İlk Yapıtlarındaki Özellikleriyle Dostoyevski ve Tolstoy – Ataol Behramoğlu

ataol_behramoğluFyodor Dostoyevski ve Lev Tolstoy, 19. yüzyıl Rus edebiyatının iki dev yazarıdır. Gerek yaşadıkları dönemde gerek ölümlerinden sonra kendi edebiyatları ve dünya edebiyatı üstünde etkileri olağanüstü büyük olmuştur. Yazarlık yetenekleri ve yarattıkları etki bakımından aynı değerde büyük yazarlar olmalarına karşın yapıtları arasında bu iki yazarı birbirinden derinliğine ayıran farklılıklar vardır. Bu farklılıklar yaşam çizgilerinin farklılığında görülebildiği gibi yazarların ölümünden sonra yapıtlarının günümüze kadar süregelen etki alanlarının farklılığında da kendini göstermektedir.

İlk ürünlerini Rus edebiyatının devrimci-demokrat geleneği içinde veren, “Ölü Bir Evden Anılar” gibi 19. yüzyıl gerçekçi Rus edebiyatının başyapıtlarından birinin yaratıcısı Dostoyevski’nin yaşamının son yıllarında giderek sağ bir çizgiye kaydığını, Slavcılann ideologlanndan biri olduğunu görüyoruz. Son dönem yapıtlarından “Cinler”, devrimci ve Batıcı çevrelere yöneltilmiş ağır bir yergidir. Buna karşılık Tolstoy, yine yaşamının son dönemlerinde gizemci ve idealist öğeler taşıyan bir ahlâk Öğretisi oluşturma çabalarına karşın, son yapıtlarından “Diriliş”te gördüğümüz gibi, Narodniklerin öncülük ettiği devrimci hareket konusunda hiçbir zaman acımasız bir turum takınmamış, bir toplum adamı olarak ise monarşi yönetimine karşı sonuna kadar savaşmıştır. Her iki yazarın ölümlerinden sonra yapıtlarının yarattığı etki alanlarının farklılığına gelince, Dostoyevski daha çok 20. yüzyıl dünya edebiyatının bireyci-gizemci akımlarına kaynaklık ederken Tolstoy’un toplumcu-gerçekçi
yöntemi benimsemiş yazarlara güçlü bir örnek oluşturduğunu görmekteyiz. Her iki yazarın ilk yapıtları arasında yapılacak bir karşılaştırma, onların giderek derinleşecek farklılıklarını kavramada ipuçları vermektedir.

Fyodor Dostoyevski (1821-1881) derebeyi-burjuva bir ailenin çocuğudur. Petersburg askeri mühendislik okulunda öğrenim gördü. Doktor olan babasının toprak kölesi bir köylü tarafından öldürülmesi yaşamında büyük sarsıntı yarattı. Öğrenimini tamamlayıp bir süre orduda çalıştıktan sonra görevinden ayrılarak kendini tümüyle edebiyata verdi. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarında çok okumuş, özellikle Puşkin ve Gogol’ün etkisinde kalmıştı. Sonraki yıl-larda Shakespeare, Moliere, Eugenie Sue, Dickens, Balzac vb. Batılı yazarları tutkuyla okudu. Balzac’tan “Eugenie Grandet”yi Rusçaya çevirdi. îlk romanı “İnsancıklar”ı 1845’te yayımladı. Onu birer yıl arayla “Öteki”, “Ev Sahibesi”, “Beyaz Geceler” ve “Netoçka Nezvanova” adlı romanları izledi.

Yaratıcılığının bu ilk dönemini oluşturan yapıtlarında genç yazar, Gogol ve “doğalcı okul” geleneğine bağlıdır. Bu dönemin hemen tüm yapıtlarında Petersburg yoksulluğu, yoksul insanlar (‘insancıklar”, “Netoçka Nezvanova” ve düzenin sildiği, yok ettiği küçük adam (“Öteki” vb.) gibi Gogol konulan işlenmektedir. Dostoyevski “doğalcı okul”un genel eğiliminden farklı olarak, dış yaşam olgularını betimlemekle yetinmemekte, bireyin iç dünyasına, psikolojisine de eğilmektedir. Bunların yanı sıra, özgün, benzersiz Dostoyevski üslubunu oluşturacak başkaca özellikleri de yazann ilk dönem yapıtlarında görebilmekteyiz: Kahkahadan gözyaşına, gözyaşından kahkahaya geçiş diye tanımlanabilecek gergin, sarsıcı bir duygu ortamı ve buna bağlı olarak da hırçın, tutkulu, dinamik ve kimi kez dağınık bir anlatım… Gogol’de “Bir Delinin Notları” ve “Palto”da bile) ağır basan, gülünçlük ve ironidir.
Dostoyevski’de ise insanı sarsan bir acıma duygusu özellikle bu ilk dönem yapıtlarında neredeyse duygusalcılığa (sentimentalizm) ulaşır. Yine ilk dönem yapıtların başlıca bir özelliği olarak beliren fantastiğe, gizeme
eğiliminin, (Ötekİ , “Ev Sahibesi”) Glogol’den ve Alman yazar, Hauptmann’dan kaynaklandığı söylenebilir.

Dostoyevski nin bu ilk yapıtlarında da sert ve keskindir. Olaylar her zaman gergin, olağandışı (“İnsancıklar”, “Ev Sahibesi”, “Netoçka Nezvanova”, “Beyaz Geceler”) ve kimi kez gizemli, grotesk ortamlarda ve koşullarda geçer. Genç yazar amaçladığı etkiyi yaratmak için kimi kez dışavurumcu özellikler taşıyan, abartılı tablolar çizer. “İnsancıklar’da, oğlunun tabutunu taşıyan at arabasının peşinden, cebinden kitaplar saçılarak çamurlara bata çıka koşan yaşlı baba, buna bir örnek olarak verilebilir: (Bu parça, roman kahramanlarından Varvara Alekseyevna’nın anı defterinden bir bölümdür);

“ Sonundu tabutu kapadılar, çivilediler, bir atlı arabaya yüklenip götürdüler. Onu ancak sokağın sonuna kadar uğurladım. Atlar tırısta gidiyordu. Yaşlı adam arabanın ardı sıra koşuyor, yüksek sesle ağlıyor, koşarken arada bir kesilip duruyordu. Zavallı adamın şapkası başından uçtu fakat onu yerden almak için durmadı. Başı yağmurdan ıslanıyor, sen bir rüzgâr yüzünü kamçılıyordu. Fakat belli ki farkında değildi kötü havanın. Ambarım bir bu yanına, bir o yanına koşuyor, eski redingotunun etekleri köhnemiş kanatlar gibi savruluyordu. Ceplerinden kitaplar sarkıyor, elinde de büyücek bir kitabı sımsıkı tutuyordu, delip geçenler şapkalarını çıkarıp istavroz çıkarıyorlar, kimileri durup yaşlı adama şaşkınlıkla bakıyorlardı. Kitaplar ceplerinden çamurlara düşüyordu birbiri arkasına.. Durdurup gösteriyorlar, yaşlı adam onları yerden alıyor ve yeniden taburun ardına düşüyordu. Sokağın köşesinde dilenci bir kocakarı da tabutu izlemeye koyuldu. Tabut sonunda sokağın köşesini döndü ve gözlerimden kayboldu…” (“İnsancıklar”daki bu salı neyi, Camus’nün *‘Yabancı”sındaki cenaze töreni tablosuyla karşılaştırmak ayrıca ilginç olabilir.)

Lev Tolstoy (1828-1910) kökü eskilere dayanan derebeyi-aristokrat bir ailede dünyaya geldi. Dönemin aristokrat çocuklarına özgü bir özel eğitim gördükten sonra Kazan Üniversitesi Arap Türk dilleri filolojisine daha sonra
aynı üniversitenin öğrenim gördü. Ergenlik ilk gençlik yıllarında Puşkin, lermontov Gogol gibi Rus yazarların yanı sıra çok etkilendiği J.J. Rousseau başta olmak üzere birçok batılı yazarı okudu. 1847’de üniversite öğrenimini bırakarak bir süre Kafkaya’da yaşadı. İlk yapıtı olan özvaşamsal üçlüyü (“Çocukluk”, “Ergenlik”, “Gençlik”) 1851-57 yılları arasında yayımlattı. 1851 -53 yıllarında orduya katılmış, Sivastopol savaşı sırasında gönüllü olarak ileri hatlarda görev almıştı. Bu döneme ilişkin gözlemlerini yansıtan “Sivastopol öyküleri” l855’te yayımlandı.
.
Dostoyevski gîbi Tolstoy un sonraki dönemlerde yoğunlaşacak olan özellikleri de yazarın gençlik dönemi ürünlerinde görülebilmektedir. Romantizme, fantastiğe eğilimli Dostovevski’ye karşı aydınlık, yalın bir anlatımın, bir itiraf içtenliğinin Tolstoy’un gerek bu İlk gerekse daha sonraki dönemlerinin ürünü yapıtlarının başlıca özelliğj olduğu söylenebilir, özyaşamsal üçlüde, toplumsal ve bireysel yaşam üstüne geniş, çok yönlü bir düşünme; tüm insansal duyguların, insanın dünyadaki yerinin kavranışı yönümle derinliğine bu yaklaşım vardır. İnsan, doğa ve tüm nesnel gerçeklik üstüne gerçekçi, ayrıntıcı bir gözlem gücünü zeka ve psikolojik irdeleme derinliğiyle, bir ayrıştırma ustalığıyla, sakin, epik, aydınlık bir anlatımla birleştiren Tolstoy üslubu yazarın gençlik dönemi ürünlerinde ile kendini göstermektedir. Genç yazarın, en sarsıcı olaylara bile, (duygusuz değil) fakat anlamaya ve anlatmaya çalışan soğukkanlı bu gözlemci gibi yaklaşım çabası vardır… özyaşamsal üçlünün ilk kitabı “Çocukluktan”tan bir bölüm, çocuğun, tabutunda yatan ölü annesinin yüzüne bakarken düşündüklerinin betimlenişi buna örnek oluşturabilir:

“Ertesi gün, akşamın geç bir saatinde, onu bir kez daha bakmak istedim; istemdışı korku duygusunu yenerek kapıyı usulca açtım ve ayaklarımın ucuna basarak salona girdim. Odanın ortasında, masanın üstünde duruyordu; çevirisinde, usun, şamdanlarda, yanıp tükenmiş mumlarla, Papa; bit köşede oturmuş, usulle tekdüze bir sesle dua okuyordu.

Kapıda durdum, baktım; fakat gözlerim öylesine yaşla dolu ve sinirlerim öyle altüsttü ki, hiçbir şey seçemedim; her şey tuhaf bir biçimde birbirine karışıyordu: Işık, simli kumaş, kadife, büyük şamdanlar, dantela işlemeli pembe yastık, taç, kurdelalı başlık ve balmumu renginde saydam bir şey daha. Yüzüne bakmak için sandalyeye çıktım; fakat yüzün bulunduğu yerde, bana yine o solgun, sarı, saydam şey göründü. Onun yüzü olduğuna inanamıyordum bunun. Daha dikkatli bakmaya başladım ve yavaş yavaş tanıdık, sevgili çizgileri seçebildim onda. Bunun o olduğuna kanaat getirdiğimde korkudan titredim; fakat kapalı gözler neden çöküktü böyle? Nedendi bu korkunç solgunluk ve yanakların birinde, saydam derinin altındaki karamsı leke? Yüzün tüm anlatımı neden sert ve soğuktu böyle? Neden böyle solgundu dudaklar ve biçimleri böyle güzel ve yüceydiler ve bu dünyadan olmayan öyle bir dinginlik ifade ediyorlardı ki, bakarken sırtımda ve saçlarımda soğuk bir titreme koşuyordu. Bakıyor ve anlaşılmaz, karşı konulmaz bir gücün gözlerimi bu yaşamasız yüze çektiğini duyumsuyordum. Gözlerimi ayıramıyordum ondan ve imgelemim yaşam ve mutlulukla parlayan tablolar çiziyordu, Karşımda yatan ve herhangi bir nesneye bakar gibi anlamsızca baktığım, anılarımla hiçbir ortak yanı bulunmayan ölü vücudun o olduğunu unutuyordum. Onu bir şu, bir bu durumda hayal ediyordum: Canlı, neşeli, gülümseyen; sonra, ansızın, solgun yüzde bir başka çizgi beni yakalayıp sarsıyor, gözlerim onun üzerinde duruyordu: Korkunç gerçekliği anımsıyor, titriyor, fakat bakmaktan alamıyordum kendimi. Ve yeniden düşler yer değiştiriyordu gerçeklik¬le ve yeniden gerçeğin bilinci yıkıyordu düşleri. Sonunda imgelem yoruldu, beni aldatmaktan vazgeçti, gerçekliğin bilinci de yitti ve tümüyle yitirdim bilincimi. Bilmiyorum ne kadar süre kaldığımı o durumda, bilmiyorum neydi o; bildiğim sadece, bir an için varlığımın bilincini yitirdiğim ve yüce, anlatılmaz, hoş ve hüzünlü bir zevk duyduğumdu.”

Olguların içyüzünü, en derinliğine gerçekliğini kavramak tütsü, içten yaklaşımı ile; varoluş, yaşam ve ölüm konularındaki derin kaygılarıyla Tolstoy, abartılı öğelere başvurmadan, en olağan durumlar ve tablolarla da, soğukkanlı gözlemin sınırlarını aşarak olağanüstü etki yaratabilmektedir…

îlk kez Çemışevski’nin belirttiği bir özelliği ise Lev Tolstoy’u gerçekten de, kendinden önceki, çağdaşı, ya da kendinden sonraki birçok yazardan ayırmaktadır. Bu özellik, insan kişiliğinin, çelişkileri, oluşumu içinde gösterilmesidir. Ozyaşamsal üçlünün yayımlanışının ertesindeki bir yazısında Çernişevski şöyle demekteydi:
“… Psikolojik çözümleme, çeşitli yönelişler alabilir. Bir tür yazarı, her şeyden çok, kişiliklerin betimlenmesi; bir başkasını, toplumsal ilişkiler ve çatışkıların bu kişilikler üzerinde etkisi, bir üçüncüyü duygu ve eylem arasındaki bağ, bir dördüncüyü tutkuların araştırılması ilgilendirebilir. Tolstoy’u ise, her şeyden önce, psikolojik sürecin kendisi, biçimleri, yasaları ve belirli bir terim kullanarak söylememiz gerekirse ruhun diyalektiği ilgilendirmektedir…”

ilk yapıtlarından birer örnekle Dostoyevski ve Lev Tolstoy arasında yapılan bu karşılaştırma girişiminin amacı, bu iki dev yazarın yazarlık yeteneği ve gücü arasında bir değerlendirme yapmak değil; onların giderek belirginleşecek olan siyasal tutumları, yaşam ve toplum anlayışları ile yazarlık yöntemleri arasındaki karşıtlıkların kaynakları konusunda bir araştırma denemesidir.

Kaynak: Rus Edebiyatı Yazıları (19. ve 20.Yüzyıllar), Ataol Behramoğlu, Tekin Yayınları

Yorum yapın

Daha fazla Makaleler
Nedir Bu Yaz Kitabı Dedikleri – Elif Şahin Hamidi

Yaz geldi çattı... Kimileri tatil hazırlıklarına çoktan başladı bile. Bu hazırlıklar arasında, “şöyle deniz kenarında okunacak birkaç kitap” seçmek de...

Kapat