Shakespeare ve Klasik Dünyanın Mirası
William Shakespeare’in edebiyatında klasik Yunan ve Roma dünyası önemli bir yer tutar. Shakespeare, antik metinleri yalnızca konu kaynağı olarak kullanmadı. Bunun yanında mitleri, tarih anlatılarını, tragedya geleneklerini ve karakter modellerini kendi dramatik dünyasına taşıdı. Böylece klasik mirası Rönesans İngiltere’sinin kültürel ortamıyla yeniden yorumladı.
Shakespeare’in klasik kaynaklarla ilişkisi özellikle Ovidius, Plutarkhos, Seneca, Plautus, Terentius ve Vergilius üzerinden izlenebilir. Ayrıca Homeros ve Yunan mitolojisi de eserlerinde önemli izler bıraktı. Oxford araştırmaları, Shakespeare’in birçok klasik metne çağdaş İngilizce çeviriler aracılığıyla ulaştığını gösterir. Özellikle Arthur Golding’in Ovidius çevirisi ile Thomas North’un Plutarkhos çevirisi bu açıdan büyük önem taşır. (OUP Academic)
Dolayısıyla Shakespeare’in klasik dünyayla ilişkisini basit bir “etkilenme” kavramıyla açıklamak yeterli değildir. Shakespeare çoğu zaman farklı kaynakları bir araya getirdi, onları dönüştürdü ve yeni dramatik anlamlar üretti.
Shakespeare Klasik Edebiyatı Nasıl Öğrendi?
Shakespeare’in Stratford-upon-Avon’daki eğitiminde klasik diller önemli bir yer tutuyordu. Dönemin grammar school eğitimi, Latince gramer, retorik ve klasik metinlerin okunması üzerine kuruluydu. Bu eğitim Shakespeare’in sonraki edebî üretimi için önemli bir temel oluşturdu.
Özellikle Ovidius, Vergilius ve Plautus gibi Latin yazarları Shakespeare’in klasik kültürle ilişkisinde öne çıkar. Cambridge University Press tarafından yayımlanan Shakespeare and the Classics, Ovidius, Vergilius, Plautus ve muhtemelen Seneca’nın Shakespeare’in okul yıllarında karşılaştığı önemli yazarlar arasında bulunduğunu belirtir. (Cambridge Assets)
Bununla birlikte Shakespeare’in Yunanca bilgisi konusunda kesin bir tablo ortaya çıkmaz. Bazı araştırmacılar onun Yunanca bilgisinin sınırlı olduğunu düşünür. Ancak bu durum Shakespeare’in Yunan edebiyatından yararlanmasını engellemedi. Çünkü Rönesans döneminde Latin, İtalyanca ve İngilizce çeviriler klasik metinlere ulaşmak için önemli kanallar oluşturuyordu. Aristoteles’in Poetika’sı da bu tür çeviri ve yorumlar aracılığıyla Shakespeare’in kültürel çevresine ulaşabiliyordu. (Compass Hub)
Ovidius: Shakespeare’in En Önemli Klasik Kaynaklarından Biri
Shakespeare’in klasik dünyayla ilişkisini anlamak için öncelikle Ovidius üzerinde durmak gerekir. Roma şairi Ovidius’un Metamorfozlar adlı eseri Shakespeare’in şiir ve tiyatro dünyasında güçlü bir etki yarattı.
Özellikle dönüşüm, aşk, arzu, şiddet ve kimlik değişimi gibi temalar Shakespeare’in Ovidius’tan yararlanma biçimini ortaya koyar. Shakespeare, Ovidius’un mitlerini olduğu gibi aktarmak yerine onları dramatik amaçlarla yeniden düzenledi.
Bir Yaz Gecesi Rüyası ve Pyramus ile Thisbe
Bu yaklaşımın en dikkat çekici örneklerinden biri Bir Yaz Gecesi Rüyasıdır. Oyundaki Pyramus ve Thisbe hikâyesi doğrudan Ovidius’un Metamorfozlarındaki anlatıyla bağlantılıdır. Shakespeare, trajik bir aşk hikâyesini komik bir tiyatro gösterisine dönüştürür. (rsc.org.uk)
Burada Shakespeare yalnızca bir mitolojik hikâyeyi kullanmaz. Aynı zamanda tragedya ile komedya arasındaki sınırları da sorgular. Böylece Ovidius’un hikâyesi Shakespeare’in elinde tiyatro üzerine ironik bir yoruma dönüşür.
Titus Andronicus ve Ovidius
Ovidius etkisi Titus Andronicus oyununda daha karanlık bir biçim kazanır. Lavinia’nın Metamorfozlar kitabını kullanarak yaşadığı şiddeti ifade etmesi, klasik metni oyunun dramatik yapısının içine taşır.
Jonathan Bate, Shakespeare’in Ovidius’tan yararlanmasını yalnızca olay örgüsü aktarımıyla açıklamaz. Ona göre Shakespeare, Ovidius’un dönüşüm fikrini ve anlatı tekniklerini yaratıcı biçimde yeniden işler. (OUP Academic)
Bu nedenle Ovidius, Shakespeare için yalnızca bir “kaynak” değil, aynı zamanda bir anlatı modeli işlevi görür.
Plutarkhos: Tarihi Dramatik Karakterlere Dönüştürmek
Shakespeare’in klasik Yunan ve Roma tarihinden yararlanmasında Plutarkhos özel bir konuma sahiptir. Shakespeare özellikle Julius Caesar, Antonius ve Kleopatra ve Coriolanus oyunlarında Plutarkhos’un Paralel Hayatlar adlı eserinden yoğun biçimde yararlandı.
Shakespeare, Plutarkhos’u büyük ölçüde Thomas North’un 1579 tarihli İngilizce çevirisi üzerinden okudu. Bu nedenle Shakespeare’in Plutarkhos’la ilişkisi doğrudan Yunanca metinden çok Rönesans çeviri kültürü üzerinden gelişti. (leicester.omeka.net)
Julius Caesar ve Plutarkhos
Julius Caesar bu ilişkinin en açık örneklerinden biridir. Shakespeare, Caesar’ın öldürülmesi, Brutus ile Cassius arasındaki ilişki, Philippi Savaşı ve Brutus’un özel hayatı gibi birçok ayrıntıyı Plutarkhos’un anlatılarından aldı.
Folger Shakespeare Library, Shakespeare’in özellikle Caesar, Brutus ve Antonius’un hayatlarını anlatan bölümlerden yararlandığını belirtir. (folger.edu)
Ancak Shakespeare tarihsel malzemeyi kronolojik bir anlatı olarak aktarmadı. Plutarkhos’un biyografik ayrıntılarını yoğunlaştırdı ve onları sahne üzerinde politik çatışmaya dönüştürdü.
Bu noktada Shakespeare’in yöntemi önem kazanır: Tarihi yeniden anlatmak yerine tarihi dramatize eder.
Seneca ve Roma Tragedyasının Shakespeare’e Etkisi
Shakespeare’in tragedya anlayışında Seneca önemli bir klasik referans oluşturur. Roma tragedya geleneğinin önemli temsilcilerinden Seneca; intikam, şiddet, hayaletler, suçluluk ve psikolojik çatışma gibi unsurları güçlü biçimde kullanır.
Oxford araştırmaları, Seneca’nın Shakespeare üzerindeki klasik etkisinin özellikle tragedya alanında önemini vurgular. Shakespeare’in hayalet, intikam ve aşırı şiddet gibi Senekacı motiflerden yararlandığı görülür. (OUP Academic)
Bu etki özellikle Hamlet, Titus Andronicus ve Macbeth gibi oyunların bazı özelliklerinde görülebilir. Shakespeare, Senekacı tragedyanın karanlık atmosferini İngiliz sahnesinin dinamik yapısıyla birleştirir.
Örneğin intikam fikri Shakespeare’de yalnızca dışsal bir eylem değildir. Karakterlerin zihinsel çatışmalarını da belirler. Böylece klasik tragedyanın intikam modeli psikolojik bir dramaya dönüşür.
Plautus ve Shakespeare’in Komedya Anlayışı
Shakespeare klasik Roma komedyasından da önemli ölçüde yararlandı. Özellikle Plautus, Shakespeare’in komedya anlayışında dikkat çeken isimlerden biridir.
Yanlışlıklar Komedyası, Plautus’un Menaechmi adlı komedyasından büyük ölçüde yararlanır. Shakespeare burada birbirine benzeyen ikizler, kimlik karışıklıkları ve yanlış tanımalar üzerinden hızlı bir komedi yapısı kurar. Princeton University Press de oyunun Plautus’un Menaechmi adlı eserinin serbest bir uyarlaması olduğunu belirtir. (Princeton University Press)
Bununla birlikte Shakespeare Plautus’u taklit etmekle yetinmez. Roma komedyasının mekanik yanlışlıklarını İngiliz Rönesans tiyatrosunun dilsel mizahıyla birleştirir.
Sonuç olarak klasik komedya modeli, Shakespeare’in elinde daha karmaşık bir karakter ve dil dünyasına dönüşür.
Yunan Mitolojisi Shakespeare’in Hayal Gücünü Nasıl Etkiledi?
Shakespeare’in klasik kaynakları yalnızca Roma yazarlarıyla sınırlı kalmadı. Yunan mitolojisi de oyunlarının sembolik ve dramatik dünyasında önemli bir yer tuttu.
Örneğin Bir Yaz Gecesi Rüyası Theseus ve Hippolyta gibi Yunan mitolojisinden gelen karakterleri sahneye taşır. Shakespeare aynı zamanda farklı klasik anlatıları bir araya getirerek yeni bir dramatik evren oluşturur. (folger.edu)
Benzer şekilde Troilus ve Cressida Truva Savaşı geleneğine, Perikles ise antik Yunan roman geleneğine uzanan anlatılara dayanır. Shakespeare’in yaklaşık kırk eserlik külliyatında antik Yunan veya Roma dünyasında geçen çok sayıda oyun bulunur. (Princeton University Press)
Dolayısıyla klasik dünya Shakespeare için yalnızca geçmişe ait bir tarih alanı değildir. Shakespeare bu dünyayı insan doğasını incelemek için kullanır.
Shakespeare Klasikleri Neden Yeniden Yazdı?
Shakespeare’in klasik metinlere yaklaşımındaki en önemli özelliklerden biri yeniden yazma yöntemidir. Shakespeare çoğu zaman klasik metnin olay örgüsünü korurken karakterlerin psikolojisini, konuşmalarını ve dramatik işlevlerini değiştirir.
Ovidius’un mitleri bunun açık örneğini oluşturur. Plutarkhos’un biyografileri de benzer bir dönüşüm geçirir. Shakespeare, biyografik anlatıdaki tarihsel kişileri sahnede çatışan karakterlere dönüştürür.
Üstelik Shakespeare tek bir kaynağa bağlı kalmaz. Araştırmalar, bir Shakespeare oyununun çoğu zaman birden fazla kaynaktan beslendiğini gösterir. Bu durum klasik kaynakların izini sürmeyi de zorlaştırır. (OUP Academic)
Bu nedenle Shakespeare’in yöntemini uyarlama, sentez ve yeniden yorumlama kavramlarıyla açıklamak daha doğru olur.
Klasik Edebiyat Shakespeare İçin Neden Önemliydi?
Shakespeare klasik edebiyattan yalnızca hikâye almakla kalmadı. Klasik metinler ona insan davranışlarını incelemek için geniş bir düşünsel alan sundu.
Aşk, iktidar, savaş, intikam, kıskançlık, ölüm, kader, ahlak ve siyaset gibi temel meseleleri klasik anlatılar aracılığıyla yeniden ele aldı.
Cambridge araştırmaları, Shakespeare’in klasik kaynakları özellikle aşk, siyaset, etik ve tarih gibi temel insanlık meselelerini araştırmak için kullandığını vurgular. (Cambridge Assets)
Bu nedenle Shakespeare’in klasikçiliğini yalnızca “antik edebiyattan etkilenme” şeklinde tanımlamak eksik kalır. Shakespeare, klasik mirası Rönesans düşüncesinin ihtiyaçları doğrultusunda yeniden biçimlendirdi.
Kaynakça
- Bate, Jonathan. Shakespeare and Ovid. Oxford: Clarendon Press, 1994. (OUP Academic)
- Halpern, Richard. “The Classical Inheritance.” The Oxford Handbook of Shakespearean Tragedy. Oxford University Press, 2016. (OUP Academic)
- Martindale, Charles, and A. B. Taylor, eds. Shakespeare and the Classics. Cambridge University Press. (Cambridge Assets)
- Miola, Robert S. Shakespeare and Classical Tragedy: The Influence of Seneca. Oxford: Clarendon Press, 1992. (OUP Academic)
- Plutarch. Lives of the Noble Grecians and Romans. Translated by Thomas North, 1579.
- Shakespeare, William. Julius Caesar.
- Shakespeare, William. A Midsummer Night’s Dream.
- Shakespeare, William. Titus Andronicus.
- Shakespeare, William. The Comedy of Errors.
- Shakespeare, William. Antony and Cleopatra.
- Shakespeare, William. Coriolanus.
- Ovid. Metamorphoses.
- Seneca. Tragedies.
- Plautus. Menaechmi.
