Çernişevski’nin ideolojik insanı Rahmetov ile Dostoyevski’nin trajik insanı Raskolnikov arasındaki fark modern özneyi nasıl tanımlar?

19. yüzyıl Rus romanı, modern öznenin kuruluşuna dair felsefi bir tartışma alanı sunar. Çernişevski’nin Nasıl Yapmalı? adlı romanındaki Rahmetov, akılcı, disiplinli ve ideolojik olarak saf “yeni insan” tipini temsil ederken; Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sındaki Raskolnikov, modern bireyin parçalanmış, çelişkili ve trajik yapısını görünür kılar.

1. Giriş: Modern Öznenin Edebi İnşası

Modern özne, Aydınlanma ile birlikte rasyonel, özerk ve kendini kurabilen bir varlık olarak tasarlanmıştır. Ancak 19. yüzyıl Rus romanı bu tasarımı sorgulayan bir laboratuvar işlevi görür. Çernişevski’nin Rahmetov’u, bu rasyonel öznenin ideolojik biçimini temsil ederken; Dostoyevski’nin Raskolnikov’u, onun psikolojik ve etik sınırlarını açığa çıkarır.

Isaiah Berlin’e göre Rus düşüncesi, Batı’daki teorik insan modelini yaşamsal bir trajediye dönüştürür (Berlin, 1994). Bu bağlamda Rahmetov ve Raskolnikov yalnızca karakter değil, modern insanın iki farklı kurulum biçimidir.

2. Rahmetov: İdeolojik Öznenin Ütopyası

Çernişevski’nin Nasıl Yapmalı? romanında Rahmetov, “yeni insan”ın saf biçimidir. Çernişevski’nin dayandığı temel ilke “rasyonel egoizm”dir: İnsan çıkarını doğru kavrarsa ahlaklı davranır (Chernyshevsky, 1989).

Rahmetov’un özellikleri şunlardır:

• Askesise dayalı öz disiplin
• Duyguların bastırılması
• Toplumsal yararın bireysel arzunun önüne geçmesi

Rahmetov bedenini çiviler üzerinde uyuyacak kadar disipline eder. Bu, Foucault’nun daha sonra “öznenin kendini yönetmesi” dediği sürecin erken bir örneğidir (Foucault, 1988). Rahmetov’da suç ihtimali ortadan kalkar; çünkü ideoloji, vicdanın yerini alır.

Bu nedenle Rahmetov, çatışmasızdır. O, bir “olması gereken”dir, bir psikoloji değil, bir programdır.

3. Raskolnikov: Trajik Öznenin Parçalanması

Dostoyevski’nin Raskolnikov’u ise ideolojik değil, varoluşsal bir özne modelidir. Raskolnikov’un “olağanüstü insan” teorisi, ahlaki sınırların akılla aşılabileceğini varsayar (Dostoyevski, 2011).

Ancak Raskolnikov’un farkı şudur: Teori eyleme geçtiğinde özne parçalanır. Joseph Frank, Raskolnikov’un cinayetini “metafizik deney” olarak tanımlar (Frank, 1995).

Raskolnikov’da:

• Akıl ile vicdan çatışır
• Özgürlük suçla sınanır
• Kimlik parçalanır

Burada modern özne artık bütün değil, çatlaklıdır. Lacan’ın belirttiği gibi özne, bilinçli değil, bölünmüştür (Lacan, 2006). Raskolnikov bu bölünmenin roman içindeki ilk büyük figürlerinden biridir.

4. Suç ve Özgürlük: İki Özne Tipinin Karşıtlığı

Rahmetov için özgürlük, ideolojiye uyumdur. Kendi arzusunu bastırarak kolektif amaca katılır. Raskolnikov için özgürlük, sınırı aşmaktır. Ancak sınır aşıldığında özgürlük değil, suçluluk doğar.

Çernişevski’de suç teknik bir sapmadır. Dostoyevski’de ise ontolojik bir yarılmadır. Bakhtin, Dostoyevski romanını “bilincin çatışması” olarak tanımlar (Bakhtin, 1984). Raskolnikov tek sesli değildir; kendi içinde çoğuldur.

Bu yüzden Rahmetov ideolojik özne, Raskolnikov trajik özne olur.

5. Modern Öznenin Tanımı: Program mı, Kriz mi?

Rahmetov’un öznesi:

• Hesaplanabilir
• Kontrol edilebilir
• Politik olarak işlevsel

Raskolnikov’un öznesi ise:

• Çelişkili
• Öngörülemez
• Etik olarak problemli

Modern özne, bu iki uç arasında kurulur. Foucault’ya göre modernlik, öznenin hem kurulduğu hem de çözüldüğü bir süreçtir (Foucault, 1988). Rahmetov kurulum, Raskolnikov çözülme momentidir.

Bu nedenle modern insan ne tamamen ideolojik ne de tamamen trajiktir; her ikisinin geriliminde oluşur.

Özetle

Rahmetov ile Raskolnikov arasındaki fark, modern öznenin iki ayrı yazgısını açığa çıkarır: biri ütopya, diğeri krizdir. Çernişevski, insanı ideolojiyle mükemmelleştirmeye çalışırken; Dostoyevski, insanın bu mükemmelliği taşıyamayacağını gösterir.

Modern özne, Rahmetov gibi programlanabilir olmak ister; fakat Raskolnikov gibi parçalanır. Bu nedenle Dostoyevski’nin trajik insanı, modernliğin gerçek portresini daha derinlikli biçimde temsil eder.

Kaynakça

Bakhtin, M. (1984). Problems of Dostoevsky’s Poetics. University of Minnesota Press.

Berlin, I. (1994). Russian Thinkers. Penguin.

Chernyshevsky, N. (1989). What Is to Be Done? Cornell University Press.

Dostoyevski, F. (2011). Suç ve Ceza. (Çev. M. Özgül). İletişim Yayınları.

Foucault, M. (1988). Technologies of the Self. University of Massachusetts Press.

Frank, J. (1995). Dostoevsky: The Miraculous Years. Princeton University Press.

Lacan, J. (2006). Écrits. W. W. Norton.