Türkiye’nin ilk mizah dergisi – M. Utku Şentürk

Mizah gündelik hayat içerisinde eğlendirme işlevinin yanında, daha çok bağımlı sınıfların direniş olanaklarını yansıtır. İktidar, devamlılığını sağlamaya çalıştığı toplumsal düzen için alt sınıfların rızasını almak zorundadır ve bu yüzden sık sık direnişlerle karşılaşır. Bu direniş odaklarının en can alıcı duruşlarından biri mizahtır. İktidarın varlığı ve meşruluğu, sabit ve değişmez değildir. Alt sınıflar, sürekli olarak mevcut koşullara direnirler. Popüler kültür kanallarını kullanan bağımlı sınıflar da bu direniş yollarından biri olarak mizaha başvururlar.

Türkiye?de mizah yayıncılığı yaklaşık 140 yıllık bir geçmişe sahiptir. Türkiye?de gerçek anlamda mizah dergisi olma özelliğini taşıyan dergiyse Diyojen?dir.

İstanbul?da Teodor Kasap tarafından önceleri Fransızca ve Rumca bir mizah dergisi olarak yayımlanan Diyojen, günümüzden tam 143 yıl önce 24 Kasım 1870?de de Türkçe olarak çıkmıştır. Dergi, başlangıçta dört sayfa olarak haftada bir defa Perşembe günleri, 23. sayıdan başlayarak haftada iki kez, 148. sayıdan sonra da haftada üç kez yayımlanmıştır. Daha sonra derginin Ermenice nüshası da basılmıştır. Teodor Kasap, ilk sayıdan başlayarak yayın hayatına son verildiği 183. Sayıya kadarki tüm nüshalarında ?Diyojen? logosunun altına, ünlü filozof Diyojen?in İskender?e söylediği: ?Gölge etme başka ihsan istemem? söylemine yer vermiştir. Böylece, siyasal iktidara, besleme basının rağbet gördüğü bir ortamda hükümetten hiçbir maddi destek istemediğini ve tek isteğinin yönetimin basın özgürlüğüne müdahale etmemesi mesajı olmuştur.

Derginin çıkış amacı ilk sayının ?Mukaddime? kısmında ele alınmış, yazıda halkın düşünceleri ile hükümetin icraatlarını ve maksadını mizahi yoldan ortaya koymak olarak ifade edilmiştir. Bu konular yazılıp çizilirken de halkın günlük hayatta kullandığı sade Türkçe?nin kullanılacağına özen gösterileceği vurgulanmıştır (Diyojen, 24 Kasım 1870).

Türkiye?de modern mizahın ilk örneklerinin yayımlandığı dergi, Ali Bey, Ebuzziya Tevfik, Namık Kemal, Nuri Bey, Reşat Bey?in imzasız yazılarına da yer vermiştir. Derginin yazarları makale ve fıkralarını Teodor Kasap?ın öngördüğü doğrultuda kaleme almışlardır. Kendisi de Voltaire?nin ?Mikromega? adlı eserini Türkçeye çevirerek derginin 62-68 sayılarında, ?Monte Kristo? adlı romanını da Fransızcadan tercüme ederek 66-123. Sayılarında tefrika etmiştir.

Dergide işlenen konular arasında büyük bir çoğunluğu dönemin siyasi ve sosyal olayları oluşturmaktadır. Mizahi bir üslupla hükümetin yanlışlıkları, suiistimalleri, dış ve iç siyasetteki beceriksizlikleri ele alınmıştır. Yayım süresi boyunca üç karikatür basan Diyojen, üç kez geçici olarak kapatılmıştır. İlki 4. sayısında İran Şahı?nın Kerbela gezisini konu alan bir yazıdan dolayı bir buçuk ay, 14. ve 15. sayılarındaki yazılardan dolayı 15 gün, 121. sayısında edebe aykırı fıkralar ile 123. sayısında hükümeti küçük düşürücü yayınından dolayı da 2 ay kapatılmıştır. Son sayılarındaki siyasal içerikli mizah yazıları nedeniyle de 9 Ocak 1873 tarihli 183. sayısından sonra yönetimce yayın hayatına son verilmiştir.

Mizah yoluyla muhalefet, sadece iktidardaki siyasal güçlere karsı savaş vermek olarak algılanmamalıdır. Mizah, bir karşı duruştur. Karşı olduğu kurumlar, insanların gerçeğe ulaşmalarını engelleyerek ve daha farklı ve eşitlikçi bir dünyanın kurulmasını engelleyen, insan doğasına aykırı her türlü kişi veya kuruluşlardır. Nerede sömürü ve uyumsuzluk varsa orada mizah da üretilir. Zira mizah bir yumruktur kime vuracağı belli olmaz. Zaten Karagöz ile Hacivat?ın da boynu bu yüzden vurulmadı mı?

M. Utku Şentürk
m.utkusenturk@gmail.com
https://twitter.com/mutkusenturk

Kaynak: 26 Kasım 2013, http://haber.sol.org.tr/

Yorum yapın

Daha fazla Makaleler
Marksist Sınıf Kuramını Psikanalitik Kavramlarla Yeniden Düşünmek – Esra Ay

1.Giriş Marksizm ve Psikanaliz toplumsal olguların psikolojik yaşam içinde incelenmesi söz konusu olduğunda birbirleri için yardımcı bilim görevini üstlenirler. Bu...

Kapat