Bazarov’un (Freud ve Lacan Bağlamında) Psikodinamik ve İdeolojik Yapılanışı

tarihinde gönderilmiş tarafından
12

Giriş

İvan Turgenyev’in 1862 tarihli romanı Babalar ve Oğullar, Rus edebiyatının yalnızca siyasal ve sosyal dönüşümlere odaklanan bir metni olmanın ötesinde, insan psikolojisinin karmaşıklığını derinlemesine irdeleyen bir eserdir. Romanın merkezinde yer alan Yevgeni Bazarov karakteri, 19. yüzyıl Rus düşünce dünyasının en tartışmalı figürlerinden biri olarak kabul edilir. Bazarov, dönemin yükselen nihilist ideolojisinin temsilcisi olarak sunulsa da, bireysel ve psikodinamik düzeyde çok katmanlı bir çatışmanın taşıyıcısıdır. Bu nedenle karakter, yalnızca ideolojik bir kategori üzerinden değil, özneleşme süreçlerini, bastırma mekanizmalarını ve arzu dinamiklerini dikkate alan psikodinamik bir perspektiften değerlendirilmelidir.

Bu çalışma, Freud’un yapısal kişilik kuramı ile Lacan’ın özne–Büyük Öteki ilişkisine dayalı yaklaşımını Bazarov’un kişilik yapılanışını çözümlemek için bir arada kullanır. Freud’un id–ego–süperego modeli, bastırma mekanizmaları ve reaksiyon oluşumu kavramları Bazarov’un duygusal alanını açımlarken; Lacan’ın simgesel düzen, Büyük Öteki ve arzu kuramı Bazarov’un nihilizmini ideolojik bir tutumdan öte öznenin simgesel düzenle ilişkisini kesme girişimi olarak yorumlamaya imkân sağlar.

Bu çerçevede çalışmanın amacı, Bazarov’u “ideolojik nihilist” kategorisinin ötesine taşıyarak, onun karakter yapısını psikodinamik, arzu merkezli ve simgesel çatışmalar bağlamında yeniden değerlendirmektir.

Kuramsal Çerçeve

1. Freud’un Yapısal Kişilik Modeli ve Savunma Mekanizmaları

Freud’un 1923 tarihli The Ego and the Id çalışmasında geliştirdiği yapısal modele göre kişilik; id, ego ve süperego arasında gerçekleşen dinamik bir çatışmanın ürünüdür (Freud, 1923). İd, temel dürtülerin kaynağıdır; ego, dış gerçeklik ile id arasındaki ara yüzdür; süperego ise toplumsal–ahlaki yasaların içselleştirilmiş biçimidir. Freud’a göre birey, toplumsal normlarla çatışan dürtülerini bastırmak için çeşitli savunma mekanizmaları geliştirir; bunlar arasında reaksiyon oluşumu ve bastırma özellikle önemlidir (Freud, 1926).

Freud’un 1915 tarihli “Bastırma Üzerine” metni, kabul edilemez dürtülerin nasıl geri itildiğini ve daha sonra nasıl semptomatik biçimde geri döndüğünü açıklayarak psikanalitik çözümleme için temel sunar.

Bu kuramsal çerçeve, Bazarov’un “duygu düşmanlığı”, “rasyonalizm takıntısı” ve “bilimsel soğukkanlılık” iddialarının görünürdeki netliğinin altında işleyen bastırılmış çatışmaları anlamak için merkezi önem taşır.

2. Lacan: Simgesel Düzen, Büyük Öteki ve Arzu

Lacan’ın psikanaliz yorumunda özne, dilin ve kültürel düzenin temsil edildiği Simgesel Düzen içinde kurulur (Lacan, 1966). Bu düzenin merkezinde Büyük Öteki (Grand Autre) bulunur. Büyük Öteki, yasayı, toplumsal otoriteyi, değer sistemlerini ve öznenin tanınma ihtiyacını belirleyen konumdur.

Lacan’a göre arzu, “Öteki’nin arzusu”dur; birey, kendi arzusu aracılığıyla Öteki’nin eksikliğine yanıt üretmeye çalışır (Lacan, 1977). Özne, Simgesel Düzen’den bütünüyle kaçmaya çalıştığında ortaya çıkan şey Gerçek (le Réel) karşılaşmasıdır: simgeselleştirilemeyen, anlamlandırılamayan bir fazlalık.

Bazarov’un nihilizmi bu açıdan yalnızca ideolojik değil, Lacan’ın deyimiyle Öteki’yi ortadan kaldırma fantezisi olarak okunabilir.

Analiz

1. Bazarov’un İdeolojik Duruşu: Rasyonalite Maskesi ve Reaksiyon Oluşumu

Bazarov, roman boyunca “bilimsel materyalizm” vurgusunu öne çıkarır: sanat, duygu, gelenek ve romantik düşünceyi değersiz ilan eder. Bu tutum dışarıdan bakıldığında tutarlı bir ideolojik duruş gibi görünse de, Freudcu çerçevede bu tavır reaksiyon oluşumu ile açıklanabilir.

Reaksiyon oluşumu, kabul edilemez bir duygunun tam karşıtı bir davranışla bastırılmasıdır (Freud, 1926). Bazarov’un romantik duygulara karşı takındığı agresif tavır, aslında duygusal kırılganlığının maskelenmiş hâlidir.

Örneğin Anna Odintsova ile karşılaşması sırasında yaşadığı sarsılma:

  • Bilimsel soğukkanlılık iddialarını çökertir,
  • Gizli libidinal yoğunluğun yüzeye çıkmasına yol açar,
  • Bastırılanın geri dönüşünü (Freud, 1915) somut biçimde gösterir.

Bu durum, Bazarov’un ideolojik nihilizmini savunma mekanizmalarıyla temellendirilmiş bir yapı olarak konumlandırır.

2. Aile ile İlişki: Süperego ve Baba Yasasının Reddi

Bazarov’un anne ve babasıyla ilişkisi, karakterinin psikodinamik temelini açığa çıkarır. Efim Petroviç ve Arina Vlasyevna’nın ona duyduğu sonsuz sevgi, Bazarov’da sevgi dolu bir karşılık bulmaktan çok, rahatsızlık uyandırır. Bu durum, Freud’un ödipal süreç ve baba yasası kavramıyla ilişkilidir.

Bazarov’un Pavel Petroviç’le yaşadığı ideolojik çatışma, gerçekte:

  • Sembolik baba otoritesinin reddi,
  • Süperego tarafından dayatılan ahlaki düzenle hesaplaşma,
  • Toplumsal düzenin temsilcisiyle çatışma

şeklinde okunabilir (Freud, 1923).

Pavel’in aristokrat inceliği, düzeni temsil eden bir baba-yasa figürüdür; Bazarov’un onu küçümsemesi ise süperegonun taleplerine karşı çalışan id’in agresif tavrının dışavurumudur.

3. Lacan Bağlamında Bazarov: Büyük Öteki ile Hesaplaşma

Bazarov’un nihilizminin en önemli boyutu, Lacancı anlamda bir Büyük Öteki reddi girişimidir.

Bazarov’un reddettiği tüm değerler —ahlak, estetik, gelenek, aristokrasi, duygular, aile bağları— aslında Büyük Öteki’nin farklı yüzleridir. Bazarov, Öteki’yi ortadan kaldırabileceğini varsayar; ancak Lacan’a göre böyle bir durum mümkün değildir: Öteki daima öznenin başlangıç koşuludur (Lacan, 1966).

Odintsova karşısındaki kırılma, Öteki’nin kaçınılmaz geri dönüşüdür. Duygu, simgesel olarak reddedilemez; arzu öznenin kurucu unsurudur. Bazarov’un arzu karşısında yaşadığı zayıflık, nihilizmin özneleşme açısından sınırını gösterir.

4. Arzu, Eksiklik ve Bazarov’un Çöküşü

Lacan’a göre özne her zaman “eksik”tir; bu eksiklik arzu aracılığıyla yapılandırılır. Bazarov’un ideolojisi eksikliği inkâr eder; ancak Odintsova sahnesi eksikliğin geri dönüşüdür.

Aşkı “saçmalık” diye niteleyen Bazarov’un aşk karşısında yenilmesi, onu Lacancı anlamda arzu öznesi hâline getirir. Bu dönüşüm, nihilizmin ideolojik safiyetini kırar ve Bazarov’u simgesel düzene yeniden bağlar.

5. Ölüm: Gerçek ile Karşılaşma

Bazarov’un ölümü, Freudcu ve Lacancı bağlamda iki önemli işlev taşır:

Freud’un Thanatos kavramı açısından:

  • Nihilizmin ölüm dürtüsüyle içsel akrabalığı görünür hâle gelir.
  • Kendini yok etmeye yatkın bir ideolojik pozisyon ortaya çıkar.

Lacan açısından:

  • Bazarov, simgesel düzenle ilişkisinin tamamen koptuğu bir Gerçek olayıyla karşılaşır.
  • Ölüm anında annesine ve babasına duyduğu bağlılığı itiraf ederek Öteki’nin reddinin imkânsızlığını kabul eder.

Bu sahne, Bazarov’un bütün bastırma mekanizmalarının çöktüğü, arzu ve sevgi karşısında savunmasız kaldığı anı temsil eder.

Özetle

Freud ve Lacan’ın kuramsal yaklaşımları, Bazarov’un karakterini ideolojik bir figür olmaktan çok daha öteye yerleştirir. Freud’un savunma mekanizmaları, bastırma ve süperego çatışması kavramları Bazarov’un duygusal kırılganlığının neden sürekli rasyonalite ve bilimsellik maskesi altında gizlendiğini açıklar. Lacan’ın simgesel düzen, Büyük Öteki ve arzu kuramı ise Bazarov’un nihilizmini öznenin simgesel düzeni bütünüyle reddetmeye yönelik imkânsız bir girişim olarak yorumlar.

Bazarov’un ölümüne giden süreç, hem Freudcu dürtü kuramı hem de Lacancı özneleşme kavramları açısından, bastırılanın geri dönüşünü ve Öteki’nin reddedilemezliğini ortaya koyar. Bu bağlamda Bazarov, yalnızca Rus edebiyatının değil, modern bireyin psikodinamik çatışmalarının da güçlü bir temsilcisidir.

Kaynakça

Freud, S.

  • Freud, S. (1915). Repression. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud.
  • Freud, S. (1923). The Ego and the Id. SE, Vol. 19.
  • Freud, S. (1926). Inhibitions, Symptoms and Anxiety. SE, Vol. 20.

Lacan, J.

  • Lacan, J. (1966). Écrits. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (1977). The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis. New York: Norton.

Turgenyev, I.

  • Turgenev, I. (1862/2009). Fathers and Sons (Babalar ve Oğullar). Çeşitli baskılar.

İkincil Literatür

  • Offord, D. (1999). Nineteenth Century Russian Literature: Studies in Realism. Cambridge University Press.
  • Paperno, I. (2014). Stories of the Self: Nihilism and Identity in Russian Literature. Stanford University Press.
  • Peace, R. (1981). Turgenev: The Novelist’s Novelist. Oxford University Press.
  • Wasiolek, E. (1964). Turgenev and the Transition to Modern Realism. University of Chicago Press.