Sofistlerde Kritisizm

Sofistler
4. yüzyılın ünlü tarihçisi ve denemecisi Ksenophanes’in “Her isteyene
para karşılığında bilgelik satanlar” diye tanımladığı Sofistlerin en ünlü ve
önemli temsilcileri arasında, Abderalı Protagoras, Leontinili Gorgias, Keoslu
Prodikos, Elisli Hippias, Antiphon, Atinalı Thrasymakhos ve Kallikles bulunur.
Sofistler, felsefi bir okul oluşturmaktan ziyade, belli bir mesleğin üyesi olan,
toplumsal koşulların değişmesinin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkan
pratik işlerde yol göstericiliğe duyulan açlıktan, kendileri için bir meslek ve
yaşam biçimi üretmiş olup para karşılığı ders veren gezgin öğretmenlerdi.

(d) Kritisizm
Sofistlerin en belirgin özelliklerinden biri de onların hemen her şeye karşı
geliştirmiş oldukları eleştirel tavırdır. Söz konusu kritisisizm, modern ve
Kantçı anlamda insanın bilgi güçlerine ilişkin bir eleştiricilikten ziyade, Yunan
toplumunda, o zamana dek hiçbir şekilde sorgulanmamış olan kurumlara,
toplumun siyasi ve hukuksal temellerine ve dine yöneltilen bir eleştiri ve
sorgulama faaliyetinden meydana gelir. Başka bir deyişle, Sofistler
“Aydınlanma çağı”nda eleştirel düşünceyi uyandırmış, bir anlamda felsefeye,
dine, gelenek ve göreneklerle bunlara dayanan kurumlara meydan okumuş
ve onların kendilerini akla dayalı olarak haklı kılıp temellendirmeleri için
gerekli zemini hazırlamıştır. Gerek akla, gerekse algıya dayanan bilginin
imkânsızlığını dile getirirken, bilgi için gerekli nesnelerin ve ölçütlerin
sağlanması zorunluluğuna işaret etmişlerdir. Geleneksel ahlakı eleştirirken,
ahlakın kendisini Septisizm (kuşkuculuk) ve nihilizm karşısında gereği gibi
savunmasının önemini ortaya koymuşlar ve moral davranış için rasyonel
ilkelerin kaçınılmazlığını gözler önüne sermişlerdir. Yine, geleneksel dini
inançlara saldırırlarken, kendilerinden sonra gelecek olan filozoflara, daha
sağlam ve tutarlı Tanrı anlayışlarına giden yolu göstermişlerdir. Onlar devleti
ve yasalarını eleştirirken de felsefeye dayalı bir devlet ve siyaset anlayışına
giden yolu açmışlardır. Kısacası, Sofistler, eleştiricilikleriyle felsefeyi daha
sağlam temellere oturması, ilk ilkelere yönelmesi için adeta zorlamışlardır.

Ahmet Cevizci,
Felsefe Tarihi,
Say Yayınları

Yorum yapın

Önceki yazıyı okuyun:
Sofistlerde Konvansiyonalizm

Kapat