Tanım : Yürütücü işlevler tek cümle ile açıklanamamasına rağmen ; üst düzey bilişsel işlevler ve beyin CEO’su tanımlaması yapılmaktadır. (1 ) Lezak 1995 yılında yürütücü işlevleri, amaca yönelik, bağımsız ve kendi kendini kontrole ilişkin davranışları yürütmeyi sağlayan kapasite olarak ifade etmiştir. ( 2 ) Yürütücü işlevler ; ruhsal ve fiziksel sağlık; yaşam ve okul alanında başarı; ve bilişsel, sosyal ve psikolojik gelişim için temel beceriler olup ; duygu, davranış ve biliş kontrolünden sorumludurlar. Davranışsal inhibisyonu ( bir tepkiyi kontrol etme ve kişinin düşünce ve dikkatini kontrol edebilme yeteneği), bilişsel esnekliği (dikkat odağını değiştirebilme ve farklı bir bakış açısı alabilme) ve çalışma belleğini ( kişinin bilgileri zihinde tutma ve işleme kapasitesi) içermektedir. Planlama, muhakeme ve problem çözme yetenekleri ise karmaşık yürütücü işlevlere dahildir. ( 3 )
Alan yazın incelendiğinde yürütücü işlevler sıcak ve soğuk olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Soğuk yürütücü işlevler daha çok lateral prefrontal korteks ile ilişkilendirilirken, sıcak yürütücü işlevler ise orbitofrontal korteks ve diğer medyal beyin bölgeleri ile ilişkilendirilmektedir. Sosyal biliş,duygusal düzenleme gibi duygusal bilişsel beceriler sıcak yürütücü işlevler arasında sayılırken, motive edici herhangi bir unsurun olmadığı kuralların uygulanması, problem çözümü, planlama, sıralama , bilişsel esneklik, çalışma belleği , inhibisyon , akıl yürütme gibi soyut sorunları içeren süreçler ise soğuk yürütücü işlevler olarak tanımlanmaktadır.( 4 ,5)
Nöropsikolojik bir kavram olan yürütücü işlevler; kişinin bir hedefe yönelik davranışlarını öz düzenlemesini veya sürdürmesini ve davranışlarını içinde bulunduğu koşullara göre ayarlamasını sağlayan yüksek dereceli bilişsel becerileri ifade eder .(Pennington ve Ozonoff, 1996). Bu kavram akıl yürütme, sorun çözme, zihinsel esneklik, yaratıcılık, karar verme, planlama, bozucu etkiye karşı koyabilme, tepki ketlemesi gibi zihinsel işlevleri içermektedir. Frontal korteksin hem kendisi hem de striatum ile olan bağlatıları yürütücü işlevler için önemli yapılardır. ( 6 ).
Yürütücü işlev; hedeflere ulaşmak, düşünce ve planları düzenlemek ve hedefe yönelik problem çözmek için gerekli olan nörobilişsel beceriler kümesini ifade eder. (7 ). Yürütücü işlevler, önemli ölçüde prefrontal korteksi içeren nöral ağlara bağlıdır ve yürütücü işlevdeki önemli gelişmeler okul öncesi dönemde gerçekleşmesine rağmen erken yetişkinlik döneminde gelişim devam eder. Yürütücü işlevdeki bireysel farklılıklar, uzun vadeli bilişsel ve sosyal gelişimsel sonuçların önemli bir belirleyicisi olarak giderek daha fazla kabul görmektedir. Araştırmalar yürütücü işlevlerin sosyoekonomik durum, kültür, dil, bakım verme, gen-çevre etkileşimleri ve uyku gibi pek çok faktörden etkilendiğini göstermektedir. Kognitif işlevler için bir işin “ne” ve “ne kadar” olduğu önemli iken yürütücü işlevler için önemli olan o işin “nasıl organize edileceğidir”. Yürütücü işlevler üst düzey bilişsel yetenekleri içerir .
Bu konuda birçok araştırması olan Diamond (2013) ise, yürütücü işlevleri zihinsel ve fiziksel sağlığımızı korumak, çocukların okulda olduğu kadar hayatta da başarılı olmalarını sağlamak, bilişsel, sosyal ve psikolojik gelişimimizin istendik yönde olması için gerekli olan temel beceriler olarak tanımlamıştır. Anderson (2002), yürütücü işlev becerilerini planlama, dikkat kontrolü, bilişsel esneklik, hedef belirleme, organizasyon, duyusal kontrol, öz düzenleme ile ilişkilendirdiği anahtar bir alan olarak tanımlamıştır. Meuwissen ve Zelazo (2014), yürütücü işlevlerin planlama, amaçlı davranma, problem çözme için gerekli olan öz düzenleme becerilerini ifade ettiğini ve bunları sınıf ortamında dikkat kontrolünü, bilgiyi akılda tutmayı, esnek olmayı ve dikkat dağıtıcı unsurlara direnebilmeyi sağlayan beceriler olarak tanımlarlar. Alanyazında yürütücü işleve ait farklı tanımlamalar bulunmaktadır.
Diğer taraftan Attwood (2006)’a göre ise yürütücü işlevler;
Organizasyon ve planlama yetenekleri
· Çalışan bellek
· Önleyici kontrol ve dürtü kontrolü
· Kendini yansıtma ve kendini izleme
· Zaman yönetimi ve önceliklendirme
· Karmaşık ve soyut kavramları anlama
· Yeni stratejiler kullanma gibi bileşenleri içermektedir.
Bebeklikten itibaren dikkatin kontrol edilmesiyle birlikte yürütücü işlevlerin de gelişimi başlar. Erken çocukluk döneminde kurallara uymanın öğrenilmesiyle birlikte, tepki engelleme, kendini ve duygularını düzenleme ve problem çözme gibi yürütücü işlev becerileri hızlanırken, yedi ve dokuz yaş dönemine gelindiğinde, amaç belirleme, bilgiyi işleme ve bilişsel esnekliğin gelişimi hızlanmaktadır. 11-13 yaş döneminde ise yürütücü işlevlerdeki tüm alanlar olgunlaşmaktadır .
Yürütücü işlevleri değerlendirmek amacı ile birçok nöropsikolojik test yapılmaktadır. Bunlar Sürekli Performans Testi,WKET, Stroop,KAS Sözel Akıcılık Testi ve Geri Sayı Menzili Testi, Walk-Don’t Walk Testi,Hanoi Londra Kulesi Testi, İz Sürme Testidir. Bilgisayar tabanlı testler de mevcut olup bunlarda elde edilen verilerin de güvenilir olduğu da bildirilmektedir.
Yürütücü İşlev Ölçeği (Executive Function Index)
YİÖ, bireyin yürütücü işlev fonksiyonlarını beş ayrı alt test ile ölçmektedir. Ölçek, motivasyonel dürtü (4 madde), organizasyon (5 madde), impuls kontrol (5 madde), empati (6 madde) ve stratejik planlama (7 madde) olmak üzere toplam 27 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin Cronbach Alpha güvenirlik katsayıları yukarıdaki sıraya göre .70, .75, .69, .76, .70 ve toplam puan için .82 olarak hesaplanmıştır. Öz-bildirime dayalı YİÖ’de katılımcılardan, ölçekte bulunan ifadelerin her birini okuyarak, bu ifadelerin kendilerini ne kadar iyi tanımladığını, 5’li Likert derecelendirme ölçeğine (1=Kesinlikle katılmıyorum, 5=Tamamen katılıyorum) göre işaretlemeleri istenmektedir. Ölçekte ters puanlama yapılan maddeler de bulunmaktadır (2,4,5,6,11,12,13,15,17,20,22,23,24). Ölçekten alınan yüksek puan, yürütücü işlevlerin etkin bir şekilde işlev gördüğü anlamına gelmektedir (Ek-1).
YÜRÜTÜCÜ İŞLEVLER ÖLÇEĞİ
Aşağıdaki ifadelerin her birinin sizi ne kadar iyi tanımladığını değerlendirin.
Kesinlikle Katılmıyorum:1
Katılmıyorum:2
Kısmen katılıyorum:3
Katılıyorum :4
Tamamen Katılıyorum:5
*Ters puanlanacak maddeler
MD: Motivasyonel Dürtü,
ORG:Organizasyon,
IK: Impuls Kontrol,
EM: Empati,
SP:Stratejik Planlama
MD 1 Bir şeyler yapmak için çok hevesliyim. 1 2 3 4 5
ORG 2 Arka arkaya birkaç şey yaparken, sıralarını karıştırırım.* 1 2 3 4 5
SP 3 Gelecek için plan yapmaya çalışırım. 1 2 3 4 5
MD 4 Hiçbir şey yapmadan saatlerce oturabilirim.* 1 2 3 4 5
IK 5 Bazen eğlenmek için risk alırım.* 1 2 3 4 5
ORG 6 Aynı anda iki şey yaparken sorun yaşıyorum.* 1 2 3 4 5
MD 7 Yeni şeyler yapmakla ilgilenirim. 1 2 3 4 5
EM 8 Başkalarının iyiliğini çok önemserim. 1 2 3 4 5
SP 9 Düzenli/ tertipli bir insanım. 1 2 3 4 5
SP 10 Düzenli olarak para biriktiririm. 1 2 3 4 5
IK 11 Başkalarının utanç verici bulduğu şeyleri söylerim veya yaparım.* 1 2 3 4 5
EM 12 Kendisinden yararlanılacak kadar aptal olan insanlar bunu hak eder.* 1 2 3 4 5
SP 13 Hatalardan ders çıkarmak için bir kez hata yapmak yeterlidir.* 1 2 3 4 5
MD 14 Enerjik bir insan olma eğilimindeyim. 1 2 3 4 5
IK 15 Yakışıksız cinsel yaklaşımlar sergilerim ya da yakışıksız müstehcen yorumlar yaparım.* 1 2 3 4 5
EM 16 Birinin başı dertte olduğunda ona yardım etme ihtiyacı duyarım. 1 2 3 4 5
ORG 17 Bazen yapmakta olduğum işi takip edemiyorum.* 1 2 3 4 5
EM 18 Kendisine kötü davranılan bir arkadaşıma karşı koruyucu olurum. 1 2 3 4 5 SP
19 Bir davranışı yapmadan önce sonuçlarını düşünürüm. 1 2 3 4 5
IK 20 Üzüldüğüm zaman öfkelenirim.* 1 2 3 4 5
EM 21 Bir şey yaparken başkalarının duygularını göz önünde bulundururum. 1 2 3 4 5
ORG 22 Karar vermek için bilgileri toplamakta güçlük çekerim.* 1 2 3 4 5
ORG 23 Bir şeyleri yapmaya başlarım ama sonra ilgimi kaybedip farklı bir şey yaparım.* 1 2 3 4 5
IK 24 Küfrederim/Müstehcen sözler kullanırım.* 1 2 3 4 5
EM 25 Davranışlarımın veya sözlerimin başka birini incitmesinden hoşlanmam. 1 2 3 4 5
SP 26 Bir şeyleri hatırlamak için stratejiler kullanırım. 1 2 3 4 5
SP 27 Hatalarımı yakalayabilmek için kendimi izlerim. 1 2 3 4 5
Kaynakça
1).Brown, R. T., Amler, R. W., Freeman, W. S., Perrin, J. M., Stein, M. T., Feldman, H. M., … & Committee on Quality Improvement, Subcommittee on Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. (2005). Treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder: overview of the evidence. Pediatrics, 115(6), e749-e757.
2).Lezak MD (1995) Neuropsychological Assesment, New York, Oxford University Pr. s. 386
3).Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual review of psychology, 64(1), 135-168.
4).Nyongesa, M. K., Ssewanyana, D., Mutua, A. M., Chongwo, E., Scerif, G., Newton, C. R., & Abubakar, A. (2019). Assessing executive function in adolescence: A scoping review of existing measures and their psychometric robustness. Frontiers in psychology, 10, 311.
5).Zelazo, P. D., & Müller, U. (2002). Executive function in typical and atypical development. Blackwell handbook of childhood cognitive development, 445-469.
6.)Kılıç BG. 2005. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğunun Nöropsikolojisine İlişkin Kuramlar ve Araştırmalar. Türk Psikiyatri Dergisi 16;113-23.
7. Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual review of psychology, 64, 135-168. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-64150-2.00020-4
Hatice KAFADAR ve Hasibe ARICAN Abant Tıp Dergisi – https://dergipark.org.tr/tr/pub/abantmedj 210
Yürütücü İşlev Ölçeği: Bir Ölçek Uyarlama Çalışması Abant Tıp Dergisi – https://dergipark.org.tr/tr/pub/abantmedj 221