Toplumsal tartışmalarda din ve cinsellik gibi konular açıldığında, çoğu zaman her şeyi “kadim”, “değişmez”ve “özsel” yapılar olarak görme eğilimindeyiz. Sanki kutsal kitaplar tarihin her döneminde aynı anlama geliyormuş gibi!
Cinsel kimlik ve din kurallarındaki o “netlik” (Eindeutigkeit) aslında bir modernleşme, hatta bir kapitalizm ürünüdür. Orta Çağ’da ve erken İslam hukukunda bile, bugünküne kıyasla çok daha büyük bir “belirsizliğe tahammül”(Ambiguitätstoleranz) vardı.
1. 🎭 Orta Çağ’ın Belirsizliği: Suç Bir “Kimlik” Değildi
Orta Çağ Avrupa’sında erkekler arasındaki cinsel ilişkiler, “Sodomi” adı altında cezalandırılırdı. Ancak bu yasağın bugünkünden çok önemli bir farkı vardı:
- Hedef Eylem, Değil Kimlik: Sodomi, neslin devamına aykırı görülen somut cinsel eylemleri(mastürbasyon, anal ilişki vb.) hedef alırdı, bu eylemleri gerçekleştiren kişinin kimliğini değil.
- Manastırdaki Günah: Hatta manastır kuralları bile eşcinsel arzuları “anormal” bir sapma olarak değil, her keşişin içinde doğal olarak uyuyan ve dikkatle bastırılması gereken içsel bir ayartma olarak görüyordu.
Yani, bir kişi “sodomitik eylemler” yapabilirdi, ancak o kişi “bir Sodomit” olarak etiketlenip toplumdan dışlanmıyordu.
2. ⏳ Dönüm Noktası: Kimlik İmalatı Başlıyor
Bu belirsizlik, erken modern dönemde ve yükselen ticaret kapitalizminin merkezlerinde bozulmaya başladı.
- Floransa Örneği: Veba salgınları sonrası nüfusu azalan Floransa gibi ticaret metropollerinde, aile hanedanlarını korumak için nüfus politikaları önem kazandı. Bu dönemdeki Sodomi zulmü, genç erkekleri evlenmeye zorlamanın dolaylı bir aracıydı.
- “Kişilik” Kavramının Doğuşu: En kritik değişim buydu: İlk kez, Sodomitik eğilimler bir tür “kişilik” veya “kimlik” olarak görülmeye başlandı. Artık sadece “sodomitik bir eylem” gerçekleştiren insanlar değil, “doğuştan Sodomitler” vardı.
Bu yeni anlayış, modern özne kavramını ima ediyordu: İnsan, kendiyle özdeş bir birimdir ve eylemleri bu değişmez kimliğinden kaynaklanır. İşte bu Eylemi Kişiliğe İndirgeme süreci, kapitalist modernleşmenin temel bir ürünüdür.
3. 🤝 Sadakatten Çıplak Çıkar İlişkisine
Modernizasyonun cinsel ilişkilere getirdiği “netlik” sadece yasaklarla sınırlı değildi; sosyal bağları da değiştirdi.
- Kardeşlik Yemini: Hıristiyan İngiltere’de 16. yüzyıla kadar süren “Yeminli Kardeşlik” gibi ritüeller, erkekler arasındaki yoğun, duygusal (ve bazen cinsel) bağların toplumsal yapının merkezinde olduğunu gösteriyordu. Bu kişisel sadakatler, güç ve yönetim mekanizmasının önemli bir parçasıydı.
- Kapitalist Kopuş: Reformasyon ve kapitalizmin ilerlemesiyle birlikte, modern, anayasal sistemler ortaya çıktı. Marx ve Engels’in dediği gibi, kişisel bağlara dayalı bu toplumsal düzen “acımasızca parçalandı.” Bürokrasi, kararlarını kişisel dostluklara göre değil, “objektif liyakate” göre vermeye başladı.
Böylece, duygusal arkadaşlık ve kişisel bağlılık, yerini Marks’ın tabiriyle “çıplak çıkar ilişkisine, duygusuz ‘peşin ödemeye'” bıraktı.
4. 🕌 İslam Hukukunda Nadir Görülen Netlik
Benzer bir belirsizliğe tahammül İslam geleneğinde de mevcuttu:
- Liwat (Sodomi) Cezaları: Kur’an’da yer alan liwat yasağı, farklı hukuk okullarında çok farklı şekillerde yorumlandı. Bazı Hanefi alimlere göre cezası şarap içmenin minimum cezasından bile düşüktü.
- İspat Zorluğu: Daha da önemlisi, hüküm giymek neredeyse imkansızdı. Dört görgü tanığı, fiili “bir milin sürmeye girdiği gibi” bütün detaylarıyla görmüş olmalıydı ve tanıkların karakterleri de kusursuz olmalıydı. Bu, yasağın uygulanmasından çok, toplumsal ahengi korumayı amaçlayan bir mekanizmaydı.
Bu geleneksel belirsizlik, genellikle sömürgecilik gibi dış müdahalelerle kırılmış, katı ve net kurallar, Batı modernleşmesi sürecinin bir yansıması olarak bölgeye dayatılmıştır.
Sonuç 💡
Makale bize şu dersi veriyor: Cinsellik, din veya ahlak hakkındaki bugünkü katı “netlik” arayışımız ve “kimlik”odaklı bakış açımız, tarihin doğal bir sonucu değil, kapitalist modernleşme sürecinin yarattığı yapay bir inşadır.
Eski toplumlar günahı yasaklarken, modern toplum günahkârı icat etti. Gerçek bir toplumsal eleştiri, dinin özünü aramak yerine, bu netlik üretiminin neden ve nasıl ortaya çıktığını anlamayı gerektirir.
Makalenin kendisi: https://www.krisis.org/2021/die-herstellung-der-eindeutigkeit-ueber-das-verhaeltnis-von-sexualitaet-und-religion-im-prozess-der-modernisierung/
