Sokağın Psikanalisti: Sandor Ferenczi ve “Sosyal Nevroz” Devrimi

tarihinde gönderilmiş tarafından

1919 Budapeşte’sinde kısa bir an için parlayan, psikanalizin en radikal ve toplumcu yüzünü sizinle paylaşmak istiyoruz.

Bu yazımızda, dünyanın ilk psikanaliz profesörü olan, Freud’un “sevgili oğlu” ama aynı zamanda en büyük eleştirmeni Sandor Ferenczi‘nin, terapiyi nasıl bir sosyal adalet aracına dönüştürdüğünü ve “sosyal nevroz” kavramıyla sınıf çatışmasını nasıl divana taşıdığını inceleyeceğiz.

1919: Dünyanın İlk Psikanaliz Profesörü

1919 yılında, kısa ömürlü Macar Sovyet Cumhuriyeti döneminde, Sandor Ferenczi Budapeşte Üniversitesi’ne ilk psikanaliz profesörü olarak atandı. Bu sadece akademik bir unvan değildi; psikanalizin fildişi kulesinden inip halkın arasına karışması için bir fırsattı.

Ferenczi, psikanalizin sadece bireysel bir şifa yöntemi olmadığını, aynı zamanda “toplumun çeşitli düzeylerindeki gerçek durumları, tüm riyakarlıklardan arınmış olarak araştıran sosyolojik bir araç” olduğunu savunuyordu.

Bireysel Değil, “Sosyal Nevroz”

Ferenczi’nin o dönemdeki en çarpıcı tespiti şuydu: Bireyin hastalığı, çoğu zaman toplumun hastalığının bir yansımasıdır. O, alkolizmin sadece bireysel bir zayıflık değil, bir “sosyal nevroz” olduğunu ve ancak onu yaratan sosyal koşulların (yoksulluk, umutsuzluk, ezilmişlik) analiziyle tedavi edilebileceğini öne süren ilk isimlerden biriydi.

Divanda Sınıf Savaşı: İşçiler ve Patronlar

Ferenczi’nin vaka analizleri, psikanalizin “apolitik” olduğu iddiasını yerle bir eder niteliktedir. O, hastalarının yaşadığı sorunları doğrudan sınıf çatışmaları ve çalışma koşullarıyla ilişkilendirmiştir:

  • Dizgicinin “Terörü”: Bir matbaa dizgicisiyle yaptığı analizde, hastanın yaşadığı ruhsal çöküntünün kökeninde, iş yerindeki ağır çalışma koşullarının yarattığı “terörizm”in yattığını tespit etmiştir. Hastanın nevrozu, kapitalist üretim çarklarının yarattığı baskıya verilen bir tepkiydi.
  • Patronun Suçluluğu: Sadece işçileri değil, patronları da analiz ediyordu. Sendika kurallarını ihlal ederek işçilerinin haklarını vermeyen bir matbaa sahibinin analizinde, adamın yaşadığı psikolojik çatışmaların kökeninde bu sömürü ilişkisinin yattığını ortaya koymuştu.
  • Hizmetçi Kızın Mazoşizmi: Hak ettiğinden çok daha düşük ücretle çalışan genç bir hizmetçinin durumunu, cinsel mazoşizmle ilişkilendirerek, ekonomik sömürünün ruhsal dinamiklerle nasıl iç içe geçtiğini göstermiştir.

Dışlanmışların Terapisti

Dönemin “saygın” doktorları genellikle elitlerle çalışırken, Ferenczi toplumun en altındakilere yönelmişti. Fahişeler, suçlular, evsizler ve eşcinseller onun ilgi alanındaydı.

O dönemde eşcinsellik genellikle bir sapkınlık veya suç olarak görülürken, Ferenczi, Magnus Hirschfeld’in kurduğu “Homoseksüellerin Savunulması İçin İnsani Yardım Komitesi”nin Budapeşte temsilcisiydi. Suçlular ve fahişelerle yaptığı çalışmalarda, bu insanların “ahlaksız” değil, dezavantajlı sosyal koşulların kurbanı olduklarını savunuyor ve onlar için daha iyi sosyal şartlar talep ediyordu.

Sonuç: Kayıp Bir Miras mı?

Ferenczi’nin bu radikal dönemi, Macaristan’daki siyasi rüzgarların tersine dönmesi ve antisemitizmin yükselişiyle ne yazık ki kısa sürdü. Profesörlüğü elinden alındı ve psikanaliz yeniden “özel muayenehanelere” çekildi.

Ancak Ferenczi’nin 1919’da yaktığı ateş, bize bugün hala çok önemli bir şeyi hatırlatıyor: “Halk İçin Psikoterapi”, sadece ücreti düşürmek demek değildir. Terapistin, hastasının yaşadığı yoksulluğu, ayrımcılığı ve iş yerindeki baskıyı “dışsal bir detay” olarak değil, ruhsal acının asli bir parçası olarak görmesidir.

Ferenczi bize, iyi bir analistin aynı zamanda iyi bir sosyal tanık olması gerektiğini öğretmiştir.

83

İLGİLİ VEYA BENZER YAZILAR

  1. Nal – Bir Akıl Hastanesinin Hatıra Defteri – Cemal Dindar Michel Foucault duysaydı şu ‘nal’ meselesini belki bir cilt daha eklerdi, Deliliğin Tarihi’ne. Üç ilacın; haloperidol, biperiden ve klorpromazinin ticari adlarının baş harfleri: NAL. Acile getirilen ‘akıl hastaları’nın genelde ilk tanıştıkları ilaçlar bunlardı. Bir enjeksiyona belli dozlarda çekilir ve hastaya enjekte edilirdi. Bazı kliniklerde bu...
  2. Kaplumbağalara Dair, Craig Stephenson Dünya yüzlerce yıl boyunca, tüm ağırlığıyla kaplumbağanın sırtında kaldı. Sabır, inayet ve sadakat timsali, ağırkanlı bir bilge olduğunu kanıtlaması için dünyayı taşıması yeterli olmadı. İnsanlar farklı coğrafyalarda pek çok anlam yükledi ona. Çoğu zaman iyi addedilen cüsseli tosbağalar, kimi zaman kötücül bir dünyanın habercisi oldular....
  3. İlk psikolojik roman, Eylül – Mehmet Rauf Mehmet Rauf’un en önemli eseri olan Eylül; zamanının ilk psikolojik romanı olarak kabul edilir. İlk defa 1900-1901 yılları arasında Servet-i Fünun dergisinde tefrika edilen Eylül’ün kitap halinde ilk baskısı 1901 yılında yapılmıştır. Kitap, psikolojik bir roman olup, ruhsal çözümlemelerde çok başarılı bir çalışma sergilemiştir. İnsanların...
  4. Karşıdevrimciler – Devrimciler 2, Kaan Arslanoğlu Kaan Arslanoğlu’nun romanı Karşıdevrimciler yayınlandığında ?Onu pisliğin ortasına attım. Yolu açık olsun.? diye yazdı. Biz alalım pisliğin ortasından, okuyalım, tartışalım, kurtaralım temiz kalanları pislik bulaşmadan sağına soluna? Daha iyileri yapılabilsin diye, romanlar okuyanlar için reklâm ve şişirilmiş satış rakamlarının ötesinde içeriği ile bir şey ifade...
  5. İnsan Ruhunun Haritası, Ahmet Ümit “Edebiyat, insan ruhunda yapılan bir yolculuktur.” Ahmet Ümit, İnsan Ruhunun Haritası adlı kitabında ‘Sırrı ve sınırları hiçbir zaman tam açıklanamayacak olan insan ruhunu tanımlama’ya çalışıyor ve soruyor: “İnsan ruhunun kıraç düzlüklerini, başı bulutlu dağlarını, korkutucu uçurumlarını, fırtınalı vadilerini, güneşli denizlerini, karanlık göllerini, verimli ovalarını gösteren bir harita çizilebilir mi?” ?İnsan ruhu...