatrosu, toplumla olan canlı ilişkisini hiçbir zaman tam olarak yitirmemişti. Strindberg ve Wedekind cinsellik, evlilik ve ahlaki değerlerin revizyonu sorunlarını tartışmaya açtılar. Şimdi geriye dönüp baktığımızda kendilerini kemikleşmiş gibi gösteren bu değerlerin, toplumsal yaşam biçimlerinde gevşemenin ve çözülmenin belirtileri olduğunu, tümünün, toplumsal yaşamın bütün biçimleriyle ekonomik baskı sonucu değişmeye başladığı bir dönemde oluştuğunu görüyoruz. Ancak bunlar yalnızca varolan sınıflar için bir yeniden değerlendirmeydi. Kalburüstü kesim yalıtılmış olarak kaldı. Saatte 60 fenig kazanan fabrika işçisi ise o sıralarda yeni yeni ortaya çıkan ve kendi yaşamlarına ilişkin tanıdık birşeyler gösteren yerel sinema-tiyatrolara gitmeyi tercih etti. Wedekind?in ?Tenin kendi ruhu vardır? ve Strindberg?in ?İnsanlık acınacak durumdadır? deyişleri proleteryaya, Sternheim?ın mors alfabesiyle yazılmış özdeyişleri ya da Georg Kaiser?in biçim verilmiş vecdinden öte birşey anlatmıyordu.

Herşeyden önce savaş toplumun durumuna karşı sesimizi yükseltmemize izin vermiyordu. Yine savaş, yalnızca sanat alanında geçmiş yirmi yılın ne kadar boş ve anlamsız olduğunu değil, aynı zamanda sanat üretiminin ne denli şaşırtıcı boyutlarda koşullara uygulanabilir olduğunu da gösterdi. Tiyatro kendisini militarize ediyordu. Her sınıftan nihai galipler ve yüzde yüz sonuna kadar direnenler ortaya çıktı. Shakespeare Pan-Germen oldu. Daha sonra tiyatro revülerinin yöneticileri her akşam savaş mutfaklarını sergilemeye koyuldular ve Claire Waldoff(5) cepheye giden her adamı bu kez kendisinden alamadığını gelecek sefere söz vererek yolcu ediyordu. Revü yıldızları seyirciye kıçlarını göstererek ?Kayzer ve Hindenburg uğruna dayanacağız, dayanacağız!? diye bağırıyorlardı. Sanat ve gösteri, gerçek renklerini göstermek zorunda kalınca, egemen sınıfların renklerini yeğlediklerini böylece kanıtlamışlardır.

Politik tiyatroyu daha ileriye götüren güçler başka bir yönden geldi: (Geçmişi yalnızca savaş sonuna, o da son derece deneysel biçimde dayanan) ?Savaş Dışavurumculuğu?ndan 1917?de Max Reinhardt?ın himayesindeki ve Heinz Herald?ın kurduğu Das junge Deutschland (Genç Almanya) 1917?deki iki oyununda savaşı ilk kez tartışmaya açtı.

Reinhardt Goering?in Seeschlacht (Denizde Çarpışma) oyunu Deutsches Theater?da gösterilmeye başladı. Bunu savaş döneminin toplumsal güçleriyle bir hesaplaşma olan Unruh?un Das Geschlecht?i (Nesil) izledi. Her iki oyunda da sorunun çözümsüz bırakıldığını vurgulamaya gerek yok sanırım. Önerilen yol, düşene dek görevini yapmak (Georeng, Denizde Çarpışma?da ?silahlar kalbimize daha yakın olmalıydı? diyor) ya da paramparça olmaktı. Çok geniş bir konuyu zayıf bir özle yakalamaya çalışan cılız çabalar.

Bu arada resmi tiyatrolar, Volksbühne de dahil olmak üzere sessizdi. Sokaklardaki işçiler makinalı tüfekler ve alev makinaları ile geri püskürtülürken, Postdam ve Jüterborg?dan gelip Berlin?e giden tabur ve tanklar evleri titretirken, perdeler yarısı boş salonlarda IV. Henry?nin kaderi ya da Shakespeare?in Hoşlandığınız Gibi?si için (Reinhardt) açılıyordu.

Ancak savaş boyunca aydın muhalefetini oluşturan gruplar, şimdi devrimin onlara istedikleri şansı tanıdığını sezerek insiyatifi ele aldılar. 1919 başlarında Charlottenburg, Knie?de (Ernst-Reuter-Platz) ?Tribune? tiyatrosu kuruldu. Karlheinz Martin, Ernst Toller?in Değişim oyununu sahneledi. Ne yazık ki bu tiyatro kısa sürede ideolojik anlamını yitirdi ve ticari tiyatrolar safında yerini aldı.

Olanlardan etkilenen Martin, aynı denemeyi başka bir yerde yinelemek istedi, böylece ilk ?Proleterya Tiyatrosu? oluştu, ancak tek bir gösteriden sonra o da çöktü.

?1919 baharında Berlin?de ?Proleterya Tiyatrosu? Arthur Holitscher, Ludwig Rubiner, Rudolf Leonhard, Karlheinz Martin, Hermann Junker, Alfred Beierle, Alfons Goldschmidt ve diğerleri tarafından kuruldu. Amaç Almanya?daki proleter kültürün ilk teatral aracını ortaklaşa bir biçimde oluşturmaktı. Filarmoni salonu ilk (aynı zamanda sonuncu) gösteri, Kranz?ın oyunu Freiheit (Özgürlük) için ağzına kadar doluydu. Topluluk normal donanımlı bir sahneden yoksundu ve bunu isteyerek kabullenmişti, çünkü oyunlarını son derece sıradan olanaklarla herhangi bir yerde sergileyebileceklerine inanıyorlardı. Yapılan işin ortaklaşa olması amaçlandığından, oyuncuların isimleri yayınlanmadı, aksesuar ise çekici, basit, gerektiği kadar ve olabildiğince proleterce hazırlanmıştı. Oyun Tolstoy?un ezikliğini anımsatan duygusal bir etki yaratmasına karşın başarılıydı. Bu tiyatronun genel eğilimi de, bu oyun gibi, yalnızca yarı-proleter idi. Proleteryanın beklentileri açısından hiç de güncel bir tiyatro değildi.?
Alfons Goldschmidt

Neredeyse meyve verecek olan bu başlangıç, daha sonra Dada çevresinden gelen, canlı ve daha net politik görüşlere sahip kişilerce geliştirildi. Bu insanlar net devrimci sloganlarla politik propaganda tiyatrosu üzerinde çalışmaya başladılar. Arkadaşım Hermann Schüller ve benim tarafımdan Mart 1919?da kurulan ?Proleterya Tiyatrosu?nu kastediyorum.

Takvimim 4 Ağustos 1914?te başlıyor.

O günden itibaren barometre hızla yükselmeye başladı.

13 milyon ölü.
11 milyon sakat.
50 milyon asker cephede.
6 milyar tüfek.
50 milyar metreküp zehirli gaz.

Bu durumda ?kişisel gelişim? ne anlama gelir? Hiçkimse böylesi koşullarda kendisini ?kişisel? olarak geliştiremez. Onu başka şeyler geliştirir. O yıllarda 20 yaş kuşağı savaşla yüzyüze gelmiş ve kader başka herhangi bir eğitmeni gereksiz kılmıştı.

1914 yazı, Münih. Hoftheater?da ücretsiz stajyerdim, aynı zamanda üniversitede felsefe, Almanca ve sanat tarihi okuyordum.

Hoftheater esas olarak klasik oyunlar, arasıra da Wildenbruch, Anzengruber ve benzeri yazarların oyunlarını sahneliyordu. Ibsen, Rosenov?un Kater Lampe?si ve bunlar gibi oyunlar oldukça ilerici olarak nitelendiriliyordu. İki eğilim tartışma konusuydu. Bir yanda (Possart?ın izinden giden) Lützenkirchen diğer yanda ise Berlin Yenilikçilerini temsil eden Steinrück başı çekiyordu. Deneysel tiyatro, ya da yeni sahneleme teknikleri doğrultusunda hiçbir çalışma yoktu.(6)

Kammerspiele?de ise repertuvarın büyük bir bölümünü Hauptmann, Strindberg ve Wedekind?in yapıtları oluşturuyordu(7). Oscar Wilde, bazı Fransız oyunları ve modern oda tiyatrosu oyunları, ticari kaygılarla aralara serpiştirilirdi.

Ancak olaylar hızla gelişti. Önümüzde açık olan yollar, hepimizin sezdiği ama kabullenemediği bir gelecek önünde temel bir farklılık taşımıyordu. Hepimiz sendeleyerek ulusun çağrısı önünde diz çöktük. Sonunda isterik, nevrotik bir saplantıya dönüşse de böyle davranmak doğru haline gelmişti.

Kimse benim ?iyi bir Alman? olmadığımı söyleyemez. Bizimki, eski bir papaz ailesiydi; ben de gerçek yurtseverlik ruhuyla yetiştirilmiştim. Ne var ki inançlı bir Alman yurtseveri olan babamın benim askere çağırılmamla korkudan titrediğini ve ilk tıbbi muayenede fiziksel nedenlerle askere alınmayışıma çok sevindiğini hatırlarım.

Yurtsever! Borazanlar ve trampetler, Kayzer?in doğum gününde (Marburg?da) Spiegelslustberg?de resmi geçit yaparken, tüm diğer Alman çocukları gibi benim de gözlerim parlardı. Okuldan hoşlanmazdım. Dönemin eğitmenlerinin donukluğu, küçük burjuva eğitimi, beni zorunlu okul ödevleri dışında birtakım işlerle uğraşmaya yöneltti. İki arkadaşla birlikte, kendine özgü sakin bir yaşantı sürdürdüm. Onlar resim yaptılar, ben şiirler yazdım.

Ailem köy kökenliydi. Ben de köyde doğdum. İlk beş yılım çiftlik işçilerinin arasında geçti. Yirmi bin nüfusuyla Marburg, kendilerini babalarının paraları ve renkli kasketleriyle ?Yüce Varlıklar? olarak gören kulüplü öğrencilerle dopdoluydu ve o günlerde bana büyük bir şehir gibi gelirdi.

Biz eski şehrin dar sokaklarında işçilerin, küçük esnafın ve zanaatçıların arasında yaşardık.

O günlerde liselere bağlı olan hazırlık okullarından birine değil, bir bölge okuluna devam ettim. Bu köylü tipi, pederşahi geleneğe sahip basit bir aile yaşantısı sürdüren babamın isteğiydi. Ailemin temel görüşü, şartlar elverdiği sürece gerçek birer hıristiyan olarak yaşamaktı. (Aile büyüklerimden daha basit insanlar ya da daha iyi hıristiyanlar tanımadım. Başkalarının hatalarına karşı anlayış, bağışlama, hoşgörü, esneklik; dış dünyaya, politikaya ya da yüksek mevkilere karşı ise tam bir kayıtsızlık.)

Burada kuşkusuz bir aile seceresi yazmak niyetinde değilim. Ancak komünist olmak için yahudi soyundan gelmek zorunda olunmadığı gerçeğinin altını aşağıdaki paragrafa yer vererek çizmek istiyorum:

Die Welt am Montag, Berlin 1 Mart 1927 baskısından alıntı. Erwin Piscator: Mektubunuz diyor ki: ?Basının bir bölümü benim, Doğu Avrupa?dan göç etmiş Samuel Fischer adlı bir yahudi olduğum söylentisini yaymaktadır. Ne yazık ki durum böyle değildir. Eğer hasımlarım bu söylentiyi çalışmalarıma karşı kullanmasalardı, bu konuya değinmezdim bile. Soyuma böylesi bir ilgi gösteren bu baylar, belki beni bir ziyaretle şereflendirirler. Böylelikle onlara atalarımdan, önce Strazburg?da, daha sonra Herborn (hatta Nassau)?da teoloji profesörlüğü yapmış Johannes Piscator?un çevirileri olan İncilleri gösterebilirim. O, bu çalışmasında Luther?inkini geliştirmeyi amaçlamıştı. 1600?de basıldı ve yazarın iki yüze yakın diğer yapıtlarıyla birlikte büyük ilgi uyandırdı.?

Gerçi ben bir bakıma Johannes Piscator?dan farklıyım, ancak damarlarımda hala o ciddi protestan kanının birkaç damlasının (Huguenot kanıyla karışmış olarak) dolaştığına inanıyorum. Ne var ki, babamın beni büyük bir zevkle göndermek istediği manastırın çekici hiçbir yanı yoktu. Benim için rahip kürsüsünden başka bir kürsü çok daha önemliydi.

Kuşkusuz tiyatroyla uğraşmak istediğimi söylediğimde büyük bir tepkiyle karşılaştım. Genç oyunculara bu gün benim söylediğim her şeyi ailemden işittim. Tiyatroyu bir meslek olarak unutun, riskli ve zordur. Gerçek yeteneğe sahip insanlar bile başarıya ulaşmakta güçlük çeker. Kıskançlık ve düşmanlıklar ormanıdır tiyatro. Hala büyük babamın ?sch?ları yaya yaya ?Demek schauspieler(8) olmak istiyorsun?? dediğini duyuyor gibiyim, sanki çingene ya da serseri olunacakmış gibi.

Orta sınıfın düşmanı Nietzsche, estetikçi ve züppe Wilde, son elli yılda bu hastalıklı burjuva toplumunu eleştiren, açıklayan ve ona saldıran herkes, ortasınıftan kaçmama ve küçük burjuva geçmişimi terk etmeme neden oldu.

Kitaplığımdan bazı isimler: Heinrich Mann, Thomas Mann?ın Tod in Venedig?i (Venedik?te Ölüm), Tolstoy, Zola, Werfel, Rilke, Rimbaud, Stefan George, Heym, Verlaine, Maeterlinck Hofmannstähl, Brentano, Klabund, Strindberg, Wedekind, Messer?in Psychologie?si, Wundt, Winmelband, Fechner, Schopenhauer, vb. Ayrıca Otto Ernst, Conan Doyle, A.De Nora.

O dönemde genel geçer anlayış, geçen yüzyılın sonundan bu yana sürüp giden o tipik, hastalıklı, kendini bırakmış kötümserlik ve dönemin, canlı, devingen ekonomi-politiğiyle çelişen uyuşukluktu. Kuşkusuz, çevremde olan bitenlerin nasıl giderek birbirini bütünlediğinden habersizdim. Sosyalistler büyük kırmızı kasketleriyle, şeytani sakallı adamlar gibi geliyordu bana. Kimin ve neyin karşısında olunması gerektiğini bilmeden, bu güçlü akıntıyla birlikte yüzmekten başka seçenek yok gibiydi.

Şimdi: Bütün Almanya istekle savaş için bağırıyor. Her yerde gönüllüler. Ben hariç. Tersine inandığımdan değil sezgisel olarak. Münih caddelerinde sarhoş kalabalıklar dolaşıyor, şarkı söylüyor. Heryerde nutuklar atılıyor. Bir kez, böylesi bir konuşmayı, hepimiz şapkalarımız elimizde ayakta dinliyorduk ve kimbilir kaçıncı kez Ulusal Marş haykırılıyordu (Kendi cesaretimiz tüylerimizi diken diken ederdi.) Tam o sırada Münih?in iki gerçek evladının ?Şuna bakın şapkasını çıkarmamış. Bir casus!? dediklerini duydum. Adama şapkasını çıkarması söylendi. Fakat o aksine (bir aptal gibi) Stachus boyunca koşmaya başladı. Herkes arkasından bağırıyordu: ?Bir casus! Bir casus!?. Yakalandı ve çok kötü dayak yedi. Ve şimdi kalabalık -ki coşkusu hiçbir sınır tanımaz- ?kutsal kral?a doğru ilerliyor, bu sırada çiçeklerle donanmış askerler de istasyona yürüyordu. Bu büyük karmaşa beni itmiş ve dışında bırakmıştı; Ağustos?un ilk günlerinde yazılan bir şiirde belirtildiği gibi:

Denk an seine Bleisoldaten (9)

Must nun weinen, Mutter, weine-
War dein Knab, als er noch kleine
Spielte mit den Bleisoldaten,
Hatten alle scharf geladen,
Starben alle: plumps und stumm.
Ist der Knab dann gross geworden,
Ist dann selbst Soldat geworden,
Stand dann draussen in dem Feld..
Must nun weinen, Mutter, weine-
Wenn du?s liesest: ?Starb ald Held?.

Denk an seine Bleisoldaten…
Hatten alle scharf geladen…
Starben alle: plumps und stumm…

Ve böylece bana, henüz yirmi yaşındayken iyice anlaşılmaz gelen şey, düşünce özgürlüğü ve kişiliğin gelişmesi üzerine uzun tartışmalar gerçekleştirmiş bir neslin bütünüyle, hiçbir direnç göstermeksizin, genel kitle histerisine kapılması ve birkaç istisna dışında Avrupa?nın tüm entellektüel kesiminin o güne dek kuşkuyla baktıkları ?Değerli Miras?ı savunmak için ayağa kalkması, üstelik de bu savunmayı çoğu kez silahtan öte kalemle gerçekleştirmesi olmuştur. Bunlar Tolstoy, Dostoyevski, Puşkin, Zola, Balzac, Anatole France, Shaw ve Shakespeare gibi ?düşmanlar? karşısında ayağa kalktılar ve savaşa Goethe?yi, Nietzche?yi sırt çantalarına koyarak gittiler. Ve böylece bu nesil kendi ruhsal tükenişine kendi damgasını vurdu. Daha önce ne düşünmüş ve ne yapmış olurlarsa olsunlar, 4 Ağustos?ta tüm bunların bir hiç olduğu ortaya çıktı.

Biz genç insanları frenleyecek, bize dayanak olabilecek insanca sözleri söyleyen hiçbir önder yoktu. Ben ve benim gibi pek çok kimse sınırsız düş kırıklığı ile dopdoluydu. Hiçbir deneyimimiz yoktu ve belirsizlikte çevrelenmiştik. Yine de 1912?de, 1923?de, beklenmedik biçimde, hiçbir geçerli nedeni olmamasına karşın Nisan 1914?te saflara katıldığımda, savaşa karşı aşağıdaki gibi önsezilerim vardı:

Krieg (Aus einem Gedicht)(10)

Ich fühle ihn.
_ _ _ _
Krieg! _ ? _
Wer nennt Krieg?
Nestverscheuchte Gedankenbrut
Zählt zerrissene Augen,
Angstaufgebrochene Kehlen,
Kugelzerfetze, blutdurchwühlte
Unterleiber
In angestautem Schmerz von
hundert Jahren,
Milliarden vorentsagten
Frauennächten!
Krieg?
Fleht auf: Krieg dem Kriege!

Ama savaşa karşı tek başına, bireysel bir başkaldırı bana aptalca göründü ve çağrı emrini aldığımda, buna ?kaderin çağrısı?ymışcasına uydum. Askerlik hizmetini yapmayı reddetmek aklıma bile gelmedi. Kayzer?in ?artık aramızda hiçbir parti ayrımı tanımıyorum? sözleri ve Sosyal Demokratlar?ın ona istekle uymaları, kafamdaki karmaşayı tamamladı.

3 Ağustos?taki Sosyal Demokratlar?ın Reichtag üyelerinin belirleyici toplantısında, savaş kararına karşı çıkmayı öneren bir hareketin Ledebour, Lensch ve Liebknecht(11) tarafından ortaya atıldığı, Neukölln?de 300 işçinin savaş aleyhine gösteri yaparken tutuklandıkları ve SDP?nin savaş kararını onayladığı açıklandığında Rosa Luxemburg?un sinir krizi geçirdiği hiçbir zaman kamuoyuna sızdırılmadı.

Ocak 1915?de aldığım emir üzerine buz gibi bir havada, o günlerde hala mavi, kırmızı boyalı olan Gera?daki barakaların yolunu tuttum. Ceketimin yakası 10 cm. büyük, pantolonumun ağı dizlerime geliyordu ve ayakkabılarımın teki 42 diğeri 39 numaraydı; buruşuk bir kep başımda eğreti biçimde duruyordu (bir subayın tokadından sonra bu keplerin yıkanabileceğini öğrendim). Ve aşırı çalıştırılıyordum (?Piçlerin kafasını kırın?). Büyük güne dikkatle hazırlanıyorduk. Bizi hazırlayanlarsa küçük adamlardı. İlk karşı çıktıklarımız bu küçük adamlar oldu:

Nasıl oluyor da bu insanlar -duvarcılar, kasaplar ve benzerleri- çavuşlar ve onbaşılar olarak militarizm havarileri gibi davranmaya cesaret edebiliyorlar, nasıl oluyor da bu adamlar bombalarla ilk kez karşılaştıklarında salyangozlar gibi kabuklarına çekilen zavallıları yönetmekle övünebiliyorlar. Bunlar vücutlarını rengârenk giysilerle neden örttüklerini çok iyi bilirler, çünkü onların içinde rahatça ölünebilir. Geberin -Duyuyor musunuz? Evet sizlere söylüyorum, çavuşlar ve onbaşılar, üniformalı sığır çobanları! Ölmenin bir insan için ne demek olduğunu biliyor musunuz? Hayır, bin kez hayır! Sizin gibi köylüler tohumun miktarını gübre yığınına bakarak hesaplar. Mavi gökyüzü altında ve güneş tepede yükselmişken- neden tüfeklerimizin dipçiğini ruhlarımızı mahveden bu adamların öküz kafalarında parçalamıyoruz?

Evet, sistem son derece güzel ve işkence düzeni tıkır tıkır çalışıyor, boyunduruk herkesin ensesini sıkıyor, yine de bir gün, bu insanların hep birlikte Devleti oluşturduklarını, iktidarı kurduklarını ve onlarsız devletin kemiksiz insan vücuduna oturtulmuş yuvarlak ve düzgün bir bilardo topu gibi kalakalacağını farketmeleri yetecektir.

Gösterişli bir biçimde Ypres?e girdik. Almanlar, ünlü 1915 bahar saldırılarının ortalarındaydı. İlk kez gaz kullanılmıştı. İngiliz ve Alman cesetleri hüzünlü, Erwin Piscator / Politik Tiyatro/spangri Flander göğünün altında kokuşuyordu. Birliklerin çoğu yok olmuştu ve biz onların yerini alacaktık. Ön saflara sürülmeden önce, tekrar geriye çekilmiştik. İkinci ilerleyişe geçtiğimizde ilk bombalar tepemizde patlamaya başladı. Dağılmamız ve siper kazmamız emredildi. Toprağa yapışmış, kalbim hızla çarparak diğerleri gibi süngümle kazıyor, hızla toprağın içine girmeye çalışıyordum. Diğerleri başardılar ama ben beceremedim. Çavuş sürünerek yanıma geldi, küfrederek:

?Devam et, Allah?ın belası!?
?Yapamıyorum?
Çavuş: ?Neden o??
?Yapamam?.
Alay ederek: ?Mesleğin ne senin??
?Oyuncu?.

Patlayan bombalar arasında, ?oyuncu? sözünü ettiğim anda, tüm gücümle uğraştığım mesleğime ve sanata olan bütün inancım çok komik, çok aptalca, muhteşem biçimde yanlış, kısacası duruma göre son derece abes, benim, bizim yaşantımızla ilgisiz, çağa ve günümüze hiç uymayan bir şey olarak göründü; öyle ki mesleğimden duyduğum utanç, patlayan bombalardan duyduğum korkudan daha büyüktü.

Küçük bir olay; ancak benim için o zamandan beri anlamı büyük. Sanat -gerçek, mutlak sanat- her durumu yakalamalı ve her yeni durumda kendini yeniden kanıtlamalıdır. O günden beri Ypres siperlerindeki bomba yağmurundan çok daha kötü olaylar yaşadım, ancak yalnızca o zaman ?kişisel mesleğim?, içinde bulunduğumuz siperler gibi dümdüz olmuştu, çevremizdeki cesetler kadar cansızdı. Sanat gerçeklikten utanmamalıdır. Bu bana, o dönemde olayların birbirleriyle ilintilerini tam kavramamış olsalar da, sığınaklarının duvarlarına savaşın gerçek yüzünü çizmeyi başaran ve başkaldırılarını haykırabilen bir grupça çıkartılan Aktion (Eylem) adlı küçük dergiyle gösterildi. Ancak onların çığlıkları patlayan bombalarla bastırıldı ve çizdikleri dumanlarıyla örtüldü. Şiirlerim, Pfemfert?in yönetiminde(12) Almanya?da savaşa duyulan zorunlu ilgiye karşıt bir çizgi izleyen Aktion?la ilişki kurmamı sağladı. (Bu noktada, daha sonra yaptığı bütün iyi işleri bozmasına karşın yaşlı, inatçı Franz Pfemfert?e saygımı sunmak isterim.) Pfemfert sansürce susturuldu, ama herşeye karşın bazı sesleri biraraya getirdi ve en azından olayların gerçek yüzlerine ilişkin ipuçları vermeye çabaladı. Savaş alanlarında yazılmış şiirlerden oluşan bir antolojiyi şu sözlerle noktalamıştı: ?Bu kitabı, bugün evsiz olan bir düşüncenin bu barınağını, döneme bir eleştiri olarak oluşturdum…? Politik kavgayı sanatsal araçlarla gerçekleştirme yolunda ilk çaba.

Siperlerde geçen iki yıldan sonra kaytarmaya başladım. Önce bir hava filosundaydım. Daha sonra yeni oluşturulacak bir cephe tiyatrosu için gönüllü oldum. Bu iş bana daha çekici geliyordu çünkü mesleğimi uygulayabilecektim. O dönemde hala, mesleğimi, beni gitgide daha güçlü biçimde sarsan düşüncelerden ayrı tutuyordum.

Organizatör ve gelecekteki yönetmen, Eduard Büsing, beni sivillerin bölümünde duvara yaslanmış karşıladı; yanında dolgun dudaklı, hiç askeri olmayan kahküllere sahip genç bir adam vardı. Genç adamın hülyalı yeni yetme yüz ifadesi, kibirli görünmeye çalışan tavrıyla tamamen ters düşüyordu. Bana küçümser bir tavırla yaklaştı. Büsing onu şair olarak tanıttı, bunun üzerine lirik şiirlerinden birkaçını bize okudu. O dönemde Neue Jugend (Yeni Gençlik) adıyla çıkan bir derginin yayın yönetmeniydi. Johannes R. Becher, Ehrenstein, Huelsenbeck, Georg Trakl, Landauer, E.J. Gumbel, Theodor Däubler, George Grosz, Else Lasker-Schüler, Hans Blüher ve Mynona gibileri bu dergiye katkıda bulunuyorlardı.

Ayrıldığımızda arkadaştık ve öyle de kaldık. Adı Wieland Herzfelde idi, sonradan Malik Yayınevi?nin yöneticisi oldu.

Cephe tiyatrosu kuruldu. Ve grup, başlangıçta yalnızca erkeklerden oluşan kadrosuyla Kortrick?te sahneye çıktı. Oradan cephe boyuna ve savaş izin verdikçe hatların gerisinde dinlenmeye çekilen birliklere uzanıncaya dek ilerledi. Büyük bir çelişki: Bombalarla yerle bir olmuş kentlerde tiyatro gösterileri, ayrıca ?yüce bir sanat? da değil tersine İspanyol Sineği, Hans Huckebein, Charley?nin Teyzesi, Beyaz At Hanı ve benzeri oyunlar. Ben, toy delikanlı rollerinin yanısıra, komik rollere de çıkmak zorundaydım. Komik yaşlı kadın rollerini hep, tek gözlü ve dişlerinin bir kısmı parçalanmış bir asker oynardı. Askerler onu görür görmez kahkahadan kırılırlardı. Sonradan gruba kadınlar da katıldı ama repertuvar değişmedi. ?Sanat? burada yalnızca eğlendirmeye yarıyordu. (Bugün bile sık sık, bütün gün tükeninceye dek çalıştırılan insanların akşamları dinlenmeye ve eğlenmeye gereksinimi vardır denilir). Cephe tiyatrosu ile ilgili bu öyküyü, bir grup askerin, başka bir grup asker için oyun oynamasında özellikle önemli bir yan olduğu için değil dönemin büyük çılgınlığını aydınlattığı, sanatın yaşam ve ölüm karşısında barbarlık düzeyine nasıl indirildiğini gösterdiği için anlatıyorum.

Soracaksınız, Kızıl Ordu da savaşa katılmadı mı ve onun da bir cephe tiyatrosu yok muydu? Evet, gerçekte onun da bir cephe tiyatrosu vardı, ancak ayrım tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır. Kızıl Ordu?nun cephe tiyatrosu, savaştaki bir ordunun ideolojik amaçlarının standart-yüklenicisi olduğu için vicdan azabı duymak zorunda değildir. (Karar verilmesi gereken nokta, böylesi bir durumda sanatçının görevinin siperde mi, tiyatroda mı olacağıdır. Bu da Savaş ve Eğitim Halk Komiserleri?nin kararıdır.)

O döneme dek, yaşama edebiyat merceğinden bakıyordum, ama savaş bu ilişkiyi tersine çevirdi, o günlerden sonra edebiyata yaşamın merceğinden bakmaya başladım. Öte yandan savaş eski dönemin anılarını dev bir süpürge gibi aldı götürdü, ?yine en baştan başlamak? zorunda kaldım. Ama şimdi ele aldığım sanat değildi, sanatla yönlendirilmiyordu bile, deneyimlerle yönlendirilen yaşamın ta kendisi idi.

Bunlardan söz etmemin nedeni insanların beni -aslında her sanatçıyı- sanatsal gelişiminin bir ürünü olarak görmeleridir (ki doğal olarak haklıdırlar). Ayrıca şimdi nasıl insanlar benim Ruslardan etkilendiğimi, Mayerhold?un sönük bir yansıması olduğumu söylüyorlarsa, bir zamanlar da Reinhardt?ın öğrencisi olduğumu söylüyorlardı. Gökten zembille inmedim ya!(13) Tümü tamamen yanlıştır. Berlin?e ilk kez 1918?de geldiğimden -bu yüzden Reinhardt?ın en iyi dönemlerini göremedim- ve daha sonra da beni çok az ilgilendiren konulardaki oyunlarını gördüğümden, onun beni etkilemesi söz konusu değildir. Doğal olarak onun Münih yapımlarından da etkilenmedim. (Ortada her hangi bir etkilenme varsa, ancak olumsuz yönde olmuştur.)

O dönemlerde etkilendiğim tek sanatçı kişilik, Münih?te bulunduğum sürece büyük bir yetenek olarak gördüğüm Albert Steinrück?tü. O zamanki oyunları (Woyzeck, Kater Lampe, Mahl der Spötter ve Herman der Cherusker) savaştan çok sonra bile belleğimde canlılığını korumuştur. Fiziksel görünümüne, kırmızı kaslarla çevrili yuvarlak yüzüne ve boğa gibi kalın ensesine karşın parlak zekayla dolu biri: O zamanki Steinrück buydu -uyumlu, değişime açık, tam bir hayat adamı, ressam, yazarların dostu, dönemin sorunlarının bilincinde, bugün bile bulmak istediğim tipte bir oyuncu.

Sanat ve politika, 1919?a dek, uzun bir dönem, birbirine paralel giden iki ayrı yoldu. Duygularım kuşkusuz değişmişti. Sanat için sanat anlayışı artık beni doyuramazdı. Öte yandan bu iki yolun birleşebileceği, eylemci, mücadeleci, politik yeni bir sanat kavramının varolacağı bir nokta da göremiyordum. Zayıf biçimde algıladığım herşeyi güçlü bir biçimde şekillendirebilecek yeni bir kuram, duygularımdaki bu değişmeleri de kapsamalıydı. Benim için Devrim, bu yeni kuramı üretti.

Gecenin günü izlemesi kadar doğal olarak barış sözcüğü, savaşan askerler için herşeyin başlangıcı ve sonu oldu. Başka hiçbir şey konuşamaz oldular. Yaptığımız herşeyi barış düzenliyordu. O sondu, kurtuluştu. Ve bekledikçe daha çok özlem duyuyorduk. Ancak barışın nereden geleceği ve kimin tarafından getirileceği gittikçe daha da belirsizleşiyordu. Bizim bir çözümümüz olmadığı için, bir mucize umuyorduk. Bu mucize gerçekleşti: Rusya?daki Devrim?in haberi. Ve ikinci Devrim gerçekleşip, radyo yayınıyla herkese duyurulduğunda mucize daha da görkemli oldu.
Zarskoje Selo,
28-11-1917

Halkın Komiserlerinin Yayını (Bir bölümü)

Savaşan ülkelerin halklarına!
Rusya?nın muzaffer işçi köylü devrimi, barış sorununu gündeminin başına almıştır… Şimdi savaşan ülkelerin bütün sınıf ve partilerinin hükümetleri derhal ilan edilecek ateşkes ve genel barış koşulları üzerinde bizimle birlikte çalışıp çalışmayacakları sorusuna kesin bir yanıt vermeye davet edilmektedirler. Bu soruya verilecek yanıt bizim bütün sefaleti ve şiddetiyle birlikte yeni bir kış harekatını başlatıp başlatmayacağımızı ve Avrupa?daki kan banyosunun sürüp sürmeyeceğini belirleyecektir… Gündemdeki ilk sorun budur. Bizim önereceğimiz barış, halklar arasında gerçekleşecek bir barıştır, genel anlayışla ulaşılabilecek onurlu bir barış ortamı olacak ve her halkın kendi kültürünü, ekonomisini barış içinde geliştirmesine olanak tanıyacaktır. İşçi-Köylü Devrimi barış için programını yayınlamıştır… Muzaffer Devrim?in hükümeti profesyonel diplomatik çevrelerce hala tanınmamıştır. Ancak biz halkların kendilerine sormaktayız: Düşünceleri ve umutları gerici diplomatlarca yansıtılıyor mu? Halklar, Rus Devrimi?yle barışa doğru açılan görkemli olanakların diplomasi tarafından gözardı edilmesine izin verecek mi? Bu sorunun yanıtı… (Parazit)…

?Kahrolsun Kış harekatı; Yaşasın halkların kardeşliği ve barış!? Dış İlişkiler Halk Komiseri: Troçki Halkın komiserleri konsey temsilcisi: Ulianov Lenin

Bundan sonraki tüm olaylar için de dev umutlar belirmişti. Bu umutların sonuçları savaşın sonlanmasının da çok ötesine uzandı. Geri planda gizli kalmış nedenler aydınlanıyordu. O güne dek kader diye kabullenilen, tanımlanamayan şey elle tutulur bir biçim kazandı, kaynakları ve başlangıcı kahramanlıktan çok uzak, somut ve açık hale geldi.

Bir suç işlendiğinin farkına vardık ve gizli güçlerin oyuncağı olduğumuzu anlayarak büyük bir öfkeye kapıldık. (Daha sonra Rasputin?de ortaya koymaya çalıştığım düşünce de küçük burjuvanın bu güçlü ruhunun o dönemde, ulusların kaderini nasıl etkilediği idi.) Bu ?düzenin? politik ve ekonomik kurallarınca köleleştirilmeyi kabullenen bir kültüre başkaldırış.

Bu noktada Rus Devrimi?ndeki etkin güçleri hala tanıyamamıştık. Yaklaşan büyük devrim bağlamındaki anlamlarını yeterince kavrayamamıştık. Askeri çöküş ve Rus cephesindeki Alman başarılarından ötürü barışa çok yaklaştığımıza inanıyorduk, ancak barışın aynı zamanda Rus Devrimi?nin çöküşü olacağını düşünerek titriyorduk. (Cepheden dönüşümde Pfemfert?in kitapçı dükkanında bu görüşleri savunduğumu anımsıyorum, o anki yabancılaşmamızı ve daha sonra aramızda gelişen açık düşmanlığı da buna bağlıyorum.)

Kasım geldiğinde ortada çeşitli söylentiler vardı: ?Fransızlar teslim oluyorlar -Cephedeki birlikler kardeşlik içinde el sıkışıyorlar- Denizciler kızıl bayrak çektiler.? Her köşede askerler tartışıyorlardı ve birden bir çağrı oldu -kimse, subaylar bile nereden geldiğini anlayamadı- işçiler ve askerler konseylerini oluşturacaklardı.

Ben tiyatro grubuyla Belçika?da Hasselt?teydim. İlk toplantı bizim barakalarımızda yapıldı. Konuşanlar subaylardı ve konuşmaların tümünün içeriği ?Yasa ve düzeni koruyalım, biraraya gelelim, eski üstlerimizin emirlerine uyalım, ordu birlik, beraberliğe döndürülmelidir? vs. vs.?den ibaretti. Sonunda tanıdığım askerlerin en aşağılıklarından biri olan rahip, ayağa kalktı. Şimdi bizler, ?İsa?nın kardeşleri?, ?O?nun kardeşleri?ydik ve ?İnsanın insana duyduğu sevgiyle, vatana karşı kutsal ödevlerimizle bir araya gelmiş?tik. Tüm bunlar bir tatbikat anında kendisine selam vermeyen herkese hakaretler yağdıran birinin ağzından çıkıyordu. (Kendisi, savaşta Almanya?nın yanında subay üniforması içersinde, Tanrı?nın bir hizmetkârı olarak pek gururlu bir örnekti).. Bu kadarı da fazlaydı doğrusu; söylev vermekten hoşlanmam, ancak bu noktada kendimi konuşmak zorunda hissettim. Yaptığım konuşmada -tüm devrim süresince yaptığım tek konuşmaydı- suçlamalarımı hıristiyanlığın bu temsilcilerine ve özellikle bir tanesine yönelttim. Büyük savaş bir suçtu ve bunlar yapmaları gerekeni yapmamışlar, savaşı önlemeye çalışmamışlar ama Devrim?i engellemeye çalışmışlardı. Bir kez daha subayların yanında yer almışlardı. Dört yıllık, boyun eğme ve ızdırap orada bulunan bin askeri etkileyen şeyler söyleyebilmemi sağlamıştı. Gerçek bir askerler konseyi, yönetimi, subaylar konseyinin elinden aldı ve bir kurul General?den kılıcını teslim etmesini istedi.

Almanya?ya dönüşte ilk durak evimdi. Marburg?a, kitaplığıma ve kitaplarıma kavuştuğumda, odamdaki herşey eski yerindeydi, ancak altlarındaki burjuva güvenliğinin temeli yıkılmıştı. Nesneler tıpkı dış duvarları yıkılmış evlerin odaları gibi havada yüzüyorlardı.

Benim sorunlarım da ölüleri ve yitirdiği zenginlikleri için ağlayan Avrupa?nınki kadar somuttu. Karabasan. Nemli ve yağmurlu Kasım. Bir ordunun artıkları sokakları kirletiyordu ve iş hayatı da berbattı. Bu durum babamın işini ve izleyen aylarda giderek değer yitiren savaş tahvillerine yatırdığı sermayesini de kısmen kapsıyordu. Kayzer Wilhelm hükümeti ve Karl Helfferich?in dehşet verici ekonomik politikası, orta sınıfın sömürüsünü tamamladı, böylelikle de destekçilerinin güvenlerini ve sermayelerini sildi süpürdü. Bu yıkımı gerçekleştiren Weimar Cumhuriyeti ile gelip, bu iç karartıcı mirası devralanlar değildir. Ancak talihsiz Cumhuriyetçiler kendilerini kandırmayı sürdürdüler. Suçsuz değillerdi, yanlışlarını anlamayarak suçlarına yenilerini eklediler, kendi gerici inançlarına sarıldılar ve böylece daha sonra gerçek suçluları temize çıkardılar. Kötü ve aptalca ama tutarlı. Yalnızca şunu anlayamıyordum: çevreme baktığımda, burada herşey dört yıl öncesinde olduğu gibi umutsuz, mantıksız, anlamsız görünüyordu.

?Bolşevizmin Kalesi? Berlin?e gidebilmek için çıldırıyordum. İşimi düşünüyordum ama nerede ve nasıl çalışacağımı hiç bilemiyordum.

Berlin, Ocak 1919

Sokaklarda çılgınca bir karmaşa. Her köşede tartışan gruplar. Komünist ve Sosyal Demokrat partilerde gruplaşmış işçilerin büyük gösterileri. Bu gruplar Unter den Linden?de ya da Wilhelm Caddesi?nde birbirleriyle karşılaşıyorlar ve üzerlerinde ?Yaşasın Ebert-Scheidemann? ya da ?Yaşasın Karl Liebkniecht ve Rosa Lüxemburg!? yazılı pankartlarını başlarının üzerinde dimdik taşıyorlardı. Hepsi meraklı bir bekleyiş içersindeydiler. Yalan yanlış söylentiler duyuluyordu ve bir grubun pankartının diğerinin eline geçmesiyle, kaldırımın bir köşesinde parçalanması bir oluyordu.

Bir kez çok heyecanlı bir mücadele izledim. Komünistler Sosyal Demokrat kanadın bir yürüyüşünde saflar arasına sızmışlardı. Yaklaşık otuz bilek bir pankartın ayaklarına yapışmıştı. Ancak karşıt güçler eşit olduğundan pankart kıpırdamadı. Bağrışlar ve çığlıklar arasında sarsılmadan dimdik duruyordu, derken yavaşça eğilmeye başladı. Ancak kurnaz bir sosyalist zıplayıp pankartı ayaklarından ayırdı ve başlar üzerinden kaydırılan pankart başka bir noktada tekrar yükseltildi. Birden bin gırtlaktan ?Yaşasın Ebert-Scheidemann? sesi yükseldi, aynı anda diğer yandan ?Kahrolsun? sesleri ve ?Yaşasın Liebknecht!? sloganı duyuldu. Herkes bir taksinin durduğu caddenin köşesine doğru koştu. Arabada Liebknecht vardı. Kendisinden bir konuşma yapması istendi; olayları değerlendiren, tartışmalarla güçlenen, kişisel deneyimle desteklenen bir konuşma. Ölmüş olmasına karşın bugün bile, anılarında canlı, kanın bile söndüremeyeceği bir alev gibi yanan görünümüyle duruyor. Aynı gün ilk silahlar patlamıştı.

Berlin?de Herzfelde?yi yine gördüm. Beni yakın çevresiyle tanıştırdı; kardeşi Helmut (Sonradan John Heartfield olarak tanındı),(14) George Grosz, Walter Mehring, Richard Huelsenbeck, Franz Jung, Raoul Hausmann ve diğerleri. Çoğu Dada?cıydı. Sanat hakkında pekçok tartışma gündemdeydi, ama hemen tümü sanatın politikayla ilişkisine yönelikti. Eğer sanatın herhangi bir anlamı varsa, bunun sınıf mücadelesinde bir silah olarak kullanılması olduğu sonucuna ulaştık. Geride kalan olayların anılarıyla dopdolu, yaşama ilişkin umutlarımızla hayal kırıklığına uğramış olarak, dünyanın kurtuluşunu en güçlü mantığın terimlerinde gördük: Proleteryanın örgütlü mücadelesi, iktidarın ele geçirilmesi. Diktatörlük. Dünya devrimi. Rusya idealimizdi. Bu duygu güçlendikçe, sanatımıza ?eylem? sözcüğü daha açık bir biçimde damgasını vurmaya başladı, çünkü umduğumuz proleteryanın zaferi yerine, birbiri ardına gelen yenilgilere katlanmak zorundaydık. (Böylece başlangıçtaki yüce duygularımızı bir kenara bırakıp, duygusallıktan uzak ve güç bir mücadeleye yöneldik.) Sesi, ardımızda yükselen entellektüelizmin dikenli tellerini aşarak bize ulaşan Liebnecht?i, barış umudunun sözcüsünü mezarına gömdük. Ve Rosa Lüxemburg?u. Golgatha Caddesi, Unter den Linden, Marstall, Chaussee Caddesi… Berlin caddeleri binlerce proleterin kanıyla kızıla boyandı, bizlerse onların katillerinin, savaş boyunca kurtuluş umudumuzu bağladığımız kişiler olduğu gerçeğiyle yüz yüze geldik: Sosyal Demokratlar. Hep birlikte Spartakistler Birliği?ne katıldık.

Kendimi politik olarak bütünüyle yaptığım işe adamıştım, ancak şaşırtıcı olan hâlâ tiyatroyu düzenli bir biçimde sürdürebileceğimi düşünmemdi. Bu düşünce Kanehl?in -Rotter için oyunlar yönetiyordu(15)- her zaman öne sürdüğü ?politik görüşlerimle, işimi ayrı tutarım? düşüncesine benziyordu. ?Politik açıdan örgütlü işçiler bile kapitalist endüstri için kömür üretiyorlar? diyordu Kanehl. Böyle bir tez savunulamazdı. Cesur politik görüşleri ve açık, içten şiirleriyle her türlü ikili oynuyor kuşkusunu ortadan kaldıran Kanehl?i bir türlü, sözlerin tuğlalar olmadığına, birer anlam taşıdığına ve bu anlamın Koket Lizzie?de başka Hoppla, wir leben?de (Hoppala, Yaşıyoruz) başka olduğuna inandıramadım.

Buna karşın, eğer nasıl yapılacağını bilseydim, sanatı politikanın hizmetine sunacaktım. O ana dek grubumuz, keskin politik karikatürleriyle öncülük yapmış olan Grosz dışında, burjuva çevrelerce gülünç karşılanan ve yadsınan Dada gösterilerinden başka birşey üretmemişti. Sanatın Dadacılar tarafından yıkılması ?Sanat boktur? sloganıyla başladı. Sanat-aşığı ?Kurfürstendamm topluluğuna? oyuncak tabancalar, tuvalet kağıtları, takma sakallar ile Goethe ve Rudolf Presber?in (16) şiirlerinin kullanıldığı, kavranması çok zor, şiir gösterileriyle saldırdık.

Ancak bu aşırılıkların başka bir anlamı daha vardı. Bu putkırıcılar ortalığı temizlediler, anlayışı değiştirdiler ve içinde büyüdükleri burjuva kültüründen yola çıkarak proleteryanın da sanata yaklaşma noktası olan o başlangıca döndüler.

1918/19?un duygusal yaklaşımı çöktükçe, keskin politik beklentiler ortaya çıktıkça ve Dadacılar kendi paylarına sanattan duyguyu yalıttıkça ya da -günün moda değişiyle- ?dondurdukça?, O-Mensch tiyatrocularından yeni bir duygu akını geldi.(17)

Bu tiyatro anlayışı kuşkusuz bir ?devrim?di ama bireyciliğin devrimi. İnsan, bir birey olarak kadere karşı çıkıyordu. Çevresindekilere ?kardeşler? olarak bakıyordu. Herkesin herkesi ?sevme?sini ve tüm insanların birbirine anlayış göstermesini istiyordu. Bu tiyatro lirikti, yani dramatik değildi. Oyunlaştırılmış lirik şiirlerdi. Savaşın sefaletinde, ki gerçekte makinaların insanlara karşı verdiği bir savaştı bu, olumsuzlama yoluyla insanın ?ruhuna? ulaşabilecek bir yolun arayışıydı. Bu yüzden, bu oyunlar güçlü biçimde tepkiciydi, savaşa karşı bir tepki, aynı zamanda savaşın ortaklaşacılığına da karşı, yeniden ortaya atılan ego kavramı ve savaş öncesi kültürünün bazı belirgin öğelerinin yanında bir tepki. Ernst Toller?in Wandlung (Değişim) adlı oyunu bu akımın en tipik ve aynı zamanda en başarılı örneğidir.(18) Oyun, kişisel deneyimin (lirik), kaderin (dramatik) ve politikanın (epik) bir karışımı idi. Olgular yerine yargıları, değer ölçülerini ve ahlaki soyutlamaları ortaya koyan Toller?in güçlü ?şair? kişiliği ve tüm bu şiirsellik; bu oyunun neden, ne güçlü bir çağrı, ne kendi dönemini irdeleyen çağdaş bir oyun, ne de ?saf sanat? anlamında ?ölümsüz bir değer? olamayışını açıklar.

1919/20 kışında Königsberg?de bana ait Tribunal tiyatrosunu kurduğumda, Değişim?in Berlin?dekinden daha değişik bir sahnelenmesini tasarlamıştım. Ayrım, dekorların alabildiğine gerçekçi ele alınmasından geliyordu (tüm çıplaklığıyla içinde yaşadığım savaşın gerçekliği). Hatta, Toller?e yazım biçimini o lirik dışavurumculuktan nasıl kurtarabileceğini önermek üzere oyun dili üzerinde de çalışmıştım. (Affetsin beni! Bu kötü düşüncemi hiçbir zaman öğrenmedi). Dışavurumculuğun benim üzerimde hiçbir etkisi olmadı. Çoktan politize olmuştum. Strindberg, Wedekind ve Sternheim?dan oyunlar sahneledik. Toller?in oyununu da hazırlıyorduk. Ancak yaptığımız çalışmalar -aslında tiyatronun kendisi- burjuva ve öğrenci kesiminde geniş karşıtlık yarattı, ayrıca program broşüründe bir eleştirmene karşı yazdığım yazı basında ve söz konusu çevrelerde öylesine büyük bir tepkiyle karşılandı ki, tiyatroyu kapatmak zorunda kaldım.

Berlin?e döndüğümde olaylar daha net biçimde ortaya çıkmıştı. Dada daha da saldırganlaşmıştı. Orta-sınıf maddeciliğine karşı eski anarşik tutum, sanata, diğer kültürel kurumlara karşı başkaldırı keskinleşmiş ve gerçekten, nerdeyse politik bir mücadele biçimini almıştı. Jedermann sein eigener Fussball dergisi *pater le bourgeois?ya güçlü bir saldırıydı. Grosz ve Heartfield?in yayımladığı Die Pleite (Züğürt)(19) demirden eldivenini burjuvazinin suratına çarpmıştı. Resimler, karikatürler ve şiirler artık sanatsal ölçütlerle değil, politik etkinliklerine göre değerlendiriliyordu. İçerik biçimi belirliyordu. Ya da daha iyi bir deyişle kendi başına hiçbir anlamı olmayan biçimler, belirli bir amaca yönelen içerikle dolduruluyor, bu da biçimin daha net ve keskin olmasını sağlıyordu.

Ben de sanatın ne ölçüde amaca hizmet eden araç olabileceği üzerinde net bir görüşe ulaşmıştım. Politik bir araç. Propagandaya yönelik bir araç. Eğitici bir araç. Yalnızca Dadacılar?ın anladığı anlamda değil, her türlü olay için bu geçerliydi: Son verin sanata! (Bu sloganı ilke edinen sanatçıların ve sıradan kişilerin yetenekleri üzerinde tartışmayacağız.) Berlin?de bu düşünceleri tiyatroya uygulayan kişiler de vardı: Karlheinz Martin, Rudolf Leonhard ve eski bir dinbilim öğrencisi, Proleter Tiyatrosu?nun kurucusu(20) Hermann Schüller.

Ben de bir üyesi olarak, daha sonra Birleşik Komünist Partisi (VKP) olan Spartakistler Birliği?nin desteğini istedim. Yeni bir tiyatro böylece doğdu.

Leonard grubundan daha köktenci bir programımız vardı. Daha az sanat, daha çok politika. Proleter kültürü ve ajitasyon, proleteryanın tüm öğelerinin içinde kök salmıştı. Şimdi, on yıl sonra, bir grup ortaya çıkıyor ve bu çözümü yeniden keşfediyor -ve Allah bilir ne kadar köktenci davrandığını düşünüyor: Geçmişte, bizler krizin tam ortasındaydık, şimdi olaylar (göreceli olarak) durağan. Gerekli olan sistemli çalışma. Artık mücadelemize olan ilgiyi canlı tutmak her zamankinden daha zor.

Bundan sonraki bölümlerde, tüm iyi niyetime karşın, bu işin benim için ne denli güç olduğunu ve amaçlarımı pratiğe dökmekte, başarımın ne ölçüde olduğunu göreceksiniz. Ama tüm suç bende miydi? Ciddi eleştiriden hiçbir zaman kaçınmadım. Ancak yaptıklarımın yorumlanması, etkisinin de bir bölümünü oluşturuyordu. Bir yargı herşeyi yoluna koyabilir, bir önyargı tüm etkinin yitirilmesine neden olabilirdi. Hele bu, sınırlı süresiyle bir tiyatro gösterisinin etkisinin yargılanması ise. Hatta bu durum gösteriyi, eleştirmenlerin kişisel yargılarının önünden kaldırıp başka bir düzleme yerleştirdiğimizde bile söz konusuydu.

Maximilian Harden bir kez, etkilerimi tiyatronun kendisinden değil, çevresel alanlardan elde ettiğimi yazmıştı. Politikacı Harden, bu sözlerle politikayı kastediyordu.

Bu durum benim için, hem bir avantaj hem de dezavantajdı.

1919/20 Tribunal, Königsberg.
1920/21 Proleterya Tiyatrosu, Berlin.
1923/24 Merkez Tiyatrosu, Berlin.
1924/27 Volksbühne, Berlin.
1927/28 Piscator-Bühne, Berlin.
1929 Piscator-Bühne, Berlin (İkinci açılışı).

NOTLAR
(1) 3 Mart 1892?de sansür G. Hauptmann?ın Silezyalı dokumacılar arasında gelişen ayaklanmayı konu alan Dokumacılar (1892) oyununun sahnelenmesini, oyunda değirmen sahibi Dreissiger tipinin ?sınıf nefretini doğuracak şekilde? çizilmiş olduğu gerekçesiyle yasakladı. Oyun ancak 1894?te serbest bırakıldı; ancak bu arada 26 Şubat 1893?te (sansür yargısı dışında) Freie Bühne?de bir klüp gösterisi yapıldı. Bu gösteriyi gerçekleştiren L?Arronge?nin savunusu, Dokumacılar?ın tarihsel bir oyun olduğu gerçeğine dayanıyordu. Koltuk fiyatları ayrı bir tartışma konusuydu.
(2) Die Familie Selicke (1890) (Selicke Ailesi) Arno Holz ve Johannes Schlaf?ın yazdığı ciddi bir tarihsel oyundu. Hanna Jagert (1893) Otto Erich Hartleben?in sınıf ayrımını konu alan bir komedisidir.
(3) Franz Mehring (1846-1919), sosyalist yazar ve eleştirmen, Spartakistler Birliği?nin üyesi ve Alman Komünist Partisi?nin kurucularındandır. Yapıtları Demokratik Alman Cumhuriyeti?nde sosyalist edebi eleştirinin klasiği olarak yeniden basılmıştır.
(4) Yetkililerde yaratılan etki üzerine: ?Bugünkü gibi bir zamanda, böyle bir oyunun metrapolitan izleyicinin büyük bir bölümü üzerinde kışkırtıcı etkisi olacağını söylemeye bile gerek yok. İzleyici oyundaki koşullarla bugünkünü, bir ayaklanmayı haklı çıkartmak üzere karşılaştıracak ve birçok benzerlik bulacaktır. 1844?teki Devlet yapısı ve toplum düzeni hala geçerlidir; Sosyal Demokrat ajitasyonu toplumun sözde kapitalist düzeninin çalışan sınıfların sömürülmesini içerdiği inancını yaymaya çalışmaktadırlar. Daha şimdiden Sosyal Demokrat basın bu oyunun güçlü bir ajitasyon malzemesi olduğunu yazmıştır… Toplumun en a1t kesimlerinin sahnedeki aksiyondan, hergün Sosyal Demokratların ardarda dizdiği sloganlarla birlikte etkileneceği ve varolan düzene karşı ayaklanacaklarından korkulmalıdır.? (Dokumacılar?ın yasaklanmasına karşı 4 Şubat 1893?te verilen öneriye Polis Şefi von Richtofen?in verdiği yanıt.) Proleterya üzerindeki etkisi üzerine: ?…dördüncü sahne sırasında (Dokumacılar) tıpkı sahnedeki gibi, izleyiciler arasında da büyük bir kaynaşma oldu. İnsanlar hoşnutsuzluklarını, yazarın uyandırdığı yakınlığı zor saklayabiliyorlardı. Oyunun ortasında gürültülü bir isyan yükseldi ve oyunu birkaç dakika için etkisine aldı, binanın içinde insanlığın sefaletine karşı bir intikam çığlığı gibi dolaştı.? (Bir gazete haberinden) [E.P.]
(5) Claire Waldoff (1884-1957), tiyatro oyuncusu ve kabare şarkıcısıydı, bazı Berlin şarkılarını kısık sesli yorumlayışıyla tanınmıştır.
(6) Hoftheater (Kraliyet ve Ulusal Tiyatrosu), Bavyera Devlet Tiyatrosu adını aldığı 1918 yılına kadar Münih?te resmi repertuvar tiyatrosuydu. Piscator, 1914?te bu tiyatroyu modası geçmiş olarak niteler. (1880?lerde Ernst von Wildenbruch?un tarihsel oyunları modaydı, sözü edilen Ludwig Anzengruber?in Avusturya halk oyunları 1870?lerde yazılmıştı ve Ibsen?in toplumsal içerikli oyunları 1880?lerde yaygındı) 1893?ten 1905?e kadar bu tiyatronun yönetmeni Ernst von Possart?tı (1841-1921) Teknik yönetmen Karl Lautenschlager?ın gellştirdiği döner sahne i1e klasik gösterileri (Shakespeare, Schiller) üst düzeyde yanılsamaya dayanan bir sahne düzeni ve iyi çalışılmış, çok sayıda figüran kullanan kalabalık sahnelerle gerçekleştirmişti. Mathieu Lützenkirschen bu tiyatronun oyuncularından biriydi. (1863-1924) Plscator bu aktörün elli yaşına geldiğinde bile hala romantik başrolleri oynadığını anlatır. (Hamlet, Romeo, Goethe?nin Tasso?su ve Clavigo) Onunla karşılaştırıldığında Albert Steinrück (1872-1929) ağır rollerdeki başarısı (Lear, 0tello) Herbert Ihering gibi bilgili eleştirmenlerce de taktir edilen sert görünüşlü bir aktördü. Steinrück Hoftheater?da 1908?den 1920?ye kadar yer aldı.
(7) Kammerspiele (Oda Tiyatrosu) modern kısa oyunlara yer veren bir tiyatro olmak üzere kurulmuştu.
(8) Schauspieler: Oyuncu
(9) Kurşun askerlerini hatırla Şimdi ağla ana, ağla şimdi / Oğlundu o senin küçükken / Kurşun askerleriyle oynardı / Dolu tüfekler taşıyan / Hepsi öldüler: hızla ve sessizce / Sonra çocuk büyüdü / Kendi asker oldu, / Cephede yerini aldı./
Şimdi ağla ana, ağla şimdi- / ?Kahraman gibi öldüler? yazısını okuyunca. / Kurşun askerlerini hatırla… / Dolu tüfekler taşıyan… / Hepsi öldüler: hızla ve sessizce…
(10) Savaş (Bir şiirden) Duyuyorum onu. / – Savaş! -?- / Kim der savaş? / Düşüncelerin paramparça akışı / Parçalanmış gözleri sayar, / Korkudan kurumuş boğazlar / Kurşunla parçalanmış, kana bulanmış / Bedenler / Yüzyıllar boyu sıkıştırılmış acıda, / Bir milyon kutsal aşk gecesinde! / Savaş? / İşte ve haykır: Savaş?a karşı savaş!
(11) Paul Lensch ve Georg Ledebour, Karl Liebknecht?in savaş karşıtı görünüşüne katılan iki azınlık SBu tiyatro anlayışı kuşkusuz bir ?devrim?di ama bireyciliğin devrimi. İnsan, bir birey olarak kadere karşı çıkıyordu. Çevresindekilere ?kardeşler? olarak bakıyordu. Herkesin herkesi ?sevme?sini ve tüm insanların birbirine anlayış göstermesini istiyordu. Bu tiyatro lirikti, yani dramatik değildi. Oyunlaştırılmış lirik şiirlerdi. Savaşın sefaletinde, ki gerçekte makinaların insanlara karşı verdiği bir savaştı bu, olumsuzlama yoluyla insanın ?ruhuna? ulaşabilecek bir yolun arayışıydı. Bu yüzden, bu oyunlar güçlü biçimde tepkiciydi, savaşa karşı bir tepki, aynı zamanda savaşın ortaklaşacılığına da karşı, yeniden ortaya atılan ego kavramı ve savaş öncesi kültürünün bazı belirgin öğelerinin yanında bir tepki. Ernst Toller?in Wandlung (Değişim) adlı oyunu bu akımın en tipik ve aynı zamanda en başarılı örneğidir.(18) Oyun, kişisel deneyimin (lirik), kaderin (dramatik) ve politikanın (epik) bir karışımı idi. Olgular yerine yargıları, değer ölçülerini ve ahlaki soyutlamaları ortaya koyan Toller?in güçlü ?şair? kişiliği ve tüm bu şiirsellik; bu oyunun neden, ne güçlü bir çağrı, ne kendi dönemini irdeleyen çağdaş bir oyun, ne de ?saf sanat? anlamında ?ölümsüz bir değer? olamayışını açıklar.osyal Demokrattı.
(12) Franz Pfemfert (1879-1954) Aktion dergisinin kurucusu ve yayıncısıdır. Bu dergi önce erken Dışavurumcu şiirler, sonra da savaş karşıtı şiirlerin yayınlandığı bir politika, edebiyat ve sanat dergisiydi. Önceleri komünist olan Pfemfert 1920?lerde aşırı Solun ayrılıkçı gruplarına katıldı, Piscator-Bühne?nin oyunlarını burjuva ukalaları için modaya uyan, sahte proleter uygulamalar olarak reddediyordu ve KPD?yi bu tiyatroyu desteklediği için oportünizmle suçluyordu. 1961?de Piscator 50. yıldönümü için Aktion?un politik önemini belirten bir radyo konuşması yaptı.
(13) Piscator?un birçok uygulaması özellikle de Ayak Takımı Arasında, sık sık Reinhardt?ın sahnelemeleriyle karşılaştırılıyordu. Piscator?la benzer sahneleme yöntemlerini kullanan Mayerhold?un uygulamalarını içeren ilk yapıt J. Gregor ve R. Fullop?un Das Russische Theatre?ı ise, Almanya?da ilk kez 1927?de yayınlandı.
(14) En çok satirik fotomontajlarıyla tanınan grafik sanatçısı Helmut Herzfelde (John Heartfield, 1891-1968) I. Dünya Savaşı sırasında çevresinde gördüğü bağnaz ulusçu İngiliz fobisine karşı bir tavır olarak adını İngilizceye çevirmişti.
(15) Oskar Kanehl (1888-1929), Aktion çevresinden, savaş sonrası aşırı Sol gruplarda etkin bir yazardı. Weimar Cumhuriyeti sırasında Alfred ve Fritz Rotter, Rotter Konzern adında bir tiyatro imparatorluğu kurdular, zamanla bu ad, kaba, kof, kâr amacıyla yapılan tiyatroyla eşanlamlı kullanıldı.
(16) Rudolf Presber (1868-1935) Die Iustigen Blatter (Eğlence Sayfaları) adlı popüler derginin yayıncısıydı.
(17) O-Mensch, yani ?Ah! insanlık?oyunları ana teması insanlığın ahlaksa1 gerilemesi olan lirik oyunlardı. Kaiser?in Die Burger von Calais?si Hasenclaver?in Antigone?u, Unruh?un Das Gesehlecht?i ve Goering?in Seeschlacht?ı bu türden oyunların örnekleridir.
(18) Die Wanglung genç bir adamın vatansever bir savaşçıyken insanların Kardeşliği düşüncesinin idealist yandaşı olmaya varan dönüşümünden sözeder. Toller?in Berlin?de başarıya ulaşan ilk gerçek Dışavurumcu yapıtıdır. (30.9.1919. Yön. Karlheinz Martin, başrolde Fritz Kortner.)
(19) Jedermann sein eigenen Fussball, 1919?da Wieland Herzfelde tarafından yönetilen satirik bir Dada dergisiydi. Tek bir sayı basılabildi ve polis dağıtıma çıkar çıkmaz bunlara el koydu. Grosz ve Herzfelde?nin bundan sonra çıkardıkları Die Pleite (1919-24) ise politik-satirik yönelişli bir dergidir.
(20) Karlheinz Martin (1888-1948) Berlin?de Dışavurumcu bir yönetmendir Max Reinhardt ile çalışmış, Grosses Schauspielhaus?da büyük yapımlarda uzmanlaşmıştır. Volksbühne?de 1928-33 arası yöneticilik yapmıştır Rudolf Leonhard (1899-1953) komünist bir yazardır. Martin?1e birlikte hem Tribüne?ün hem de ilk Proleter Tiyatrosu?nun kurucusu ve dramaturgudur. Piscator daha sonra onun tek başarılı oyunu olan Segel am Horizont?u sahneledi. Hermann Schüller (1893-1948) yazar ve Proleter Tiyatrosu?nu destekleyen Proleter Kültür Birliği?nin (Bund für proletarische Kultur) üyesidir.

Erwin Piscator, Politik Tiyatro
Çeviri: Mustafa Ünlü, Suavi Güney
Metis Yayınları / 15

Orhan Aydın’ın kitap hakkındaki yorumu
http://haber.sol.org.tr/okumaodasi/8430.html

Sevgili okur,
Bu hafta, Erwin Piscator?un SİYASAL TİYATRO başlığı ile yayımlanan ve 1993 yılında; Yalçın Baykul çevirisi ile dilimize kazandırılıp, ?20. yüzyılda Tiyatro? başlığı ile bir Aziz Çalışlar çalışması olarak Mitos Boyut tarafından basımı yapılan kitaptan, kısa bir bölüm bulacaksınız. E. Piscator?un Politik tiyatro tanımlamasını, kendi ürettiği oyunlardan hareket ederek anlatmasının ilginç olacağını umarak.

SİYASAL TİYATRO
Siyasal belgenin ilk kez metin ve sahneleme olarak bütünüyle ve yalnız başına bir temel oluşturduğu oyun, Trotz Alledem! (Herşeye Karşın!, Grosses Schauspielhaus, 12 Temmuz 1926).

Oyun, aynı yılın ilkbahar aylarında Gosen Dağlan işçi Kültür Birliği’nin gündönümü şenlikleri için sahnelemem gereken dev bir tarihsel revüden kaynaklandı. Metnin bir taslağını oluşturması için Gasbarra’yı görevlendirdiğim revü, tarihsel maddeciliğin bütün gelişmelerini, Spartaküs Ayaklanması’ndan Rus Devrimi’ne dek, insanlık tarihinin önemli devrimci yükselişlerini kısaltılmış biçimde ve aynı zamanda öğretici görüntülerle vermeyi amaçlıyordu. Bu oyunu olağanüstü boyutlarda planlıyorduk. Yapıma 2000 kişinin katılacağı öngörülmüştü. Yirmi büyük spot arena sahneyi aydınlatacak, bazı durumların öne çıkarılabilmesi için büyük ve simgesel olarak yoğunlaştırılmış yapılar (örneğin, İngiliz emperyalizmini göstermek için yirmi metrelik bir savaş gemisi) düşünülmüştü. Çalışmaları sürekli olarak ve yerinde denetleyebilmek amacıyla Schmöckwitz’e taşınmıştım. Senaryo tamamlanmıştı, yine Edmund Meisel’in olan müzik genel çizgileriyle hazırdı; durum böyleyken, Ernst Niekisch’in (defalarca yön değiştirdikten sonra bugün “ırkçı sosyalizm”in öncüsü olan) yönetimindeki Kültür Birliği ansızın siyasal kararsızlık içine girdi. Tartışmaların sürdüğü anlarda Alman Komünist Partisi, Berlin Kongresi kapsamında, Grosses Schauspielhaus’da gösterilmek üzere bizden bir oyun yapmamız isteğinde bulundu. Biçim ve içerik üzerinde henüz bir karara varılmamıştı, ama sonraki günlerde Merkez Büro’da yapılacak görüşmelerde her şey ortaya çıkacaktı. Bütün bu günlerin yapılması düşüncesi, eski dostumuz ve Roten Reve günlerindeki çalışma arkadaşımız ve komünist milletvekili Ernst Torgler’den çıkmıştı.

Gasbarra ile ne yapılması gerektiği üzerine konuştum. Gösterimizi Gosen Dağları’ndan Schauspielhaus’a aktarmamız olanak dışıydı. Ayrıca, haftalar boyunca süren revü çalışmalarımız süresince, büyük tarihsel boyutlarda düşünmeye öyle alışmıştık ki, hazır bir oyunu alıp yapma düşüncesi hafif geliyordu. Gasbarra, şimdiye dek oluşturduğumuz taslaktan bir bölüm alıp, örneğin savaşın başlangıcından Liebknecht ve Rosa Luxemburg’un öldürülmelerine dek olan sahneyi, ayrı bir revüye dönüştürmemizi önerdi. Revü, ismini, 1919 yılında yaşanan korkunç yenilgiden sonra bile toplumsal devrimin sürdüğünü dile getirmek amacıyla Liebknecht’in “Herşeye karşın! sloganından aldı. Merkezdeki önemli toplantıda bu tasan Parti’nin üst düzey görevlilerinin hoşnutsuz bakışlarına neden oldu, çünkü Liebknecht ve Rosa Luxemburg gibi kişilerin sahnede canlandırılması gerekiyordu. Ayrıca, birçoğuna da Ebert, Noske, Scheidemann, Landsberg gibi yönetim üyelerinin revüde yer almaları tehlikeli görünüyordu. Sonunda kabul edildi, çünkü kimsenin daha iyi bir önerisi yoktu. Ama, herkes kuşkuluydu, çünkü bütün bu iş için gösteri gününe dek yalnızca üç haftamız vardı.

Gösteri ortaklaşa bir çaba ile gerçekleşti. Yazarın, yönetmenin, müziğin, sahne tasarımcısının ve oyuncuların tek tek çalışma süreçleri birbirleriyle çakıştı. Metin yazılırken, sahne yapıldı ve müzik oluşturuldu, reji çalışmasıyla birlikte metin yeniden düzenlendi. Daha metin oluşmamışken, tiyatronun değişik yerlerinde sahneler çalışıldı. Film, ilk defa olmak üzere, sahnede geçenlerle bir bütün oluşturularak biraraya getirilecekti. (Bu, Fahnen’de düşünülmesine karşın gerçekleştirilmemişti.)

Görünürde birbirlerinin karşısında duran iki sanat biçiminin biraraya getirilmesi, eleştirmenlerin tartışmalarında ve kamuoyunun yargılarında epey yer tuttu, işin bu yanını ben hiç de öyle ilginç bulmuyordum. Olay, ya bütünüyle yadsınmış ya da göklere çıkartılmıştı, ama bu nokta gerçek anlamıyla çok ender değerlendirilmiştir. Filmin kullanımı, Fahnen’deki projeksiyon kullanımıyla aynı yolu izlemiştir. (Daha o günlerde Königsberg’de, sahneyi film yoluyla başka bir biçime sokmak konusunda etraflıca çalışmalar yaptığım bir yana, de-korativ açıdan belli başlı sınırlamalar da koymuştum.) Her şey yalnızca aracın geliştirilmesi ve inceltilmesinden oluşuyordu, ama amaç hep aynı kalıyordu. Daha sonraları bu düşünceyi Ruslardan aldığım sık sık ileri sürüldü. Gerçekte, o dönemlerde Sovyet Rusya sahnelerinde neler olup bittiği konusunda hiç bilgim yoktu, gösteriler vs. üzerine haber olarak çok az şey ulaşıyordu bize. Daha sonraları bile, Rusların o zamanlar filmi benimle aynı işlevde kullandıklarını bilmiyordum. Ayrıca, burada öncülük sorununu tartışmak tümüyle yersiz. Bununla birlikte, sorunun teknikle oynama sorunu olmadığı, paylaştığınız ortak dünyagörüşü olan tarihsel maddeciliğe dayalı yeni bir tiyatro biçiminin oluştuğu kanıtlanıyor yalnızca. Öyleyse, benim bütün çalışmalarımda önemli olan nedir? Önemli olan, bir dünyagorüşünün bildik kalıplar ve gösterişli savlarla açık propagandasını yapmak değil, dünyagörüşümüzün ve ondan kaynaklanan her şeyin, günümüzün tek geçerli yaklaşımı olduğu kanıtının savunulmasıdır. Çok şey öne sürülebilir, ama bir takım savları yinelemek onu daha gerçek ve daha etkili kılmaz. İnandırıcı bir kanıt yalnızca sorunun bilimsel çözümlemesi üzerine oturtulabilir. Bunu, sahne dilinde söylemek gerekirse, öznel yaşam kesitlerini, kişilerin bireyliğini, yazgının rastlantısal özelliğini aşabilirsem yapabilirim. Doğal olarak, sahnedeki olaylar ile tarihsel etkisi büyük olan güçler arasında bağıntı kurarak olur bu. Gerçeğe dayalı malzemenin oyundaki en önemli şey olması rastlantı değildir. Ondan, insanın özel yazgısına daha derin bir anlam veren yaşamın ilkeli yanı ve zorunluluklar doğar. Ben bu yüzden insani ve insanüstü etkenlerin sınıflar ya da bireylerle nasıl karşılıklı bir etkileşim içinde olduklarını ortaya koyabilecek araçlara gerek duyarım. Bu araçlardan biri de filmdi. Ama film de yarın daha iyisi bulunduğunda değiştirilecek olan bir araçtan başka bir şey değildir.

Trotz Alledem’de da kullanılan film belgeydi. Reich arşivlerinden bir arkadaşımızın yardımlarıyla elde ettiğimiz bu filmlerden özellikle canlı savaş çekimlerini, savaş sonunu, Avrupa’nın egemen devletlerinin bir resmi geçitini ve bunlara benzer görüntüleri kullandık. Bu görüntüler savaşın acımasız yanını bütün dehşetiyle gözler önüne serdi: Alev silahlarıyla yapılan saldırılar, parçalanmış insan yığınları, yanan şehirler; savaş filmleri henüz “moda” olmamıştı. Gösterdiğimiz bu resimler işçi sınıfı üzerinde yüz seminerden daha etkili olmalıydılar. Filmi bütün oyun boyunca kullandım, yetişmediği yerlerde projeksiyon yardımıma koştu.

Dekorun temel biçimi için ‘praktikabel’ adı verilen, teras biçiminde, bir yanında eğilimli bir düzlemin ve merdivenlerin, öbür yanındaysa çeşitli yükseltilerin bulunduğu üstü düz, şekilsiz bir yapı kurdum. Bu yapı döner sahne üzerinde yer alıyordu. Tek tek oyun alanlarını, teraslara, girintilere ve koridorlara yerleştirdim. Böylelikle oyun içinde tüm sahneler bütünlük kazandı; her şeyi beraberinde sürükleyen güçlü bir akıntı gibi, oyun da baştan sona aktı.

Sahne dekorundan arınma çabamızda, ‘Fahnen’de olduğundan daha büyük adımlar atmıştık. Amaca yönelik oyun dekoru yapımında temel ilke, eyleme açıklık getiren, olayı destekleyen ve vurgulayan pratik bir yapı oluşturmaktı. Kendi başlarına dekorlar, döner sahne üzerinde kendine yeten bir dünya oluşturdu, bu da burjuva tiyatrosunun çerçeve sahnesini ortadan kaldırmaya yetti. Bu dekor açık alana da konulabilirdi. Dörtköşe sahne kesimi yalnızca rahatsız edici bir sınırlamadır artık.

Bütün gösteri, gerçek söylevlerin, makalelerin, gazete kupürlerinin, ilânların, bildirilerin, savaştan ve devrimden fotoğraf ve filmlerin, aynı zamanda tarihsel kişiliklerin ve sahnelerin toplamından oluşan bir kurguydu. Üstelik bütün bu saydıklarım bir zamanlar Max Reinhardt’ın burjuva (klasik) tiyatroları sahnelemek için kurduğu Grosses Schauspielhaus’da oluyordu. M. Reinhardt da kitlelere ulaşmak gerektiğini sezmişti, ama o kitlelere öbür kıyıdan, yabancı ürünlerle geliyordu. Lysistrata, Hamlet, hatta Florian Geyer ve Danton’un Ölümü bile, şişirilmiş ve kabalaştırılmış manej gösterilerinden öteye gidememişlerdir. Bütün bunların sonucu olarak, biçim enflasyonundan başka bir şeye ulaşılamadı. Kitlelerin, izleyici salonundan oyuna katılmaları programın bilinçli bir parçası değildi ve izleyici için “yönetmenin zekice buluşları”ndan daha önemli olmadı hiçbir zaman. Karlheinz Martin’in “dışavurumcu hareketi” bile bu amaca ulaşamadı, ne klasik oyunlarda, ne de Maschinenstürmer’de.Yalnızca Dokumacılar’da arena sahne ve izleyici özdeşleşmişlerdi. Bunda belirleyici olan etken şuydu: Beye, sözü geçen yaz mevsiminde sendikalar için toplu gösteriler ayarlamıştı. Sınıf bilinçli işçiler ön sıralarda oturuyorlardı ve fırtına patladı. Her zaman salonun dolmamasından yakınır dururdum ve hangi araçlarla gerçek kitlesel tiyatroya ulaşabileceğimizi düşünürdüm. İşte, kitle salonumuzdaydı ve bugün bile orası Berlin’de kitle tiyatrosu için tek olanaktır.

İlk kez kendi yaşantılarımızdan tanıdığımız mutlak gerçeklikle karşı karşıyaydık. Ve bu gerçeklik, şiirsel yazılmış oyun gibi, yazınsal tiyatro sanatıyla aynı gerilimde dramatik doruklara ve benzer sarsıntılara sahipti. Kuşkusuz, bunun politik (temel anlamda, “herkesi ilgilendiren”) bir gerçeklik olması koşuluyla.

İtiraf etmem gerekirse, ben de gösterinin ilk akşamı yaklaştıkça gerginleşiyordum. Gerginliğimin iki nedeni vardı: Birincisi, sahne üzerinde kullanılan öğelerin nasıl bir karışılıklı etkileşim içine girecekleriydi, ikincisiyse, amaçlanandan ne kadarı gerçekleşecekti.

Genel prova hâlâ tam bir karmaşa içindeydi. 200 insan ortada koşturup duruyor, birbirlerine bağırıyorlardı. O zamanlar zenci müziği yapması için zar zor gönlünü aldığımız Meisel, yirmi kişilik orkestrasıyla anlaşılmaz bir cehennem konseri veriyor, Gasbarra da her fısatta yeni yeni sahnelerle geliyor (ta ki onu bir projektörün başına bağlayana dek), Heartfield buruşturduğu suratıyla sahnedeki tüm destekleri yukardan aşağı kahverengiye boyamaya kalkıyor, film parçalarının hiçbiri doğru çıkmıyor, oyunculardan bir kısmı da ne yapmaları gerektiğini bilmiyorlardı; bense, düzene sokulması gereken bunca malzeme karşısında kendimi kaybetmiştim. Prova süresince salonda oturup; izleyenlerin sabaha karşı üç sularında evlerine giderken, sahnede neler olduğu üzerine hiç bir düşünceleri yoktu. Hazırlanan sahneler de bizi doyurmuyordu artık. Eksik olan bir şey vardı: İzleyiciler.

Gösterinin ilk akşamında binlerce kişi Grosses Schauspiel-haus’u doldurmuştu. Salon tümüyle doluydu, merdivenler, koridorlar, girişler tıklım tıklımdı. Bu canlı kitlede önce orada bulunmanın ve izlemenin coşkusu vardı, tiyatroya ancak işçi sınıfıyla birlikteyken duyulabilecek bir istek fark ediliyordu.

Ama çok geçmeden, içten gelen bu isteklilik gerçek bir etkinliğe dönüştü; kitleler yönetmenliği ele aldılar. Salonu dolduran insanlardan büyük çoğunluğu, oyunun geçtiği yerlerde etkin olarak olayların içinde bulunmuşlardı; bizim onları görmelerini sağladığımız gerçek anlamda kendi yazgıları, gözlerinin önünde oynanan kendi trajedileriydi. Tiyatro onlar için bir gerçeklik olmuştu. Ama bir süre sonra izleyicinin karşısında duran sahne, sahnelikten öte, büyük bir toplantı salonuna, büyük bir savaş alanına, dev bir gösteriye dönüşmüştü. Siyasal tiyatronun etkili bir uyarma olabileceğini o akşamki birlik kanıtladı.

Film kullanılmasının vurucu etkisi, her türlü kuramsal değerlendirmenin ötesinde, yalnızca içerik açısından siyasal ve toplumsal bağlamları gözler önüne sermekle kalmayıp, daha üst düzeyde, biçim açısından da doğru olduğunu göstermişti. Bu noktada, Fahnen’ deki deneyim kendini yineliyordu. Filmden canlı sahne oyununa geçişlerde yaşanan şaşkınlık anları çok etkileyiciydi. Ama daha da güçlü olan bir yansa, canlı sahneler ve filmin birbirlerinden aldıkları dramatik gerilimdi. Karşılıklı etkileşerek, birbirlerinin gücünü artırıyor ve eylem bazan, benim şimdiye dek benzerine çok az rastladığım bir canlılığa ulaşıyordu. Örneğin, Sosyal Demokratların savaş harcamaları için yaptıkları oylamanın (canlı sahne) ardından gelen, savaştaki baskını ve ilk ölüyü gösteren film, yalnızca durumun siyasal karakterini de açıklamakla kalmıyor, aynı zamanda sarsıcı insani bir etki de yaratılıyordu, . yani sanatsal ağırlıklıydı. Bundan, siyasal propagandanın en güçlü etkisinin, güçlü sanatsal biçimlendirme yoluyla gerçekleşeceği sonucu çıkıyor.
“20. Yüzyılda Tiyatro”, Hazırlayan: A. Çalışlar, Mitos Boyut Yay., 1993

Yorum yapın

Daha fazla _Diğerleri
Orhan Pamuk’un kabul ettiği ödülü Tardi reddetti

Fransa?da en büyük devlet nişanı Legion D?honneur?a layık görülen Ünlü Fransız çizer Jacques Tardi, ödülü kabul etmeyeceğini açıkladı. Jacques Tardi,...

Kapat