Puşkin’in “Maça Kızı” Öyküsünde Aydınlanma’nın “Çatlağında” Yaşayan Karakterler

tarihinde gönderilmiş tarafından
32

Aleksandr Puşkin’in 1834 tarihli eseri “Maça Kızı” (Пиковая дама – Pikovaya Dama), sadece bir hayalet hikayesi ya da ahlaki bir alegori olmakla kalmaz; aynı zamanda 19. yüzyıl Rus toplumunun ve onu şekillendiren Aydınlanma ideallerinin karmaşık bir eleştirisini sunar. Öyküdeki başkahraman Hermann ve Kontes Anna Fedotovna da dahil olmak üzere diğer karakterler, Aydınlanma’nın getirdiği rasyonalite, bireycilik ve bilimsel ilerleme vaatleri ile bu vaatlerin pratik, psikolojik ve sosyal sonuçları arasındaki “çatlakta” yaşamaktadırlar.

1. Hermann: Rasyonalitenin Çıkmazı

Hermann, Aydınlanma’nın rasyonalite, disiplin ve faydacılık ilkelerini somutlaştıran bir karakterdir. O, “aşırı ihtiyatlı, düzenli bir ruh yapısına sahipti” (Puşkin, 1834, s. 1) ve kumar oynamaya karşı olmasına rağmen, matematiksel kesinliğe ve stratejik hesaplamaya olan inancı, onu oynamaya değer bir sırrın peşine düşmeye iter.

  • Rasyonel Hırs: Hermann, geleneksel yollarla servet edinme sabrına sahip değildir, ancak zenginliği mantık ve bilimsel kesinlik yoluyla “fethetmeyi” amaçlar. Üç kartın sırrını öğrendiğinde, bunu bir şans oyunu olarak değil, mutlak bir zafer formülü olarak görür. Bu, Aydınlanma’nın neden her şeyi çözebileceği inancının aşırı bir tezahürüdür (Todd, 1993).
  • İzolasyon ve Yabancılaşma: Aydınlanma’nın bireyciliği, Hermann’ı toplumsal ilişkilerden izole eder. Duygusallıktan ve aşktan (Lizaveta’ya karşı duyduğu sahte ilgi) yoksun olması, rasyonalitenin insan ruhunu kurutma potansiyelini gösterir. O, kendini bir sayısal sistemin parçası olarak konumlandırır, ancak bu sistem onu deliliğe sürükler. Kontes’in odasında hayaletle karşılaştıktan sonraki durumu, rasyonalitenin sınırlarına ulaştığını ve çaresizce irrasyonel olana sığındığını gösterir (Debreczeny, 1983).

2. Kontes: Gelenek ve Aydınlanma’nın Geçiş Dönemi

Kontes Anna Fedotovna, Puşkin’in öyküsünde eski düzenin (gelenek, gizem, feodalizm) bir kalıntısıdır, ancak onun sırrı, onu Aydınlanma’nın çatlağında konumlandırır. O, sırrı bir Fransız soylusundan (Comte de Saint-Germain) edinmiştir; bu, geleneksel (ve belki de batıl inançlara dayalı) bir kaynaktır.

  • Gizemli Bilgi: Kontes’in sırrı, Aydınlanma’nın her şeyi açıklama arzusuna karşı çıkan irrasyonel bir bilginin temsilidir. Ancak Hermann, bu sırra rasyonel, faydacı bir amaçla (zengin olmak) yaklaşır. Kontes’in ölümü, geleneğin ölümü anlamına gelir; bu bilgi, artık bir sır olarak değil, bir araç olarak görülmeye başlar (Bayley, 1971).
  • Aydınlanma’nın Dışlanmışı: Kontes, bir zamanlar sosyetenin merkeziyken, yaşlılığında dışlanmış ve bir yük olarak görülür. Bu, eski düzenin, yeni Aydınlanmacı, faydacı toplum tarafından nasıl kenara itildiğini yansıtır.

3. Lizaveta Ivanovna: Duygusallık ve Pragma Arasında

Lizaveta, Kontes’in himayesinde yaşayan yoksul bir genç kızdır ve Hermann’ın rasyonalist planının masum kurbanıdır. Onun durumu, toplumsal sınıfların ve Pragmatik faydacılığın duygusal ve insani değerleri nasıl ezdiğini gösterir.

  • Romantik İdealizmin Çöküşü: Lizaveta, Hermann’ın kendisine duyduğu ilgiyi romantik bir kurtuluş olarak algılar, ki bu, Aydınlanma öncesi duygusalcılığın bir kalıntısıdır. Ancak Hermann, onu sadece bir araç olarak kullanır. Bu, duygusallığın katı, rasyonel hesaplamaya karşı yenilgisini simgeler (Todd, 1993).

***

“Maça Kızı” öyküsündeki karakterler, rasyonel hırsın (Hermann) geleneksel gizem (Kontes) ile çarpıştığı bir dönemde yaşar. Hermann’ın deliliği, Puşkin’in, Aydınlanma’nın dizginsiz rasyonalitesine karşı bir uyarı olarak okunabilir. İnsan ruhunun derinliklerindeki irrasyonel dürtüler ve hırslar, mantık çerçevesiyle tamamen kontrol edilemez. Hermann, sırrı matematiksel bir formüle indirgemeye çalışırken, sonunda Maça Kızı’nın irrasyonel gülüşüyle (rastlantı veya kader) yenilir (Puşkin, 1834, s. 12). Karakterler, Aydınlanma’nın kendisini bir kenara iten, ancak yerine sağlam bir ahlaki düzen kuramayan bir toplumun “çatlağında” sıkışıp kalmışlardır.

📚 Kaynakça

  • Bayley, J. (1971). Pushkin: A Comparative Commentary. Cambridge University Press.
  • Debreczeny, P. (1983). The Other Pushkin: A Study of Alexander Pushkin’s Prose Fiction. Stanford University Press.
  • Puşkin, A. S. (1834). Maça Kızı (Pikovaya Dama). (Metin içi göndermeler bu orijinal baskıya dayanmaktadır.)
  • Todd, W. M. III. (1993). Fiction and Society in the Age of Pushkin: Ideology, Narrative and Dialogue. Harvard University Press.