Çocuğun Annesine Yönelik Fantezilerinin Kaynağı
Jung’un kolektif bilinçdışı teorisine göre, çocuğun annesine yönelik anormal fantezileri, yalnızca kişisel deneyimlerle (bireysel anneyle yaşananlar) açıklanamaz; bunun nedeni, bilinçdışı arketipin aktive olmasıyla ortaya çıkan mitolojik ve kişisel üstü (supra-kişisel) imgelerdir.
Bu durumu açıklayacak temel noktalar ve örnekler aşağıdadır:
1. Arketiplerin Aktivasyonu ve Kişisel Anne
Çocuklukta, özellikle ilk dört yıl içinde, bilincin sürekliliği tam olarak gelişmemiştir. Çocuk, çevresindeki gerçekliği, doğuştan gelen psişik imgelere (arketipsel formlara) uygun olarak şekillenen fantezilerle algılar.
- Anne Arketipinin Çift Kutupluluğu (Bipolarite): Anne arketipi, tıpkı diğer psişik figürler gibi, çift kutupludur (bipolar) ve pozitif ile negatif anlamlar arasında salınır. Jung, “anne arketipinin” sevgi dolu ve besleyici yönünün yanı sıra, “korkunç anne” (terrible mother) yönüne de sahip olduğunu belirtir.
- Ebeveynlerin Mitleştirilmesi: Arketipsel form, başlangıçta gerçek ebeveynlerin imajını kaplar ve asimile eder. Çocuğun anormal fantezileri, kısmen kişisel anneye atfedilebilse de, sıklıkla “insanlarla ilişki kurması kesinlikle mümkün olmayan” açık ve yanlış anlaşılmaya yer bırakmayacak mitolojik göndermeler içerir.
2. Annenin Canavar, Cadı veya Dev Olarak Görünmesi (Negatif Anne Arketipleri)
Çocuğun fantezisinde annenin canavar veya cadı olarak ortaya çıkması, Anne Arketipinin karanlık, negatif yönünün aktive olmasının bir sonucudur.
| Arketipsel Figür | Neyi Temsil Eder (Negatif Yön) | Kaynaklarda Geçen Örnekler ve Bağlam |
|---|---|---|
| Canavar / Vahşi Hayvan (Wild Beast) | Çocuğun bilinçli gelişimini tehdit eden veya onu yutmaya çalışan içgüdüsel psişeyi (bilinçdışının alt katmanları) ve bilinçdışı tehlikeleri temsil eder. | Çocuğun fobilerinde anne, vahşi bir canavar, ayı, yılan veya timsah (underworld’e ait kara canavar) şeklinde görünebilir. Bu tür fanteziler, özellikle infantil fobilerde yaygındır. |
| Cadı / Hayalet (Witch / Spectre) | Kadınların karanlık, şeytani (daemonism) veya yıkıcı yönlerini kişileştirir; bilinçdışı güçlerle bağlantılıdır. | Anima (erkekteki dişil arketip) bile, olumsuz yönde işlediğinde, cadı gibi her türlü şekle bürünebilir, içimizde korkular uyandırabilir veya şeytani bir güç olarak hareket edebilir. Cadı, aynı zamanda yaşlı ve bilge veya ölülerin ruhlarıyla iletişim kuran (spiritüel ama karanlık) bir figür olabilir. |
| Dev / Yamyam (Ogre) | Çocuğun bireyselliğini (egonun gelişimini) baskılayan veya tüketmeye çalışan büyüklük/üstünlük arketipini (supraordinate personality) ifade eder. | Ebeveyn imgeleri, bir dev gibi yutucu ve kontrol edici olarak algılanabilir, çünkü bunlar bilinçdışı tarafından “supraordinate” (üstün) kişilikler olarak kabul edilir. |
3. Annenin Hermafrodit Olarak Görünmesi
Annenin fantezide hermafrodit (çift cinsiyetli) olarak görülmesi, Jungyen psikolojide arketipin bütünlüğünün bir ifadesidir:
- Zıtların Birleşimi: Hermafrodit (çocuk arketipinin de bir özelliği), zıtların yaratıcı birleşimi (creative union of opposites) fikrinin bir sembolüdür. Bu, bilinci (köklerini kaybetme tehlikesi altındadır) ilkel zamanların doğal, içgüdüsel bütünlüğüyle yeniden ilişkilendiren bir köprü görevi görür.
- Patolojik Bağlam: Çocuğun fantezisinde annenin hermafrodit olarak görülmesi, çocuklukta mitolojik beklentilerin (yani annenin hem ilahi hem de tamamlanmış bir figür olması beklentisinin) hayal kırıklığına uğramasıyla ilişkilidir.
4. Neden Bireysel Değil, Arketipsel? (Freud’dan Farklılık)
Jung, bu fantezilerin yalnızca kişisel anneye atıfta bulunmadığını savunur, çünkü bunlar “bilinçdışı arketipin yeniden aktive edilmesi” ile ortaya çıkar.
- Freud’un İndirgemeciliği (Çift Anne Motifi): Jung, Freud’un Leonardo da Vinci’nin tablosunu (Aziz Anne, Meryem ve İsa Çocuk) yorumlarken yaptığı hataya işaret eder. Freud, tabloyu Leonardo’nun iki annesi (biyolojik anne ve üvey anne) olduğu kişisel gerçeğiyle açıklamıştır. Jung ise bunun “çift anne” (dual mother) arketipi gibi evrensel ve mitolojik bir motif olduğunu belirtir.
- Jung’un Saptaması: Eğer bu tür fanteziler sadece kişisel travmalardan kaynaklansaydı, bu temayı resmeden diğer tüm sanatçıların da iki annesi olması gerekirdi ki bu mantıksızdır. Jung’a göre, bir nevroz durumunda hasta iki annesinin olmasının nevroz nedeni olduğuna inansa bile, asıl neden arketipin yeniden aktive olmasıdır.
5. Arketipin Numinöz Gücü
Arketipsel imgeler, sadece semptom değil, “numinöz” (ilahi, büyülü, korkutucu bir güçle dolu) bir özerkliğe sahiptir. Annenin bu mitolojik canavar formlarında görülmesi, çocuğun bu “daimonik” gücü deneyimlemesinin bir yoludur.
- Anima (ve dolayısıyla anne arketipi), dokunduğu her şeyi numinöz, koşulsuz, tehlikeli ve tabu hale getirir. Çocuğun bu arketipsel güçlerle karşılaşması, onu bilinçdışının öngörülemez tepkilerinin neden olduğu ilkel paniğe ve korkuya sürükleyebilir.
- Bilinçdışı imgelerin bu kadar güçlü etki yaratması, o imgelerin arkasında, mitolojik ve dinsel alanda yatan muazzam güçlerin (motive edici güçlerin) bulunduğunu gösterir.