İYİLİK HALİNİN BOYUTLARI / Psk. Banu Beyaz
“Wellness” kelime karşılığı olarak “iyi oluş” “esenlik” terimleri ile açıklanmış fakat uluslararası açıklamalarda iyilik hali “Well Being” olarak tanımlanmıştır. “Bireyin kendi ve sosyal çevresinde fiziksel, zihinsel ve ruhsal bütünlüğü ile en üst düzeyde sağlıklı yaşam tarzını benimsemesi” tanımı alan yazında kabul gören iyilik hali tanımı olmaktadır (Myers, vd., 2000). Yaşadığımız çağa göre, iyilik hali yalnızca hastalıktan korunmak değil, beden, zihin ve ruhu olumlu yönde en iyi şekilde geliştirebilmektir.
İyilik hali kişinin kapasitesini, yaşam kalitesini ve memnuniyetini en üst seviyeye taşımak ve devamlılığını sağlayabilmek olarak açıklanabilmektedir (Witmer ve Sweeney, 2000). İyilik halinin sürekliliği ve dinamikliği vurgulanırken, sabit bir durum olmadığı araştırmalar sonucu kanıtlanmaktadır (Clark, 1996; Dunn, 1977). İyilik hali kişinin beden, zihin ve ruh bütünlüğü olarak tanımlanmaktadır ve bu bütünlük iyilik halinin çok boyutlu olduğunu ortaya koymaktadır. İyilik halinin çok boyutlu olması ile ilgili, kişinin yaşam tercihinde bir bütün olarak dengeli gelişimine olanak tanıyan fiziksel, ruhsal, duygusal, entelektüel ve psikolojik boyutlarının iyilik hali için önemine vurgu yapmaktadır (Adams ve Jones, 1997). İyilik hali, bireylerin farkındalıkla kendilerini mesleki, entelektüel, manevi (spiritüel), zihinsel, fiziksel, sosyal anlamda güçlendirmek ve yaşam kalitelerini artırmak için geliştirdikleri bir süreç olarak açıklanmaktadır
İyilik halini açıklamak için alanyazında birçok model bulunmaktadır. Ardell (1977) çalışmasında “Döngüsel Sağlık Modelinde” sosyal, fiziksel ve zihinsel alanlara odaklanmıştır (SRI, 2010). Hettler (1980) yılında “Sağlıklı Yaşam Modeli” ile iyilik hali boyutlarını sıralamaktadır. Bunlar duygusal, mesleki, fiziksel, entelektüel, sosyal ve manevi sağlık olarak sıralanmaktadır. Mysers vd., (2000), iyilik halinin on üç model ve çok boyutlu olduğundan bahsetmektedir. Özdenetim, spiritüel, iş-boş zaman, sevgi ve arkadaşlık “İyilik Hali Çemberi” nin ana başlıklarını oluşturmaktadır. Türkiye‘ye özgü model psikolojik/duygusal, fiziksel, sosyal, maneviyat/spiritüel, entelektüel/mesleki, iyilik hali boyutları literatürde yerini almaktadır (Korkut-Owen vd., 2016).
Mental İyilik Hali
: Literatürde mental iyilik halinin evrensel kabul edilmiş tek bir tanımı bulunmamaktadır. Mental iyilik hali kültürlere göre farklı anlamlar içerebilmekte olup, bazıları için mutluluk, bazıları için de hastalığın olmaması anlamı taşımaktadır . Mental iyilik hali, kişinin öznel iyilik hali duygusunu, genel yaşam memnuniyetini, duygusal, psikolojik ve sosyal iyilik halini kapsayan; kişinin rahat, sağlıklı ve mutlu hissetmesini, karşısına gelen stres faktörleriyle etkin bir şekilde baş edebilmesini sağlayan bir kavram olarak açıklanabilmektedir. (Simpson, Ja & Weiner, Esc. 1989)Yürütülen on yıllık bir prospektif çalışma, düşük iyilik halinin ilerleyen zamanlarda daha yüksek klinik depresyon bulgularıyla ilişkili olabileceğini bulmuştur. Dahası düşük iyilik hali ile mortalite arasında ilişki bulunmuştur .( https://www.who.int/publications/i/item/9789290224228)
Fiziksel İyilik Hali :
Genellikle sağlıklı ve dengeli beslenme ve aktif yaşam sürme gibi sağlıklı yaşam biçimlerini içerir.Bireylerin fizyolojik açıdan tam kapsamlı bedensel sağlıklarının olması; günlük uyku, beslenme, kişisel hijyen ve fiziksel aktivite alışkanlıklarıyla fiziksel sağlıklarını koruyup sürdürmelerine fiziksel iyilik hali denilmektedir (Adams ve Jones, 1997). Sağlıklı ve dengeli beslenme alışkanlıklarını benimsemek, fiziksel olarak hareketli bir yaşamı tercih etmek, fiziksel sağlığın iyi olması için tutum ve davranışları sergilemek fiziksel iyilik halini koruyabilmek için önemli bir etken olmaktadır. (Korkut vd., 2018). Fiziksel iyilik hali, fiziksel uygunluğun sağlığa bağlı olan kas gücü, kas dayanıklılığı, kalp-damar direnci, esneklik ve vücut kompozisyonu parçalarını kapsamaktadır (Zorba, 1999). Fiziksel sağlığa zarar veren maddelerin kullanımı, tehlikeli bağımlılıklar ve hızlı araç sürmek ya da korunmasız cinsel ilişki yaşamak riskli davranışlardan kaçınmak fiziksel iyilik halinin bir parçası olmaktadır
Psikolojik İyilik Hali :
Psikolojik iyilik hali, bireyin yaşantısında her bakımdan mükemmel bir dengede olması olarak tanımlanmaktadır. Hayattaki kişisel gelişim, hoş duygular ve yaşam doyumu, psikolojik iyi oluşun önemli tarafları olarak ortaya çıkmaktadır. (Diener ve Lucas, 1999). Birey hayatındaki herhangi bir sorunla kolayca başa çıkabilmekte veya dünyaya olumlu bakabilmektedir (Ryan, ve Deci, 2001). Psikolojik iyilik hali, hayatın iyi gitmesi, kendini iyi hissetme ve etkili bir şekilde çalışabilmenin birleşimleri olarak kabul edilmektedir. Birey mutlu, üretken ve her zaman zorluklarla yüzleşmeye hazır olduğunda bireyin psikolojik iyi oluş dengesine sahip olduğunu göstermektedir (Huppert ve So, 2009). İyilik halinin psikolojik boyutu farkında olma, kabullenme ve yönetme olarak üç farklı alanı kapsamaktadır. Psikolojik farkında olma, öncelikle kendi duygularımızın sonra diğer insanların duygularının farkında olma sanatı olarak açıklanmaktadır. Psikolojik kabul, kendimizin sınırlarını ve kabiliyetlerini rasyonel bir biçimde değerlendirerek insan olmayı kavramaya çalışabilmektir. Psikolojik yönetim ise, kişisel hislerimizin denetimi ve onlarla başa çıkma yetisi ile gerektiğinde duygularımıza ne şekilde ve ne kadar destek vereceğimizi bilmek anlamına gelmektedir.
Psikolojik iyilik hali; hayal kırıklığı, başarısızlık ve keder gibi acı veren duyguların yaşamın bir parçası olduğunu kabul etmek ve bu durumlarla baş edebilmek için mücadele edilmesi gereken uzun dönemli iyi oluş serüvenidir. (Akbaş-Tuna, 2015). Bu duygularla mücadele edememek kişinin psikolojik sağlığına zarar vermekle birlikte, yaygın olarak anksiyete, depresyon, psikoz (gerçek olmayan şeyler görmek, gerçek ile hayal ayrımı yapamamak), zararlı alışkanlıklara bağımlılık, yeme bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk (tekrar eden düşüncelere sahip olunması), bipolar bozukluk (duygu durumu bozukluğu) ve intiharın görülmesine sebep olmaktadır.(Arslan;2024)
Duygusal İyilik Hali
Duygusal iyilik hali; amaç, tatmin ve anlam duygusunu kazanabilmektir (Ahmed, 2019). Bireyin kendini iyi hissetmesi ve olumlu benlik algısına sahip olması durumudur. Bunun yanı sıra bireyin duygularının farkına varması ve onları uygun bir şekilde ifade edebilmesi olarak tanımlamak mümkündür. Duygusal iyilik hali bir başka ifadeyle stres, beklenti ve duygusal problemlerle daha etkin bir şekilde baş etmek ve kişinin duyguları için sorumluluk almakla ilişkilidir. (Dal, 2018) Literatürde yapılan araştırmalarda sağlık kurumlarında çalışan personellerin duygusal iyilik hallerinin zayıf olduğu gözlemlenmiştir. Bunun sebebi; aşırı iş talepleri, iş kaynaklı gerilimler, çatışma, zorbalık, stres, kaygı, depresyon, tükenmişlik, yüksek çabaya karşılık ödüllendirilmeme, adaletsizlik, uzun çalışma saatleri ve iş güvensizliği yaşamasından kaynaklıdır (Cramer ve Hunter, 2019).
Bilişsel İyilik Hali
Bilişsel iyilik hali; yaşam boyu öğrenme, yeni şeyler öğrenmeye istekli olma, problem çözme gibi bilişsel özelliklerle ilişkilidir. Entelektüel/ Mesleki İyilik Hali Entelektüel iyilik haline, bireyin akıldaki yaratıcı, sorgulayıcı ve bakış açısını genişletici aktivitelerin düzeyi denilmektedir (Hettler, 1980). Entelektüel iyilik hali, zihinsel aktivitelerin uyarılması olarak açıklanmaktadır. Entelektüel iyilik halinin hedefi bireylerin kişisel beceri seviyesini genişletmek olabilmektedir (Halbrook vd., 2019). Entelektüel iyilik hali eğitim, öğrenme, yaratıcılıkla ilgili olup, bireyin daha hoşnut bir yaşama erişmek için beceri ve kabiliyetlerini keşfetmesi olarak belirtilmektedir (Roscue, 2009). Birey kendisini yansıtmak için entelektüel beceriye ihtiyaç duymaktadır (Hettler, 1980). Entelektüel iyilik hali, araştırmacı ruh, esneklik, farklı bakış açısı ve düş kurabilme gibi durumlar bireyin etrafını tanımasına yardımcı olmaktadır. Birey akıl ve üretken aktivitelerini sürdürürken, tatmin olmasını sağlamaktadır. (Halbrook vd., 2019). Entelektüel iyilik hali, gönüllü ya da paralı olarak bireylerin değerlerine iyi gelecek aktivitelerde yer alma, hayattaki görevleri arasında köprü kurma, yeteneklerini topluma fayda sağlamak için kullanma özelliklerini kapsamaktadır.(Arslan;2024)
Mesleki İyilik Hali
Mesleki iyilik hali, kişinin yaptığı işten duyduğu memnuniyeti ifade etmektedir. Bu boyutta en önemli ölçüt iyi bir kariyere sahip olabilmektir. Bireyin yaptığı işi sevmesi, benimsemesi ile bu işle toplumsal yarar sağlama arzusu mesleki iyilik hali için önemli olmaktadır. Bireyin mesleki iyilik halinin iyi olması, bireyin beceri ve yeteneklerinin toplum içerisinde ödüllendirilmesine etki etmektedir. Bireyin maaşlı ya da gönüllü çalışması, mesleki ve hayattaki sorumlulukları ile bir köprü olmaktadır. (Roscue, 2009). Bireyin maaşlı ya da gönüllü olarak kendi değerlerini ve yeteneklerini kullanacak etkinliklere katılması, roller arasında denge kurması, kendisini zenginleştirmesi ve topluma katkı sağlaması mesleki iyilik halinin özelliklerini oluşturmaktadır. (Miller ve Foster, 2010; Dalkılıç,2025)
Sosyal İyilik Hali
Sosyal iyilik hali ise; bireylerin aile üyeleriyle, arkadaşları ile ve toplum ile olan etkileşimlerinin niteliği ve derecesi ile ilgilidir.( Owen&Çelik ;2018) Sosyal iyilik hali başkalarıyla ve çevreyle uyum içinde yaşayabilmek için önem arz etmektedir (Hettler, 1998). Sosyal iyilik hali bireyin çevre, toplum ve doğayla ilişkisinin kalitesini göstermektedir (Korkut-Owen vd., 2016). Bu iyilik hali bireyin aile, dost ve diğer tüm kişiler tarafından aldığı sosyal desteği kapsamaktadır .(Corbin vd., 2006). Araştırmalar sonucu, ailevi bağları güçlü ve çevresindeki dostlarından sosyal yardım alan hastaların iyileşme süreçleri olumlu sonuçlar verirken, aynı sosyal desteği aile ve arkadaşlarından göremeyen bireylerin iyileşme süreçlerinin daha uzun sürdüğü gözlemlenmektedir. (Anspaugh vd., 2011). Sosyal iyilik halinde olumlu sosyal davranışların ve sosyal çevreye bağlı olma duygusunun sosyal sağlığı olumlu etkilediği bilinmektedir (Berkman vd., 2011). Yaşlılar üzerinde yapılan araştırmada sosyal bağ, ilişki ve iletişim kuran yaşlıların hayata daha sıkı tutunduğu sonucuna ulaşılmaktadır. (Anspaugh vd., 2011). Horton ve Snyder, (2009) ise, sosyal iyilik hali sağlıklı olan bireyin iletişim kurduğu herkese yardımcı olduğu ve onlardan yardım alabilen, yaşam kalitesini zenginleştiren ilişkilerini koruyabilen bireyler olduğunu savunmaktadır.(Dalkılıç;2025)
Manevi İyilik Hali.
Manevi iyilik hali kişinin manevi olan değerleri ile (Tanrı, toplum, aile, kendisi vb.) uyumlu, tutarlı ve dengeli halde olmasıdır. Manevi iyilik hali kişinin kendisiyle, çevresiyle, doğa ve ilahi olanla ilişkilerinin olumlu davranış ve duygulara dönüştürebilmesidir (Duyan et al., 2021) Manevi iyilik hali yüksek olan bireylerin hastalıklarını kabul etmeleri ve tedavilerine uyum sağlamaları daha kolaydır. Kişiler manevi olarak iyi hissettiklerinde hem fiziksel hem de psikolojik olarak baş etme yöntemlerini daha kolay geliştirirler böylece sağlık örüntülerini iyileştirirken koruyucu faaliyetler de bulunmaya daha isteklidirler (Atan et al., 2020). Miyokard infarktüsü geçirmiş hastalarla yapılmış güncel bir çalışmada manevi iyilik hali ve iyileşme inancı arasında anlamlı korelasyon olduğu raporlanmıştır
Spürütüel İyilik Hali,
Maneviyat, yaşam boyunca süregelen, bireyin ilişkilerini, evren içindeki yerini, yaşam ve ölüm hakkındaki düşüncelerini ifade etmektedir. Maneviyat, sağlık ve hastalık durumlarını, bireylerin iyilik hali ve yaşam kalitelerini de etkilemektedir (Kutlu vd., 2020). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) sağlığı; “sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil fiziksel, sosyal ve ruhsal yönden de tam bir iyilik hali’’ olarak tanımlarken; aynı zamanda spiritüel sağlığında önemini bize dikkat çekmektedir. (Kavas ve Kavas, 2015).
Spiritüellik genellikle dini inançla eşanlamlı olarak kullanılmaktayken, aslında sosyal ve geleneksel olarak nitelendirilmiş dine karşı daha kişisel ve öznel bir yapı göstermektedir. Kişilerin zorluklar ile baş edebilme yollarını, acı çekme deneyimlerini, acıları ve sorunlarıyla iletişimlerini nasıl kurduklarını etkileyen inançları olarak da ifade edilmektedir (Tan ve Yıldız, 2022). Spiritüel iyilik, yaşamı olumlu bir şekilde değerlendirmekte ve bireyin kendi, aşkın (Tanrı) ve doğayla ilişkisinde olumlu duygu, düşünce ve davranışlarını yansıtabilmesidir. Bireyin kendisinden daha yüksek bir güçle, doğa ve diğer kişilerle bütünlüğünü ifade etmektedir .(Çevik, 2022).
Unruh 1997 çalışmasında, spiritüel sağlığı literatüründe yedi şekilde tanımlamaktadır,
(1) Yaradan ile ilişki, manevi huzur veya daha yüksek bir kudret ile benlikten daha büyük bir gerçeklik;
(2) maneviyatın geldiğine dair bir anlayış veya his benliğin içinden değil, benliğin dışından; (3) aşkınlık durumu, daha yüksek ve kudretli bir varlığa olan inanç ile kaçınılmaz olarak ilişkili olan bağlılık;
(4) fani dünyadan olmayan varoluşsal bir hayat niteliği;
(5) bir duygu yaşamın anlamı ve amacı;
(6) kişinin yaşam gücü veya bütünleştirici gücü;
(7) ise, bunların toplamı olarak sıralanmıştır (Paloutzian ve Ellison)
Dal (2018)’a göre spiritüel iyilik hali; yaşam içerisinde huzura ve bütünlüğe kavuşmak şeklinde tanımlanır. Maneviyatı yüksek olan kişilerin hem gündelik yaşamlarında hem de iş hayatlarında; ruhsal rahatsızlıklarla mücadele edebilme, zararlı alışkanlıklara bağımlılıktan uzak durma, intihara meyilden korunma, depresyon, stres, tükenmişlik, ağrı ve acı ile baş etmede etkili çözümler üretebilmektedir. Bireylerin maneviyat, yaşam kalitesi ve yaşam doyumunun yükseldiği, yaşamlarında huzuru hissettikleri, kronik hastalıkların daha az yaşandığı, yaşamlarını ve başına gelen hastalıkları daha iyi anlamlandırdıkları süreç spiritüel iyilik halidir. (Aktaş, 2022) Çelik (2023)’e göre ise spiritüel iyilik hali, 2 alt boyuttan oluşmaktadır. Bu boyutlar sırasıyla dinsel iyilik ve var oluşsal iyiliktir. Dinsel iyilik, bireyin yaratıcıyla ilişkisini ifade etmektedir. Varoluşsal iyilik ise kişinin anlam arayışını hayatını kurmasıdır. Başka bir ifadeyle dini yönü tanrıyla ilgili inanç konularını kapsarken, varoluşsal yönü ise yaşama duygusu ve yaşama amacını anlatan boyutu tanımlamaktadır (Aktaş, 2022).
İş Yerinde İyilik Hali :
İş yerinde iyilik hali; literatürde genellikle iş yerinde mutluluk ve iş tatmini kavramlarıyla ilişkilendirilir. (Alkahtani vd., 2020). İş yerinde iyi oluş bu kavramlarla yakın ilişkide olmasına rağmen meslektaşlar ve yöneticiler ile olan ilişkiler, ekonomik güçler, eğitim fırsatları, çalışma koşulları, işe katılımlar, iş sağlığı ve güvenliği gibi uygulamaları da içine alan geniş bir kavramdır (Ahmed vd., 2019). İşyerinde iyilik hali, fiziksel çevrenin kalitesi ve güvenliğinden işçilerin işleri, çalışma ortamları, işyerindeki iklim ve örgüt hakkında ne hissettiklerine kadar çalışma yaşamının tüm yönleriyle ilgili olan bir kavramdır. İşyerinde iyilik hali; çalışanların işyerinde güvenli, sağlıklı, memnun ve işe bağlı olmalarını sağlamak için iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alabilmektir. Bu bağlamda iş yerinde iyilik hali, iş sağlığı ve güvenliğiyle yakın ilişkidedir (Cardás vd., 2013)
İyilik hali düzey olarak üstte olan bireylerin özelliklerini sıraladığımızda gerçekçi bakış açısına sahip olma, yaratıcı, mücadeleci, bir amaca sahip olmak, sosyal ilişkiler kurmak, psikolojik, fiziksel ve ruhsal iyilik hali olarak sıralanmaktadır. (Korkut ve Demirbaş, 2018)
Aslında fiziksel, sosyal, bilişsel öğeler içeren bazı basit günlük rutinlerle iyilik hali artırılabilir. Toplum sağlığı ile ilgilenen tüm kurumların, tüm meslek elemanlarının ileri yaştakilerin iyilik hallerini koruma ve artırma için yapabilecekleri etkinlikler bulunmaktadır. İleri yaştakilerin yaşama katılabilmesi için ulaşım, alışveriş ve sosyal etkinliklere yönelik olanaklar sağlama, televizyon programlarında onlara yönelik mesajlar verme, yaşlı bireylerle daha genç olanların bir arada olmalarını sağlayacak projeler geliştirme yaşlıların iyilik hallerinin artırılması ve oluşacak sağlık bozukluklarını önlemek için verilebilecek birkaç öneridir. Çalışan yetişkinler arasındaki ilişkilerin güçlenebileceği iş sonrası buluşmalar ve programlar düzenlenerek spor, sanat, yemek gibi aktivitelere yer verilebilir. Böylelikle fiziksel aktivite yapamayan, yemek düzeni kuramayan ve iş dışında diğer insanlarla ilişki kuramayan kişiler için ortam oluşturulabilir. Diğer taraftan fiziksel aktivitilerinde içinde barındıran engelliler için koşmak gibi sosyal sorumluluk projeleri aracılığıyla yetişkinlerin iyilik hali konusunda farkındalık kazanmaları sağlanabilir.
(https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/680324)
Ben …. Yapabilirim
*Beni korkutan ve rahatsız eden şeyler hakkında başkalarıyla konuşabilirim.
*Karşılaştığım problemlere çözüm yolu bulabilirim, bulamaz isem danışabilirim..
*Doğru olmayan, tehlikeli işler yaptığımı hissettiğimde kendimi kontrol edebilirim.
*Biriyle konuşmak ve hareket geçmek için doğru zaman olup olmadığını anlayabilirim.
*İhtiyacım olduğunda bana yardım edecek birini bulabilirim.
Konu ile ilgili bir ölçek verelim:
WHO (Beş) İyilik Durumu İndeksi (1998 sürümü)
Aşağıdaki beş tanımlamadan her biri için, son iki hafta süresince kendinizi nasıl hissettiğinize en yakın olan yanıtı veriniz. Daha büyük sayıların daha iyi bir iyilik hali anlamına geldiğine dikkat ediniz. Örnek: Son iki hafta süresince geçen sürenin yarısından çoğunda neşeli ve keyifli hissettiyseniz, sağ üst köşesinde 3 sayısı olan kutucuğu işaretleyin. Son iki hafta boyunca Her zaman.. Çoğu zaman… Geçen zamanın yarısından çoğunda …Geçen zamanın yarısından daha azında.. Bazen… Hiçbir zaman
1 Kendimi neşeli ve keyifli hissettim 5 4 3 2 1 0
2 Kendimi sakin ve gevşemiş hissettim 5 4 3 2 1 0
3 Kendimi aktif ve dinç hissettim 5 4 3 2 1 0
4 Sabahları kendimi taze ve dinlenmiş hissederek uyandım 5 4 3 2 1 0
5 Günlük yaşantım beni ilgilendiren şeylerle dolu 5 4 3 2 1 0
Puanlama: Ham puan, beş cevaba ait sayılar toplanarak hesaplanır. Ham puan, 0 ila 25 aralığındadır. 0 olası en kötü, 25 ise olası en iyi yaşam kalitesini temsil eder. 0 ile 100 aralığında bir yüzde puanı elde etmek için ham puan 4 ile çarpılır. Yüzde 0 olası en kötü yaşam kalitesini gösterirken, % 100 ise olası en iyi yaşam kalitesini temsil eder.
Psychiatric Research Unit WHO Collaborating Centre in Mental Health © Psychiatric Research Unit, WHO Collaborating Center for Mental Health, Frederiksborg General Hospital, DK-3400 Hillerød
Yorum: Ham puan 13 den düşük veya hastanın bu beş sorudan herhangi birine verdiği yanıt 0 veya 1 ise bu hastaya Major Depresyon Envanteri (ICD 10) ’nin uygulanması önerilir.
13 ’ün altındaki bir puan kötü yaşam kalitesine işaret eder ve ICD-10 ile depresyon testine gereksinim gösterir.
Değişimin izlenmesi: İyilik halindeki olası değişikliği izlemek amacıyla yüzde skoru kullanılır. % 10’luk bir değişim anlamlı bir değişimi gösterir (ref. John Ware, 1996).
Psk. Banu Beyaz
Kaynakça
Arslan, T .(2024) Sağlık Çalışanlarında Dönüşümcü Liderlik, Psikolojik Sermaye ve İş yerindeki İyilik Halinin Görev Performansı Üzerindeki Etkisi . yüksek lisans tezi.Düzce Üniversitesi
Atan, G., Özer, Z., & Bahçecioğlu, G. (2020). Kanser Hastalarında Umutsuzluk ve 34 Manevi Bakım Algısının Değerlendirilmesi. Journal of Contemporary Medicine, 10(2), 266–274. https://doi.org/10.16899/jcm.649645
Çevik, B. (2022). Sprituel iyi oluş ve hemşirelik; hemşırelerin sprituel iyi oluş durumlarının hasta bakımına ve kendılerıne yansımaları. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(2), 111-117.
Dal, S. (2018). İşyeri Rekreasyonunun Çalışanların İş Performansı, Örgütsel Özdeşleşme ve İyilik Hali (Wellness) Üzerine Etkisi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi
Dalkılıç, G. (2025) Dijital Detoksa Katılan Bireylerin İyilik Hali ile Rekreasyon Aktivitelerine Katılımı Üzerine Bir İnceleme Yüksek Lisans Tezi .Ankara
Duyan, V., Kiliç, C., & Pak Güre, M. D. (2021). The Turkish Adaptation of the Spiritual Wellness Inventory. Ankara Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi, 62(2), 477–495. https://doi.org/10.33227/auifd.968816
Kavas, E., & Kavas, N. (2015). ” Hastalarda Manevi Bakım İhtiyacı” konusunda Doktor, Ebe ve Hemşirelerin Manevi Destek Algısının Belirlenmesi: Denizli Örneği. Electronic Turkish Studies, 10(14).
Owen F.K. Çelik, N.D. (2018) Yaşam boyu sağlıklı yaşam ve iyilik hali.Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar.(10)4
Simpson, Ja & Weiner, Esc. 1989;3. Dictionary OE. Oxford english dictionary
Tan, H. N., & Yıldız, M. (2022). ‘Manevi İyi Oluş’ kavramının ortaya çıkışı ve tanımlanması. Dini Araştırmalar, 25(63), 447-476.
WHO. Promotion of mental well-being: pursuit of happiness [Internet]. 2013 [Erişim Tarihi: 29.01.2025]. Erişim adresi: https://www.who.int/publications/i/item/9789290224228