Eleştiri Ve İdeoloji – Terry Eagleton

Terry Eagleton, edebiyat eleştirisi tartışmalarının muzip, acımasız ve otorite sayılan üyelerinden biri. Eleştiri ve İdeoloji, modern edebiyat eleştirisi literatürünün yapıtaşlarından sayılıyor. Yazıldığı dönemin yapısalcı argümanlarını ihtiva eden; metni, yazarı, genel edebiyat teorisini ve eleştiri öğelerini aynı bağlam içerisinde birbirleriyle tartıştırarak ele alan Eagleton, yalnızca genelgeçer bir ideoloji tartışması yerine, metin ve edebiyat üzerinden bunun arkeolojisine girişiyor. Marksizm ve edebiyat eleştirisi arasındaki özel ilişkiyi yeniden ele alıyor.

Raymond Williams, Lenin, Troçki, Brecht, Adorno, Benjamin, Lukács ve Sartre’ın yapıtlarından ilham alarak, geleneksel denebilecek edebiyat eleştirisinin karşısına, ideoloji konusunda da kapsamlı bir teorik argüman setiyle ve yeni bir tartışmayla çıkıyor.

Eagleton kanonik yazarlardan George Eliot, Charles Dickens, Joseph Conrad, Henry James, T.S. Eliot, W.B. Yeats, James Joyce ve D.H. Lawrence’ı ele alırken, basit Marksist kategorilerden mesafelenerek, ideolojinin bahsi geçen yazarların eserlerinde ne kadar üretici ve radikal bir rol oynadığını gösteriyor.
Tanıtım Yazısı

Kitabın Künyesi
Eleştiri Ve İdeoloji
Terry Eagleton
Çevirmen: Savaş Kılıç
İletişim Yayınları
Basım Tarihi : 09 – 2009
Sayfa Sayısı : 216

Tüm disiplinleri kucaklayan eleştirmen – Gökçen Ezber
(26/04/2002 Tarihli Radikal Gazetesi)
Çağdaş Marksist eleştirinin en önemli isimlerinden olan Terry Eagleton, yalnızca yazın ve yazın eleştirisi alanlarında değil, politika, sosyoloji, felsefe ve kültürel eleştiri alanlarında da etkin bir düşünür, yazar ve eleştirmen profili çiziyor. Cambridge Üniversitesi’nde Raymond Williams’ın öğrencisi olan, 1970’li ve 1980’li yılların önde gelen Marksist aydınları arasında yer alan Eagleton, Türkiye’de daha çok postmodernizm, yazın kuramı ve ideoloji konularını ele aldığı kitaplarıyla tanınıyor. Cambridge Trinity College’dan mezun olduktan sonra İngiliz Edebiyatı Profesörü olarak çalışan Eagleton, şu anda Manchester Üniversitesi’nde kültür kuramları üzerinde çalışıyor.
Eagleton akademik kariyerine, Victoria dönemi yazını üzerinde uzmanlaşarak başladı. On dokuzuncu yüzyıl tarihi ve yazını ile hala ilgilenen Eagleton, aynı zamanda yazın ve kültür kuramları alanlarında da bir uzman olarak görülüyor. Eagleton, biçimcilik, göstergebilim, anlambilim, anlatıbilim, psikoanaliz ve fenomenoloji gibi ‘saf’ yazın kuramlarının yerini artık, okurlara ve eleştirmenlere daha geniş bir bakış açısı sunan genel yazın ve kültür kuramlarının aldığı görüşünde. İrlanda asıllı olan Eagleton’ın, İrlanda kültürü ve yazını üzerine de çalışmaları bulunmaktadır. Tüm bu farklı konularda çok sayıda ürün veren bir yazar olan Eagleton, eleştiri ve inceleme alanlarındaki yapıtlarına, ‘Azizler ve Alimler’ adında bir romanı ve ‘Kapı Bekçisi’ başlığını verdiği özyaşamöyküsünü de katmıştır. Eagleton, hemen hemen tüm yapıtlarında, son derece hareketli, kıvrak, ironik ve insanı gülümseten bir biçem kullanarak, en sıradan okurları bile yazın eleştirisinin derinliklerine ve felsefi düşüncelerin doruklarına çıkartabilmektedir. Bu biçemsel niteliğinin ve anlatım ustalığının en belirgin örnekleri, ‘Edebiyat Kuramı’ ve ‘Kapı Bekçisi’ adlı kitaplarında bulunur.

Eagleton ve Postmodernizm
Eagleton, eleştiri ve ideoloji konularında yazdığı kitaplarıyla, ideoloji konusunda düşündüklerini, kendi bakış açısını oluşturan Marksizm ve ‘Althusser sonrası’ akımın ilkeleri çerçevesinde ortaya koyar. Bu alanda yazdığı kitapları son derece önemli olmakla birlikte, belki de en çok, postmodern düşünce akımını irdeleyen ve eleştiren ‘Postmodernizmin Yanılsamaları’ adlı kitabıyla anılır. Postmodernizm, kültürel ve toplumsal yaşantımızla o kadar bütünleşmiş bir halde ki, artık çoğu insana olması gereken, doğal bir durum olarak görünüyor. Fakat Eagleton, içselleştirme noktasına geldiğimiz postmodernizme, farklı bakış açıları getiriyor.
Eagleton, ‘Postmodernizmin Yanılsamaları’ adlı kitabının önsözünde, postmodernizmin güçlü yanlarından da söz ediyor -özellikle ırkçılık ve etnik farklar konusundaki söylemi, kimliğe dayalı bakış açılarının kısıtlayıcılığı ve bütüncüllüğün tehlikeleri fakat kitabın bütününde, yerel olanın önemi, hiyerarşilerin yadsınması gibi konuları irdeleyerek postmodern ilkeleri çürütme çabasına girişiyor. Eagleton’a göre postmodernizmin zayıf noktası, akımın politik düzlemdeki yetersizlik ve başarısızlıklarında yatıyor. Postmodernizmin yükselişinde bazı kültürel, politik ve ekonomik unsurların etkin olduğunu belirten Eagleton, bu akımın yükselişinin temel nedeni olarak Marksizmin başarısızlıklarını öne sürüyor.
Eagleton’a göre postmodernizmin bir kusuru da, ‘kültürel göreceliği, törel gelenekçiliği, kuşkuculuğu, pragmatizmi, dayanışma ve disiplinli kurum düşüncelerine karşı duruşu ve politik öznenin yeterli bir tarihini sunamayışı’. Eagleton postmodernizme politik bir açıdan yaklaşıyor ve bu son derece genel yaklaşımı, ‘Postmodernizmin Yanılsamaları’ adlı kitabını, ‘Edebiyat Kuramı’ adlı kitabı ile benzer bir düzleme oturtuyor. Eagleton ‘Edebiyat Kuramı’nda, her bölümde ayrı bir karmaşık ve anlaşılması güç konuya değinerek, bunları geniş kitleler için anlaşılır kılıyor. Postmodernizm konusunda da, ironik diliyle akıllıca sorular gündeme getiriyor ve yeni bakış açıları sunuyor. Postmodernizmin sırtını törel ve kültürel göreceliğe dayamasını hatalı bulan Eagleton, toplumların rahatı için devletin nesnelliğini ve birliğini savunuyor.
Eagleton, ‘Edebiyat Kuramı’ adlı kitabında, on dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyılda gelişen belli başlı tüm edebiyat kuramlarını ele alarak, hepsinin bir eleştirisini yapıyor. Romantizmden günümüze dek uzanan çizgide, biçimcilik, göstergebilim, anlambilim, anlatıbilim, psikoanaliz, yeni eleştiri, yapısalcılık, fenomenoloji ve alımlama kuramı gibi yazın eleştirisi sistemlerini, kendine özgü esprili ve usta dil kullanımıyla anlatarak, genel okur kitlesi için çoğu zaman güç anlaşılır bir konu olan yazın kuramlarını, anlaşılır yalın bir düzleme oturtuyor. Eagleton, edebiyat kuramlarına bir giriş kitabı olarak okunabilecek bu yapıtında, edebiyat kuramlarının, politik, ideolojik ve ekonomik unsurlarla birlikte ele alınması gerektiğini öne sürüyor. Edebiyat kuramlarının birbirlerinden kopuk ve yalıtılmış bir biçimde ele alınamayacağını, karşılaşılan tüm olguları açıklayabilecek ‘saf’ bir edebiyat kuramı peşinde koşmak yerine, varolan tüm kuramların, her türlü toplumsal, ekonomik ve ideolojik unsurların da dikkate alınarak bir arada ele alınması gerektiğini söylüyor. Eagleton’a göre bir yazın eleştirmeni, feminizm, emperyalizm ve kültür endüstrisi gibi konularda yazarak, toplumdan kopma tehlikesini önleyebilir.

Kendisini nasıl tanımlıyor?
Eagleton’ın bu çok yönlü çalışmaları ve yapıtları karşısında, onun kimliğini tanımlamak da bir o kadar güçleşiyor. Kendisini nasıl tanımladığı, kendisini bir yazın eleştirmeni mi yoksa bir kültür eleştirmeni mi olarak gördüğü sorusunu şöyle yanıtlıyor: ‘Ben kültür kuramlarından önce de vardım. O kadar yaşlıyım yani. Kültür kuramları alanını gençlere bıraktığımı söylemek geliyor içimden. En iyi dostlarımdan bazıları kültür kuramcıları ve eleştirmenleri. Bu insanların birçoğu gibi ben de geleneksel bir edebiyat eğitimi aldım, fakat benim öğrencilik yıllarımda edebiyat eğitimi eskimişti ve kendisine yeni biçimler arıyordu. Kuramın doğuş nedenlerinden biri de zaten buydu: Yani kuram, bir söylemin ne olduğu, konumunun ne olduğu ve bu söylemle ne tür ilişkilerin kurulabileceğine yönelik bir sistematik düşünme çabasıydı. Kültür eleştirmenleri ve kuramcılarından bazıları, tüm bunların yazınsal söylemlerle açıklanamayacağını söyledi. Yazın eleştirmenleri bence, kültürel konuların etkisiyle biraz hantallaştı, çünkü öteki disiplinlerin ele almak istemediği konulardı bunlar. Eğer deneyci bir sosyolog ve analitik bir filozofsanız, birçok soruya yanıt bulamazsınız. Ben olaya biraz olumsuz açıdan bakıyorum. Yazın eleştirisi, ‘Bu şimdi ne diyor?’ ya da ‘Bunun ilgisi ne?’ gibi soruları daha kibarca sormaktan öteye gitmiyor. Bu açıdan bakıldığında, verilen adların önemli olmadığını düşünüyorum. Bence, birbirinden ayrı sembolik önemli yazı biçimleri var ve her biri de farklı açılardan incelenmeyi gerektiriyor. Olabildiğince geniş bir bakış açısı gerekiyor.’

Türkçede Eagleton
Kapı Bekçisi, çeviren: Gökçen Ezber&Rana
Kahraman, Bilge Kültür Sanat, 2002
Postmodernizmin Yanılsamaları, çeviren: Mehmet Küçük, Ayrıntı Yayınları, 1999, William Shakespeare, çeviren: A. Cüneyt Yalaz, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1998
Azizler ve Alimler, çeviren: Osman Akınhay, Ayrıntı Yayınları, 1998
İdeoloji (tükendi), çeviren: Muttalip Özcan, Ayrıntı Yayınları, 1996
Edebiyat Kuramı (Tükendi), çeviren: Esen Tarım, Ayrıntı Yayınları, 1990
Eleştiri ve İdeoloji (Tükendi), çeviren: Esen Tarım & Serkan Öztopbaş, İletişim Yayınevi, 1985

Terence “Terry” Eagleton (d. 22 Şubat 1943, İngiltere), Hayatı
İrlanda asıllı İngiliz akademisyen ve yazar. Edebiyat ve kültür teorileri uzmanı. Özellikle Marxist edebiyat eleştirisi üzerine çalışmaları ile tanınıyor. Şu anda Manchester Üniversitesi’nde görevli.
Eagleton’ı özgün bir edebiyat kuramcısı olarak düşünmek mümkündür. Marxizm’e dayalı materyalist bir eleştiri teorisi oluşturmaya çalışmıştır. Kurduğu Marxist teori birçok Marxist eleştirmenin çalışmalarının kuvvetli ve etkili yönlerinin sentezinden oluşmaktadır. Bu açıdan kendisini birçok kez Heterodoks Marxist olarak ifade etmiştir.Aslında postmodernizme temel olarak itiraz etse de, yine de tümden yadsımamaktadır.
Eagleton doktorasını Cambridge Üniversitesi, Trinity Koleji’nde yaptı. Marxist edebiyat eleştirmeni Raymond Williams’ın öğrencisiydi. Kariyerine 19. ve 20. yy edebiyatları üzerine çalışarak başladı. Sonradan Williams’ın Marxist edebiyat kuramına yöneldi. Oxford Üniversitesi’nin Wadham, Linacre ve St. Catherine’s Kolejleri’nde görev aldı. 1960’larda Slant etrafında toplanan sol eğilimli bir Katolik gruba katıldı ve birkaç teolojik makale ve bir de kitap yazdı, Towards a New Left Theology (Yeni Bir Sol Teolojiye Doğru). Bu eserin Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Daha yakın bir zamanda Eagleton kültürel çalışmaları daha geleneksel edebiyat teorisiyle birleştirdi. Son zamanlardaki yayınları teolojik alanlara tekrar ilgi duyduğunu gösteriyor. Eagleton üzerindeki önemli bir diğer etki de psikanaliz oldu.


Kitapları

The Meaning of Life (Hayatın Anlamı) En son kitabı. Bu eserin Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
How to Read a Poem (Bir Şiir Nasıl Okunur) Bu eserin Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Holy Terror (Kutsal Terör) Bu eserin Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.

Kuramdan Sonra
Bu kitabında Eagleton, günümüz kültür ve edebiyat teorilerini eleştirmektedir. Ama edebiyat ve kültür üzerine disiplinlerarası çalışmaları tamamen işe yaramaz olarak görmemektedir. Hatta Eagleton bu tür bir birleşmenin geniş anlamda birçok önemli konunun irdelenmesinde etkili olduğunu ileri sürmektedir. Eleştirisi daha çok postmodernizm ve teorisyenleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. (Nisan 2004, Literatür Yayıncılık, İnceleme).

Azizler ve Alimler
Eagleton’ın tek romanıdır. Senaryolaştırılıp Wittgenstein filmine uyarlanmıştır. (Kasım 2003, Agora Kitaplığı, Roman & eski tükenen baskı:  Temmuz 1992, Ayrıntı Yayınları).
Edebiyat Kuramı (kitap): Eagleton’ın en çok tanınan eseridir. Modern anlamda metin incelemesinin 19. yüzyıl romantiklerinden son birkaç on yılın postmodernistlerine kadar izini sürer. Düşünceleri Marxist gelenekten gelmektedir ve yapıbozumculuk gibi daha yakın döneme ait teorileri eleştirel olarak incelemektedir. (2004, Ayrıntı Yayınları, İnceleme)
Eleştiri ve İdeoloji (1985, İletişim Yayınları, İnceleme)
Estetiğin İdeolojisi (2004, Doruk Yayınları, İnceleme)
Kapı Bekçisi: Çocukluğunda kilisede kapı bekçiliği yaptığı günlerden başlayıp üniversite yıllarını da içeren anılarını aktardığı Kapı Bekçisi Eagleton’ın Marxist düşüncelerinin teorik bir ilgiden çok daha öteye gittiğini göstermektedir. Kitabın adı kilisedeki onu çok etkileyen görevinden gelmektedir. Bu görev kızlarını manastıra kapanmadan önce son kez gören ailelere manastırın dışına kadar eşlik etmektir. Bu anılarını oldukça hüzünlü olarak değerlendirir. (Nisan 2002, Bilge Kültür Sanat, Anı)
İdeoloji (kitap) (Nisan 2005, Ayrıntı Yayınları, İnceleme)
Kültür Yorumları ( Şubat 2005, Ayrıntı Yayınları, İnceleme)
Postmodernizmin Yanılsamaları (1999, Ayrıntı Yayınları, İnceleme)
William Shakespeare (kitap) (Mayıs 2005, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İnceleme)
The English Novel (İngiliz Romanı) (Türkçe’ye çevirilmemiştir.)
Saint Oscar and Other Plays (Aziz Oscar ve Diğer Oyunları): İrlandalı oyun yazarı Oscar Wilde’ın hayatından esinlenerek yazdığı bu eseri ilk olarak İrlanda’da GreenDay tiyatro grubu tarafından sahnelenmiştir. (Türkçe’ye çevirilmemiştir.)
Marxist Literary Theory (Marxist Edebiyat Kuramı) (Türkçe’ye çevirilmemiştir.)
Towards a New Left Theology (Yeni Bir Sol Teolojiye Doğru) (Türkçe’ye çevirilmemiştir.)
Scholars and Rebels (Türkçe’ye çevirilmemiştir.): Kitaba entelektüel tanımlamalarıyla başlayan Eagleton, 19. yy’da İrlanda’daki aydın sayılabilecek grupları incelemektedir.
The Truth About the (o)Irish (İrlandalılar Hakkında Gerçekler): Türkçe’ye çevirilmemiş olan bu kitabı İrlandalılar ve İrlanda kültürü hakkında alfabetik maddelerden oluşmaktadır. Özellikle şehir efsanaleri tadında yazdığı bu espirili kitabında birçok kişinin varsaydığı, efsane olarak kabul ettiği kültürel özellikleri kendine özgü üslubuyla hicvedip analitik bir gözle gerçekleri ortaya koymaya çalışmıştır.
Kaynakça :İngilizce Wikipedia’daki 26 Kasım 2006 tarihli Terry Eagleton maddesi

Yorum yapın

Daha fazla İnceleme
Baharat Deyip Geçmeyin! – Elif Kutlu

Bu MÖ 4. yüzyıldan günümüze kadar devam eden bir yolculuk. Her ne kadar bir zamanlar çok değerli olsa da bu...

Kapat