Kaosun Yaratıcı ve Yıkıcı Gücü: Zihnimizde Çatışan Zıtlıklar Bizi Nasıl Değiştirir?
Günlük hayatta hissettiğimiz duygular genellikle birbiriyle iç içe geçmiştir. Örneğin öfke ve korku gibi birbirine kısmen zıt olan iki kuvvet, düşük yoğunlukta olduklarında zihnimizde aynı anda barınabilir ve hatta birbirine dönüşebilir. Ancak bu zıtlıkların dozu arttığında işler tamamen değişir. Yüksek yoğunluklu karşıt kuvvetler birbirini dışlama eğilimi gösterir ve sonunda biri diğerine mutlak bir üstünlük kurmak zorunda kalır. Doğadaki en klasik örneği düşünün: Büyük bir tehlikeyle karşılaşan bir hayvan ya tüm gücüyle savaşır ya da kaçar; ikisini aynı anda yapamaz. Hayatta kalma mekanizmalarımızdaki bu ani ve keskin yol ayrımına (davranışsal bifurkasyona) tam geçiş, aslında sistemde yaşanan bir felakettir.
Dengeden Uzaklaştığımızda Ne Olur?
Geleneksel görüşler, sistemlerin her zaman uyum ve denge (homeostaz) aradığını ya da sorunların sadece bir denge kaybından kaynaklandığını savunmuştur. Oysa “Felaketler Teorisi” ve modern bilim, eşikli ve niteliksel değişim geçiren süreçler için bize çok daha kesin ve şaşırtıcı modeller sunar.
Bir sistem (ister kimyasal bir karışım, ister insan psikolojisi olsun) denge noktasından çok uzaklara itildiğinde büyük ve güçlü salınımlar yaşamaya başlar. Bu salınımlar çok fazla güçlendiğinde sistem kaotik bir hale bürünür. Ancak bilim insanı Ilya Prigogine’in kimyasal sistemlerde keşfettiği üzere, bu kaos sadece bir çöküş değil, aynı zamanda yaratıcı bir sıçramadır. Dengeye uzak bölgelerde birbiriyle yoğun şekilde çarpışan karşıt kuvvetler, sadece önceden var olan alternatif kalıplara geçiş yapmakla kalmaz; sistemi yeni örgütlenme kalıpları (bifurkasyonlar) yaratan bir kaosa da sürükleyebilirler. Sistemin kendiliğinden yarattığı bu yeni oluşumlara, varlıklarını sürdürmek için sürekli enerji tükettikleri için “dissipatif (tüketen) yapılar” denir.
Psikolojik Kaos ve Ruhsal Hastalıkların Yeni Tanımı
Tıpkı fiziksel ve kimyasal sistemlerde olduğu gibi, insan zihninde yaşanan yoğun psikolojik çatışmalar ile dengeye uzak bölgelerdeki fiziksel sistemlerin kaotik davranışlar üretmesi arasında doğrudan bir paralellik vardır. Psikanalitik teorinin kurucusu Sigmund Freud, zihni birbirine düşman (antagonistik) fikir ve arzuların amansız bir savaş alanı olarak tanımlamış ve 19. yüzyılın ruhuna uygun olarak bu yoğun çatışmaları değişimin temeline oturtmuştur. Ancak modern süreç yaklaşımı, psikolojik süreçlerin bu zıtlıklarla Herakleitosçu bir nehir gibi aktığını, bilincin ve bilinçdışının bir araya gelerek burgaçlar ve bifurkasyonlar (yeni kollara ayrılmalar) oluşturduğunu vurgular.
Bu devrim niteliğindeki bakış açısına göre; psikolojik hastalıklar (nevrozlar veya psikozlar) yalnızca ruhsal bir tıkanıklığın, mekanik bir arızanın veya çocukluk evrelerine gerilemenin (regresyonun) sonucu değildir; aynı zamanda yoğun bir sapmanın (bifurkasyonun) doğrudan sonucudur.
Örneğin bipolar bozukluk, basit bir “homeostaz (denge) başarısızlığı” değil, zihnimizdeki döngüsel bir atraktörün aşırı şiddetli salınım yapmasıdır. İki zıt kutup çok yüksek yoğunlukta bir araya geldiğinde zihinde muazzam bir psikolojik kaos oluşur ve bu kaosun içinden yepyeni psikotik yapılar yaratılabilir.
Sonuç: Ezber Bozan Bir Model
Kaotik atraktörlerin (çekicilerin) bu işleyişi, bize psikolojik parçalanma ve dissosiyasyon vakaları için tamamen bilimsel ve yepyeni bir açıklama modeli sunar. Zihnimizdeki hastalıklar, sistemin eski dengesini kurmada başarısız olmasından ibaret değildir. Kimi zaman hastalık; içimizdeki zıtlıkların dayanılmaz bir yoğunluğa ulaşıp kaosa sürüklendiği o kırılma anında, bilincimizin sanrılar (hezeyanlar) veya çoklu kişilikler gibi yepyeni örgütlenme kalıpları inşa etmesidir! Bu da gösteriyor ki kaos, sadece fiziksel evrende değil, zihnimizin en karanlık köşelerinde bile muazzam (ve bazen yıkıcı) bir yaratım gücüne sahiptir.